قازاقتىڭ الىمساقتان كەلە جاتقان ادەتى عوي, وزگە وڭىردە قانداي دا ءبىر ورتاعا تاپ بولا قالساڭ, ەڭ الدىمەن «قاي جاقتىڭ بالاسىسىڭ؟» دەپ ءجون سۇراسادى. سوندا مەن شىعىستان بۇرىن شىڭعىستايدى ايتامىن. تانىسىپ-ءبىلىسىپ وتىرايىق دەگەن ادامىم رۋحانياتقا, ادەبيەتكە جاقىن بولسىن-بولماسىن, «ووو, ورالحاننىڭ اۋىلىنان ەكەنسىڭ عوي» دەر ەدى. كوردىڭىز بە, ورالحاندى شىڭعىستايسىز, شىڭعىستايدى ورالحانسىز ەلەستەتە المايمىز. وندايدا مەنىڭ سانامدا ماقتانىشتان گورى جاۋاپكەرشىلىك جوعارى تۇرادى. جاۋاپكەرشىلىك دەپ وتىرعانىم – ورالحاننىڭ اۋىلداسى دەگەن اتقا لايىق بولۋ عوي.
ەسىمدە, 1993 جىلدىڭ كوكتەمى. جەر دەگدىپ, ەلدىڭ ءبارى اۋلا سىپىرىپ جۇرگەن. كەشكە قاراي شىڭعىستايدىڭ شاڭ كوشەسىمەن تەڭسەلىپ, سارى اۆتوبۋس ءوتتى. قارا تابان بالامىز عوي, اۆتوبۋستىڭ ءدۇرىلىن ەستي سالا جارىسا جۇگىرىپ كوشەگە شىققانبىز. بۇل جولى كاتونمەن ەكى ورتادا جۇرەتىن بەسكى اۆتوبۋس ەمەس, بوتەن ەدى. الگى اۆتوبۋستىڭ ىزىنشە اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى توپتاسىپ-توپتاسىپ جوعارى قاراي بەتتەدى. سويتسەك, ورالحان بوكەي سوناۋ ءۇندى جەرىندە ومىردەن ءوتىپتى. اۋىلىمىز ءۇشىن اۋىر حابار ەدى. اۋىلىمىز عانا ەمەس, كۇللى قازاق جۇرتىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىردى. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ۇلكەندەرى دە جازۋشىنىڭ قارا شاڭىراعىنا كوڭىل ايتۋعا جينالعان. سوندا ورالحاننىڭ ۇلكەن اپايى – شولپان ءىنىسىن اۋىلىنا, اكە-شەشەسىنىڭ قاسىنا اكەلىپ جەرلەگىسى كەلگەن ەكەن. الايدا جوعارى جاقتان «ورالحان بوكەيدىڭ عانا بالاسى ەمەس, حالىقتىڭ پەرزەنتى. كەڭسايعا جەرلەنۋى كەرەك» دەپ اپايىن كوندىرگەن كورىنەدى.
وعان دەيىن ورالحاننىڭ اۋىلعا ءبىر كەلگەنى ەمىس-ەمىس ەسىمدە. قىستىڭ كۇنى بولا-تۇعىن. ات شاناعا جابىسىپ, اۋىلدىڭ باس جاعىنا شىعىپ بارا جاتقانبىز. تىزگىندەگى جىگىت: «ورالحان كەلىپتى عوي», دەپ كۇبىر ەتتى دە, «امانسىز با؟!» دەپ ەسىگىنىڭ الدىندا جۇرگەن ۇزىن بويلى, بۇيرا شاشتى اعايعا سالەم بەرىپ وتكەن...
بوكەي اقساقال ۇلكەن اپامىزبەن كورشى تۇردى. ورالحاننىڭ ءوزى ناعاشى اپاممەن سىنىپتاس. سوندا ورالحان الماتىدان كەلگەن سايىن سالەم-ساۋقاتىن الىپ, اپامنىڭ ۇيىنە كىرىپ شىعادى ەكەن. ايمان ەكەۋى سۋرەتكە ءتۇسىپ, تويىنا شاقىرعان بيلەتى دە بار ۇيدە.
«ۇركەر اۋىپ بارادى», «ۇيقىم كەلمەيدى» دەگەن كىتاپتارى دا سورەدە ءتىزىلىپ تۇراتىن. ەر جەتە كەلە ونىڭ ءبارىن جاتا-جاستانىپ وقىدىق. ويتكەنى ءوزىمىزدىڭ اۋىلدىڭ كۇيبەڭ تىرلىگىن, اۋىل ادامدارىن جازدى. التايدى سۋرەتتەدى. ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنىپ وقىساڭىز, شىعارمالارىنىڭ استارىندا ۇلكەن ماسەلە جاتاتىن.
