قيلى-قيلى تاعدىرلار بولاتىنى سياقتى ادام مىنەزى دە سان الۋان. ول – جەكە تۇلعانىڭ بولمىسىنان, سوزىنەن, كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناسىنان كورىنىس تاباتىن ەرەكشە مانگە يە قۇبىلىس. ىسىنە ۇقىپتىلىق, سىپايىلىق, سەزىمتالدىق, قايىرىمدىلىق, مەيىرىمدىلىك, ادالدىق, سابىرلىق, جايدارىلىق, كەشىرىمشىلدىك, قاراپايىمدىلىق سياقتى اسىل قاسيەتتەردى بويىنا دارىتىپ, جان-جاعىنا شۇعىلا-نۇرىن سەبەلەپ جۇرەتىن ىشكى مادەنيەتكە باي جاندى قازاق ەجەلدەن كوركەم مىنەزدى ادام دەپ ايرىقشا باعالاعان.
مiنەز قۇبىلىسىن زەرتتەيتiن سالانى عىلىمدا «حاراكتەرولوگيا» دەيدى. عاسىرلار بويى بۇل جۇيە مiنەزدەر تيپiن سارالاپ, ولاردىڭ ءتۇرلi ءومiر جاعدايىنداعى əرەكەت-قىلىعىن باقىلاۋ ارقىلى مiنەز ساپالارىن ناقتىلاۋمەن شۇعىلدانىپ كەلەدi. بۇل تۇرعىدا بىرەۋلەر ادام مiنەزiن تۋعان كۇنiمەن بايلانىستىرىپ تۇسiندiرەتىن جۇلدىزناماعا يەك ارتسا, ەندى بىرەۋلەر «فيزيوگنوميكا» (ادامنىڭ سىرتقى كەلبەتiنە جəنە سونداي كەلبەتتi تۇلعالاردى ۇقساستىعىمەن بەلگiلi توپقا بiرiكتiرiپ, ولاردىڭ پسيحولوگيالىق سيپاتىن انىقتايتىن) عىلىمى جۇيەسىنە جۇگىنىپ جاتادى. مۇنان باسقا تاعى مىنەز-ق ۇلىقتى ايقىندايتىن «حيرومانتيا» (ادام مىنەزىن الاقاننىڭ تەرى بەدەرلەرى, ءتۇسى ارقىلى باقىلاۋ جۇيەسى), «دەرماتوگليفيكا» (بارماق, الاقان تەرىسىنە تۇسەتىن ورنەكتەر ارقىلى ادام مىنەزىن انىقتايتىن), «گرافولوگيا» (جازۋ تاڭباسىنا وراي ادام مىنەزىن انىقتاۋعا باعىتتالعان) سالاسى ماماندارى بولجامىنا قۇلاق اسۋشىلار بارشىلىق.
ال ابايعا جۇگىنسەك, «كورسەقىزارلىقپەن, جەڭىلتەكتىكپەن, يا بىرەۋدىڭ ورىنسىز سوزىنە, يا ءبىر كەز كەلگەن قىزىققا شايقالىپ قالا بەرسەڭ, مىنەزدىڭ بەرىكتىگى بۇزىلادى», «اشۋلى ادامنىڭ ءسوزى از بولسا – ىزا قۋاتى ارتىندا بولعانى», «دوسىڭمىن دەپ ءجۇرىپ, دۇشپاندىعىن وزدىرار جاماندار بولادى», «وزىمشىلدىك – ادامدى بۇزاتىن پيعىل», «باقاستىق كۇنشىلدىكتى زورايتىپ, ادامشىلىقتى ازايتادى», «...اقىلدى ساقتايتىن مىنەز دەگەن ساۋىتى بولادى. سول مىنەز بۇزىلماسىن!» – دەگەن نەبىر جاقۇت سىرلى اقىل-ويدىڭ مارجان كەنىنە تاپ بولامىز. ءال-فارابي بابامىز: «مىنەز-ق ۇلىق ءمىنى – رۋحاني كەسەلگە جاتادى» دەسە, ءاليحان بوكەيحانوۆتان بىزگە: «ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن تاربيەلىك ءمانى زور اسىل ءسوز قالعان. سوندىقتان قازاق تا ەجەلدەن كىسىلىك بەينەنىڭ كىرپىشى سانالاتىن مىنەز-ق ۇلىققا, ءبىتىم-بولمىسقا ەرەكشە ءمان بەرگەن, ادامنىڭ بۇكىل ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن, تاعدىر-تالايىن, بەدەل-بەلەسىن كوبىنە مىنەز سيپاتىمەن سۇرىپتاپ, رۋحاني قالىبىمىزدىڭ باستى قاسيەتى رەتىندە قادىر تۇتقان, مۇنىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن, ءتالىم-تاربيەگە بايلانىستى دەپ وي قورىتقان.
