بالا سانى تولمايتىن ورىس سىنىبى كىمگە ءتيىمدى؟

ء«بىز بالالارىمىزدىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ, بىلۋىنە قارسى ەمەسپىز. بىراق ولار بالاباقشادا مەملەكەتتىك تىلدە ساباق وقۋ تۇگىلى, اۋىزەكى سويلەسۋ دەڭگەيىن دە مەڭگەرگەن جوق. بالالارىمىز قازاق سىنىبىنا بارسا, ءۇي تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا ءبىز دە كومەكتەسە المايمىز. سوندىقتان ونسىز دا ارالاس مەكتەپتە ءبىر ورىس سىنىبى اشىلعانىن قالايمىز. ايتپەسە ءبىر ەمەس, بىرنەشە وتباسى بالالارىنىڭ رەسمي تىلدە ءبىلىم الۋى ءۇشىن اۋدان ورتالىعىنداعى ءۇيىن, جۇمىسىن تاستاپ, قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولماق», دەيدى كريستينا باباكوۆا باستاعان اتا-انالار.

بىلتىر اۋدان اكىمدىگى كەلەر جىلى ورىس تىلىندە دايارلىق سىنىبى بولمايدى دەگەندىكتەن كريستينا باباكوۆا 5 جاسار قىزىن 1-سىنىپقا بەرگەن. كەلەسى جىلى ۇلى 1-سىنىپقا بارادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە قاتتى الاڭدايتىنىن ايتقان.

«مەن دە اتا-انالاردى قولدايمىن. بىر­دەن ورىس سىنىبىن جاۋىپ تاستاعانى دۇرىس بولمادى. مەملەكەتتىك قىزمەت­كەر­لەر تاراپىنان قاتەلىكتەر كەتتى. قالاي وقىساڭدار, سولاي وقىڭدار دەگەنى مە؟ اۋدان اكىمدىگى اتا-انالارمەن كەزدەسىپ, سويلەسۋى كەرەك ەدى. ۋاقىتشا 1-سىنىپقا بارا­تىن ءبىر ورىس سىنىبىن قالدىرعانى ءجون. ەشكىم مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە, وقۋ­عا قارسى ەمەس. ورىس سىنىبىنا بالا­لار­ىن اكەلگەن قازاقتار دا بار, بالاباق­شاعا بارعان بالالارى مۇلدەم قازاقشا بىل­مەيدى», دەيدى مەكتەپ مۇعالىمى تايسيا ناۋموۆا.

ارينە, ۇندەۋدەن كەيىنگى جايت بەلگىلى. «باياناۋىلداعى ورىس­تاردىڭ بالالارىن وقىتپاي, قۇ­قىقتارىن نەگە شەكتەيسىزدەر؟» دەپ جەر­گىلىكتى پروكۋرورلار, ۇلت­تىق قاۋىپ­سىزدىك كومي­تەتىنىڭ وكىل­دەرى اۋدان اكىمدىگىن, وقۋ ءبولى­مىن تەكسەرىپ, تۇسىنىكتەمەلەر الا باس­تادى.

كوشەم دەگەن جۇرت كوشە بەر­سىن. بىراق ورىس سىنىپتارىنىڭ قاتارى جىل سايىن قازاق بالالا­رىنىڭ سانىمەن كوبەيىپ كەلە جاتقانىن نەگە ويلامايمىز؟ ءبىز­دى الاڭداتارلىق ماسەلە – وسى. ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, قارا­پايىم اۋىزەكى تىلدە «قازاق­تار تۇراتىن اۋدان» دەلىنەتىن باياناۋىلدا قازىر وزگە ۇلت وكىلدەرى بار, بىراق وتە از قالدى. جىل سايىن مەكتەپ­كە كەلەتىن وقۋشى سانى دا ازايا باستادى. بۇ­عان دەيىن دە باياناۋىلدا «ورىس سىنىپتارى جابىلماسىن» دەگەن ۋ-شۋ ءجيى شى­عاتىن. ورىس سىنىپتارى جابىلماسىن دەپ جۇرگەن جالعىز ورىس ەمەس, ونىڭ ىشىندە بالاسىن ورىس مەكتەبىنە وقىتقىسى كەلەتىن بايان­اۋىلدىق قازاق وتباسىلارى دا بار.