مىسالى, «قاسقىر ۇلىعان تۇندەسى». وقىعان شىعارسىز. سوندا «قازاقستاندا «نوۆوسترويكا» دەگەن قالا تيپىندە سالىنىپ, مادەني تۇرمىستىق جاعىنان بۇكىل رەسپۋبليكاعا ۇلگى بولار سەلو بار ەكەن. بۇگىنگى ساۋلەتتى قوعامىمىزدىڭ اۋىل-سەلولارى بارعان سايىن كوركەيىپ, قالادان ەش ايىرماسى بولماي وركەندەپ, ءوسىپ وتىرعانىن پاش ەتۋ ءۇشىن يمەننو سول سەلونى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك» دەي كەلە اۆتوبۋس بۇرىلمايتىن, كلۋبى جوق, باستاۋىش مەكتەبى عانا بار تاۋ قويناۋىنداعى «وركەن» اۋىلىنىڭ ماسەلەسىن كوتەرگەن. «وركەن» دەپ وتىرعانى كۇرە جولدىڭ بويىنان ءۇش-اق شاقىرىم جەردەگى ورنەك اۋىلى.
جۋىقتا عانا ىسساپارمەن ءجۇرىپ ورنەككە سوققامىز. ءالى سول, جازۋشىنىڭ سۋرەتتەگەنىندەي, وزگەرمەگەن. جو-جوق, وزگەرگەن. وزگەرگەندە قالاي؟! جيىرما شاقتى ۇيدەن ءتورت-بەس-اق ءتۇتىن قالىپتى. باستاۋىش مەكتەبى قاڭىراپ تۇر. ءتىپتى ورالحاننىڭ «نوۆوسترويكا» دەپ جازعان قالا تيپىندەگى اۋىلدىڭ ءوزى ازىپ-توزىپ كەتكەن. جارايدى, ول بولەك ماسەلە. ورالحانعا ورالايىق.
ون ءبىرىنشى سىنىپتى ءبىتىرىپ, سەمەيگە وقۋعا اتتانعانمىن. شەجىرەلى شاھاردا ورالحان بوكەيدىڭ بولاشاعىنا اق جول تىلەپ, اتتەستاتىن قولىنا ۇستاتقان ۇستاز, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى جوشىحان قاسيمانوۆ تۇراتىن. جوشىحان اقساقالدى بىلەتىنىمىز, ول شىڭعىستايدىڭ مەكتەبىندە التى جىل ديرەكتور بولعان. سول جىلدارى انام دۇنيەگە كەلىپ, اكە-شەشەسى جوشىحان اتانىڭ ۇيىندەگى باكيزا اپانى كىندىك شەشە ەتىپ اتاعان ەكەن. سودان بەرى تۋىستاي ارالاسىپ-قۇرالاسىپ كەتكەن.
العاشقى جىلدارى جوشىحان اتانىڭ ۇيىندە تۇردىم. سوندا «مەنىڭ كيەم – شىڭعىستاي مەن شىڭعىستاۋ. عۇمىرىم وسى ەكى ورتادا ءوتتى... 1962 جىلى ورالحانعا اتتەستاتىن تابىستادىم. العىر بالا ەدى, قاۋىپ تا, تاۋىپ تا سويلەيتىن», دەپ وقۋشىسىن ءجيى ەسكە الىپ وتىراتىن.
سول كەزدەردەن باستاپ شىعار, ورالحان بوكەيگە قاتىستى تىڭ دەرەكتەر بولسا, ەستەلىكتەر ايتىلسا, ءتۇرتىپ الىپ جۇرۋگە تىرىسامىن.