مىنەز-ق ۇلىق ولشەمى ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ادەبىن انىقتاپ بەرەتىنىن بۇگىندە پسيحولوگ-ماماندار دا جوققا شىعارمايدى. مىسالى, مىنەزى جايدارى, اقكوڭىل جاندار كەز كەلگەن ورتاعا وڭاي ءسىڭىسىپ, اينالاسىمەن تەز شۇيىركەلەسىپ كەتە السا, ال مىنەزى توماعا-تۇيىق ادامداردىڭ وزگەلەرمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ كەتۋى كەرىسىنشە, وتە قيىن. بۇل جەردەگى ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەن اڭگىمەمىز – ادام مىنەزىن وزگەرتۋدەگى قوعامنىڭ ءرولى, مəندi دە ۇنامدى مىنەز-ق ۇلىقتى قالىپتاستىرۋعا ۇجىمنىڭ, ورتانىڭ تيگىزەتىن وڭ əسەرى حاقىندا. جاقسى مiنەزدi ادامدى تاربيەلەۋ قاشاندا ۇجىم دەڭگەيiنىڭ وزىق كورسەتكىشى سانالعان. مiنەز-ق ۇلىق ساپالارىنىڭ وزگەرiسكە ۇشىراۋىنا وسكەن ۇياسىنىڭ, əلەۋمەتتiك جاعدايدىڭ, اينالاسىنداعى ارالاساتىن ادامداردىڭ, ورتانىڭ ىقپال ەتەتىندىگى, تۇلعالىق بەينەسىن قالىپتاستىرىپ وتىراتىندىعى عىلىمي تۇرعىدان دا جان-جاقتى دالەلدەنگەن انىق ماسەلە. كىسىنى قۇردىمعا جىبەرۋدىڭ ەكى جولى بار ەكەن. ءبىرى – تىم اسىرا ماقتاۋ دا, ەكىنشىسى – كوزگە ىلمەي قويۋ. «جۇلدىز اۋرۋىنا» شالدىعۋ تاربيە مەن ءتارتىپتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن ورىن السا, كۇيزەلىسكە ءتۇسۋ, ىشتەي كۇيرەۋ, ومىردەن باز كەشۋ, دەپرەسسياعا ۇشىراۋ – ەلەپ-ەسكەرمەۋدىڭ سالدارى. اياق استىنان باعى جانىپ شىعا كەلگەن البىرت جاس مۇنى وزگەلەردەن اقىلىمنىڭ وزىقتىعىنان, ەپتىلىگىمنەن, ىسكەرلىگىمنەن... دەگەن سەزىمگە بوي الدىرىپ, مىنەز-ق ۇلىق قالىبى بۇزىلادى. جاعىمسىز əسەرلەردىڭ قاي-قايسىسى دا مiنەزدiڭ «əلسiز جەرلەرiن» كۇيرەتىپ, ادام قىلىعى كۇرت وزگەرىپ شىعا كەلەدى. مiنەزدiڭ شەكتەن تىس دامىعان بiتiستەرi اقىل-ويعا ىرىق بەرمەي, بويداعى ۇنامدى قاسيەتتەردiڭ بəرiن جوق ەتەدى. كەيبiر ادامداردىڭ انشەيىن ءبىر بولمايتىن نارسەگە اشۋ شاقىرىپ, سىني پىكىردى كوتەرە الماي جاتۋى, ۇرىس-كەرىسكە جاقىن تۇرۋى, ورىندى, ورىنسىز ءسوز سويلەپ, سۇيكىمسىز كەيىپكە ءتۇسۋى تۋا ءبىتتى مىنەزدەن دەپ ەشكىم ايتا المايدى, بۇل – ورتانىڭ اسەرىنەن پايدا بولاتىن مىنەز بiتiسiندەگى اقاۋلار. اباي ءوزىنىڭ وتىز جەتىنشى قارا سوزىندە: «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى, كىمدە-كىم جامان بولسا, ونىڭ زامانداسىنىڭ ءبارى كىنالى. مەن ەگەر زاڭ قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام, ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم» دەمەپ پە ەدى. سول ايتقانداي, اركىم دە ءوز ورتاسىنىڭ ءتارتىبى مەن قالىپتاسقان بايىرعى داستۇرىنە قاراي بەيىمدەلىپ ءومىر سۇرۋگە, زاماننىڭ تالاپ-تىلەگىنە باعىنىپ, قاتەسى مەن كەمشىلىگىن, مىنەز ءمىنىن تۇزەۋگە مىندەتتەلەدى. وسى ءبىر قاراپايىم پايىمدى داعدىعا اينالدىرىپ, ءومىر سىنىنان سۇرىنبەي ءوتۋ, ادامي بەينەڭدى ساقتاپ قالۋ – بارىنەن مارتەبەلى.