اۋدان ورتالىعىندا, اۋدانعا قاراستى مايقايىڭ كەنتىندە دە ورىس تىلىندە ءبى­لىم بەرەتىن ارالاس مەكتەپتەر, سىنىپتار بۇرىننان بەرى بار. كەڭەس وكىمەتى كەزىن­دە اۋداندا قاراتاياق بەلسەندى باسشى بولعان­داردىڭ, «ينتەلليگەنتسيا» دەيتىن ءوز قازاعىمىزدىڭ ۇل-قىزدارى تۇگەل ورىسشا وقىدى.

«ال ناقتى ماسەلەگە كەلسەك, №2 ارالاس مەكتەپتىڭ باستا­ۋىش ورىس سىنىپتارىندا مۇعا­لىم جەتىسپەيدى. مىسالى, 2, 4-سى­نىپ­تارعا ەكى مۇعالىم ساباق بەرەدى. سوڭعى 4 جىلدا باستاۋىش ورىس سىنىپ­تارىنا ساباق بەرەتىن مۇ­عالىمدەرگە ءبىلىم ءبولىمى تاراپى­نان سۇرانىس جاسالعانىمەن, اۋدان­عا جاس ماماندار كەلگەن جوق. ورىس سىنىبىندا ساباق بەرەتىن با­س­تاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى بولماعاندىقتان, №2 مەكتەپتە بيىل ورىسشا وقىتاتىن 1-سىنىپتى اشۋعا مۇمكىندىك بولمادى», دەيدى اۋداندىق وقۋ ءبولىمى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى نۇرلان سەيىتوۆ.

اقىرىندا «نەگە ورىس سىنىبىن اشپا­دىڭدار؟» دەگەن ماسەلەدەن سوڭ سانسىز تۇ­سىنىك­تەمەلەر جازىلىپ, اۋداندىق وقۋ ءبولىمى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى نۇرلان سەيىتوۆ جانە تاعى بىرنەشە باسشى قاتاڭ سوگىس الدى. بۇعان دەيىن اۋداننىڭ بۇرىنعى اكىمى ورازكەلدى قايىر­گەلدىنوۆ اتا-انالارمەن كەزدەس­كەندە وقۋشىلار سانىنىڭ ازدى­عىنا وراي 2020-2021 جىلى وقۋ جىلىندا ورىس سىنىبى اشىلمايتىنىن حاباردار ەتكەن-ءدى. ياعني بار ماسەلە – بيۋدجەت قارا­جاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ. ء«بىز وسى جەردەن كوشەمىز» دەپ اتتانداپ جۇر­گەندەردىڭ بارىنە بىردەي 3-4 وقۋشىدان قۇراپ, سىنىپ اشا بەرۋدىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنى ەسكەرتىلدى.

نۇرلان سەيىتوۆتىڭ ءوزى اۋدانعا «وڭتۇس­تىكتەن – سولتۇستىككە» باع­دار­لا­ماسىمەن قو­نىس اۋدارعان مۇعالىم. ول جەرگىلىكتى جەرمەن, ءتىپتى مەكتەپتەرمەن دە ءالى تانى­سىپ ۇلگەرمەگەن دە بولۋى مۇم­كىن. جاڭا باسشى بۇعان دەيىنگى جەرگىلىكتى اكىمدەردەن, وقۋ بولىم­دەرىنىڭ باسشىلارىنان قالعان, جاسىرىپ-جاۋىپ, ناقتى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ارالاس مەكتەپ ماسەلەسىنە تاپ بولدى.