كوكتەمدە الماتىدان ادەبيەتكە جاقىن جۇرگەن جەرلەس ازامات حابارلاسىپ: «وسى ورالحان بوكەيدىڭ «سانياز» دەگەن پوۆەسى بار ما؟» دەدى. «جوق» دەدىم سەنىممەن. راس, ەستىمەپپىن. كىتاپحاناشىلاردان دا سۇراپ كوردىم... ەرتەسىندە سارعىش تارتقان گازەتتىڭ كوشىرمەسىن قويا بەرىپتى. سويتسەك ءبىز بىلمەيتىن «سانياز» دەگەن پوۆەسىنەن ءۇزىندى 1969 جىلى 20-21 ناۋرىزدا قوستانايدىڭ «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىندە جارىق كورىپتى. ياعني ورالحاننىڭ 26 جاسىندا جازعان دۇنيەسى ەدى. بىراق ەشبىر جيناقتارىنا ەنبەگەن كورىنەدى. كىتاپتارىنا كىرمەگەن جالعىز بۇل پوۆەست ەمەس شىعار, ءبىز بىلمەيتىن شىعارمالارى ءالى دە بار ما دەپ ويلايمىن. ورالحاننىڭ اقىندىق, سۋرەتشىلىك قىرىن دا بىرەۋى بىلسە, ءبىرى بىلمەيدى. سۋرەتشىلىك دەمەكشى, ەكى-ءۇش جىل بۇرىن قاسقاتاۋدىڭ باۋرايىندا ەلگە بەلگىلى سۋرەتشىلەر كەرىلگەن كەنەپكە ەتيۋد جازعان. سوندا كارتيناسى ەرەكشەلەنىپ تۇرعان سوڭ سۋرەتشى, جۋرناليست سەيسەنحان ماحانبەتتى اڭگىمەگە تارتتىم.
– جۋىقتا تەلەديداردان ورالحان بوكەيدىڭ جاستارمەن كەزدەسۋىن كورىپ پە ەدىڭ؟ – دەپ سەيسەنحان اعا الدىمەن وزىمە سۇراق قويدى.
– كورگەنمىن, – دەدىم.
– سونداعى ورالحاننىڭ اڭگىمەلەرىنە يلليۋستراتسيا جاساپ, جازۋشىعا تابىستاعان بۇيرا شاشتى جىگىت مەنمىن, – دەدى دە پاليتراداعى القىزىل بوياۋلارىن ارالاستىرا باستاعان.
– سوندا ورالحان بوكەيمەن جاقىن ارالاستىڭىز عوي, – دەپ اڭگىمەسىن ساباقتاي ءتۇستىم.
– ورالحاننىڭ شاپاعاتى كوپ ءتيدى ماعان. رومانتيك جازۋشى ەدى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىم. سوندا «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنا «قاسقىر ۇلىعان تۇندە» دەگەن اڭگىمەسى شىقتى. ول جۋرنالدىڭ تيراجى ميلليونعا جۋىق. اۋىلداعىلاردىڭ ءبارى ءسۇيىپ وقيتىن. سونداعى جازۋشىنىڭ «التايدا ءبىر قاسقىر قالعانشا اتامىن» دەگەن سوزدەرى قاتتى اسەر ەتىپ, اڭگىمەسىنە يلليۋستراتسيا جاساعان ەدىم. كەيىن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇستىم. ءبىر كۇنى ورالحان بوكەيمەن كەزدەسۋ بولاتىنىن ەستىدىك. قۋانعانىمىزدى-اي. ءبىزدىڭ فاكۋلتەت تايلى-تۇياعىمىزبەن باردىق. ورالحانمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋ اركىمگە بۇيىرا بەرمەيدى عوي. كەزدەسۋ تاماشا ءوتتى. كوكەيدەگى سۇراقتارىمىزدى قويدىق. مەن دە ورنىمنان تۇرىپ ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم, اڭگىمەلەرىنە جاساعان يلليۋستراتسيالارىمدى كورسەتتىم. سودان باستاپ ورالحان اعا مەنى وزىنە جاقىن تارتا باستادى. ءوزى ەشكىمگە ۇقسامايتىن. مىنەزدى, كىسىلىك كەلبەتى جوعارى بولدى. جازۋشىلاردىڭ ورتاسىندا ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن. تۇرىسىنىڭ ءوزى قىر باسىندا تۇرعان كەربۇعىداي-تىن. ءبىز كەربۇعى جازۋشى دەيتىنبىز, – دەپ اقيىق جازۋشىنى ەسىنە الدى.
ورالحاندى وقي وتىرىپ, ءسىز دە التايدىڭ تۇمسا تابيعاتىن ارالاپ, ادامدارىنىڭ كۇيكى تىرلىگىنە ەتەنە ارالاسىپ كەتكەندەي بولاتىن شىعارسىز. اسەرلى جازدى عوي. ءبىز دە بولماساق تا ۇقساپ باققىمىز كەلەتىن. ءتىپتى, بۇل ماقالانى ورالحانشا جازسام دەپ ويلاعانمىن. ورالحانشا تۇيدەك-تۇيدەك تەڭەۋمەن شىڭعىستايدى سۋرەتتەگىم كەلگەن, ورالحانداي ورامدى وي ايتقىم كەلگەن... ءاي, قايدام, وراعاڭداي تۇلعالار عاسىردا ءبىر تۋسا تۋاتىن شىعار.
شىعىس قازاقستان وبلىسى