بىزگە جولىققان وڭتۇستىكتەن كوشىپ كەلگەندەر دە باياناۋىلداعى ەتنوستىق ماسە­لەنى ەستىپ, ءبىرتۇرلى الاڭداپ قالعانداي. قازاق ەلىندە تۇرىپ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مار­تەبەسىن سىيلاماۋ – وزگە ۇلت وكىل­دەرىنە دە, ۇل-قىز­دارىن قازاقشا وقىتقىسى كەلمەيتىن ءاربىر قازاققا دا وي سالۋى كەرەك. ء«وز-ءوزىڭدى جاتتاي سىيلا, جات جانىنان تۇڭىلەر» دەگەن. قازاق ويلانسا, قازاق ويانسا, وزگەلەر ءتىلىمىزدى, مەكتە­بىمىزدى جاتسىنباس ەدى.

ەندى قاراڭىز, بەينەۇندەۋدەن سوڭ وبلىس اكىمدىگى «ورىسشا وقىتاتىن 1-سىنىپتى اشىڭدار» دەدى. اشىلدى. ال سىنىپتا قازىر ءاليحان ابدۋلداەۆ, ازات اقىلبەكوۆ, ەرسۇلتان ءبايدىلدا, الان مانەنوۆ دەگەن 4 قازاقتىڭ بالاسى, ۆالەريا شلىكوۆا, راميل ماكاروۆ, راسۋل پايىموۆ دەگەن 3 وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالاسى, جالپى 7 وقۋشى وقىپ جاتىر. مۇعالىم بولماعان سوڭ لۋنارا ماراتقىزى سىنىپ جەتەكشىسى بولىپ, باسقا مەكتەپتەن جىبەرىلىپتى. ول گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق كوللەجدىڭ باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىن قازاقشا بىتىرگەن. زاڭ جۇزىندە بالا قاراۋمەن ۇيدە دەمالىستا وتىرعان باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى تايسيا ناۋموۆا شاقىرىلعان.

بيىل مەكتەپتىڭ 11-سىنىبىندا ءبىر عانا وقۋشى قالىپتى. تامىز ايىندا ەكاتە­رينا تاميلتسەۆانىڭ اتا-اناسىنان مەكتەپ دي­رەكتورى شىنار مۇرسالوۆانىڭ اتىنا «قىزىمىزدى قازاق 11-سىنىبىنا اۋىس­تىرۋىڭىزدى سۇرايمىز» دەگەن ءوتىنىش تۇسكەن. ءوتىنىش جازباستان بۇرىن اتا-اناسىنا ءبىر وقۋشىعا سىنىپ اشىلمايتىنى, مەم­لەكەت قاراجاتىن ماقساتسىز جۇمساۋعا جول بەرىلمەيتىنى جايلى تۇسىندىرىلگەن. قازىر ەكاتەرينا قازاق سىنىبىندا وقۋىن جالعاس­تىرۋدا. قازاق سىنىبىنىڭ ءپان مۇعا­لىمدەرى ورىس تىلىندە دە ساباق بەرەدى.

جالپى وسى №2 مەكتەپتىڭ ورىس سىنىپتارىندا – 153 بالا, ال قازاق سىنىپتارىندا 214 بالا ءبىلىم الىپ جاتىر. ورىس سىنىپتارىندا 73 قازاق بالاسى وقيدى. اۋدانعا قاراستى مايقايىڭ كەنتىندەگى مەكتەپتىڭ ورىس سىنىبىندا 203 قازاق بالاسى وقيدى. بۇل بالالاردى جيناپ الىپ, نە ءۇشىن ورىس تىلىندە وقىتىپ جاتقانىمىز تاعى تۇسىنىكسىز؟ وسى مالىمەتتەرگە قا­راپ, كەرىسىنشە, ورىس سىنىپتارى جابىلمايتىنىن, جىل سايىن قازاق بالالارىنىڭ سانىمەن ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن سىنىپتار كوبەيىپ جاتقانىن كورەمىز.

سونداي-اق بەينەۇندەۋدەن سوڭ اتا-انالار­دىڭ وتىنىشىنە ساي جاقىندا دايارلىق ورىس سىنىبى اشىلىپ, ماليكا مۇحا­مەديەۆا, ارينا ناۋموۆا, ايا چان, سايدا ايحانوۆا, سۇلتان نۇر­سۇل­تان ۇلى, الەكساندر گور­باچ اتتى 6 بالا كەلىپتى. بۇل ورىس سىنىپتارىنداعى قازاق بالا­لارىنىڭ سانى ءتىپتى كوبەيەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان ۇكىمەت الدىمەن ماسەلەنىڭ مانىسىنە ءمان بەرىپ, رەسپۋبليكالىق كوميسسيا كەلىپ, وڭىردەگى ورىس سىنىپتارىندا وقي­تىن قازاقتىڭ بالالار سانىنا تالداۋ جۇرگىزىپ بارىپ, شەشىم قابىلداسا ەكەن دەگىمىز كەلەدى.

ال ەندى باياناۋىلداعى مەكتەپتەردە ءبىلىم الاتىن ورىس, نەمىس, ۋكراين, تاتار, كورەي سياقتى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارىنىڭ سانى – 261. سونىڭ ىشىندە وزگە ۇلت وكىلدەرى بالالارىنان قۇرالعان 39 وقۋشى قازاق سىنىپتارىندا وقيدى.

ايتپاقشى, جوعارىدا اتالعان تايسيا ناۋ­موۆا سياقتى باسقا دا ۇلت وكىلدەرى, بايان­اۋىلدىڭ ورىس­تارى قازاق تىلىندە جاقسى سوي­لەيدى. تايسيا – قازاق مەكتەبىندە وقىعان, رەس­پۋبليكالىق «اباي وقۋلارى» بايقاۋىنىڭ 2009 جىل­عى باس جۇلدەگەرى, «مەم­لەكەتتىك ءتىل – مەنىڭ ءتىلىم», «قازاق­شاڭىز قالاي؟» بايقاۋ­لارى­نىڭ جەڭىم­پازى. اۋەلەتىپ قازاق اندەرىن ايتادى. كەزىندە بىزگە سۇحبات بەرگەن تاي­سيا ء«بىز باياناۋىلدىڭ قازاق­تارىمىز» دەپ ەدى.

باياناۋىلدىق كۇيشى, تەر­مە­شى الەكساندر ۆەرەششاك, تەلەجۇر­گىزۋشى مارينا ساحاروۆا, دارىگەر ليۋبوۆ اعادىلوۆا سياقتى باسقا دا وزگە ۇلت وكىلدەرى بار. مارينانىڭ اپالى-ءسىڭلىلى ءتورت اپايى دا قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن. قازىر ولار ومىردەن ءوز جولىن تاۋىپ, وسى جەردە قىزمەت ەتۋدە.

«باياناۋىلدا ورىسشا سوي­لەيتىن ادام از. ءبارى قازاقشا سوي­لەيدى. اينالامىز, ارالاساتىن ور­تامىز قازاق بولعاندىقتان, ءبىز دە قازاق تىلىندە سويلەپ كەتتىك», دەيدى ليۋبوۆ اعادىلوۆا. بىراق ءالى دە بولسا بالالارىن ورىس ءتىلدى سىنىپتارعا قاراي جەتەكتەيتىن ءوز اتا-انالارىمىزدىڭ قاتارى ازايار ەمەس. بالا­لارىن ورىس سىنىپتارىندا وقىتقىسى كەلەتىن قازاق اتا-انالارى دا «بۇل مەنىڭ ءوز قۇقىعىم, قاي تىلدە وقىتسام دا ءوزىم بىلەم» دەيتىنى ءسوزسىز.

وڭىردە جالپى 356 مەكتەپ بار بولسا, ونىڭ ىشىندە قا­زاق مەك­تەبىنىڭ سانى – 136, ورىس مەكتەبى – 56, ال ارالاس مەكتەپتەردىڭ سانى 164-كە جەتكەن. ەكىباستۇزدا 21 ارالاس مەكتەپ بار. بۇل ارالاس مەكتەپتەردە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ دەنى قازاق بالالارى ەكەنى تاعى دا بەلگىلى. وسىدان-اق ورىس تى­لىن­دە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر مەن ارالاس مەكتەپتەردەگى ورىس سىنىپتارىندا كىمدەر وقىپ جۇر­گەنىن كورىپ وتىرمىز. ارالاس مەك­تەپتەردەگى ورىس سىنىپتارىندا بالا سانى جىلدان-جىلعا كو­بەي­مەسە, كەمىگەن جوق. ورىس سى­نىپ­تارىنداعى بالا سانىنىڭ كو­بەيۋىنە ءوزىمىزدىڭ اتا-انالار, قارا­دومالاق وقۋشىلارىمىز ۇلەس قوسۋدا.

كەڭەستىك پسيحولوگيا ءالى دە ۇستەمدىك قۇ­رىپ تۇر. كەزىندە وزدەرى ورىسشا وقىعان ازاماتتار ۇل-قىزدارىن, نەمەرەلەرىن ءالى كۇنگە ورىس سىنىبىنا اپارىپ جاتىر. قالانى ايت­پاعاندا, شالعايداعى اۋىلداردا دا ورىس سىنىپتارى بار ەكەنى تاڭعالدىرادى. مى­سالى, ماي اۋدانى كوكتوبە اۋىلىنداعى ارالاس مەكتەپتە 208 وقۋشى وقى­سا, ونىڭ 113-ءى – قازاقتىڭ بالاسى. بۇل اۋدانداعى ماي­تۇبەك اۋىلىندا دا ارالاس سىنىپتار بار. مەكتەپ وقۋشىلارىنا قازاق سى­نىپتارىنىڭ مۇعا­لىمدەرى ساباق بەرۋدە. بۇل جاعداي وبلىستاعى بارلىق اۋدان ورتالىعىنا ءتان, بارىندە ارالاس مەكتەپ بار, بارىندە ورىس سىنىبىندا وقيتىن قازاق بالالارىنىڭ سانى باسىم.

وڭىرىمىزدەگى ورتا ءبىلىم جۇيە­­سىنىڭ ەرەك­شەلىگى – شاعىن مەك­تەپ­تەردىڭ كوپ بولۋى, ياعني 371 مەكتەپتىڭ 234-ءى شاعىن بولىپ سانالدى. مەكتەپتەردەگى ءبىر وقۋشىعا مەملەكەت تاراپىنان 400 مىڭنان 3,8 ملن تەڭ­گەگە دەيىن قارجى جۇمسالاتىن بولسا, بيۋد­­جەتتىك قاراجاتتى ءتيىم­سىز جۇم­ساۋ­دان ەشقان­داي پايدا جوق. مۇن­داي شىعىنداردى ازايتۋ ماق­­­ساتىندا شاعىن مەكتەپتەر وڭتاي­لان­دىرىلىپ, رەسۋرستىق ورتالىقتار دامىپ, مەكتەپ جا­نىن­داعى ينتەرناتتار اشىلسا, بالالار تۇرعىلىقتى مەكەنجايلارىنا قارا­ماس­تان زاماناۋي جانە ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزەر ەدى.

باياناۋىلدان كەلگەن سوڭ بىزگە تايسيا ناۋموۆا حابارلاسىپ: «اپاي, ءبارى بىرتە-بىرتە بولاتىن نارسە. ۇكىمەت جاقتان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن ناقتى شارا­لار­ كەرەك-اق, سوندا عانا مەم­لەكەتتىك ءتىل­دى ۇيرەنەمىن, با­لامدى قازاق مەكتەبىنە بەرە­مىن دەگەن تالپىنىس بولادى. ال ارينە, بولا­شاقتا ءبارىمىز قازاق تىلىنە كوشەمىز», دەدى.

پاۆلودار وبلىسى,

باياناۋىل اۋدانى