اياگوز ماڭىنداعى جانارتاۋ

شۇبارتاۋلىقتار اۋدان ورتالىعى اياگوزگە ءجيى قا­تى­نايمىز. قوس ەلدى مەكەننىڭ ارا­سى 180 شاقى­رىمداي. اۋە­لى بايقوشقار, ودان وتىز شا­قىرىمدا بارشاتاس جاتىر. كەلەسى ايگىلى قوساعاش, ودان وتسەڭىز كوكتالدىڭ توبەسى كو­رىنەدى. قارا جولدى شاڭداتا جۇيتكىگەن كولىكپەن اۋدەم جەرگە دەيىن زىمىرايدى. جارىسىپ بارىپ, كەيىندەپ قالا بەرەدى. ەكى ورتاعا مەنى كوبىندە اكەم تاسيدى. جولدىڭ سوناۋ كوز ۇشىنا بارىپ, سۇيىرلەنە بىتكەن باسىنا جەتكەندە الدەنە شىعا كەلەردەي تا­عاتسىزدانا قارايمىن. كوك­جيەكپەن استاسقان جازىق دالا بىتپەستەي كورىنىپ, كەلەر مەزەتتە زەرىكتىرە باستاعاندا-اق جولدىڭ تەڭ ورتاسىنا دا جەتىپ قالار ەدىك. وسى تۇستا قىسى-جازى توقتاۋسىز اعىپ جاتاتىن قارابۇلاق اتانعان قاينار باس­تاۋ بار. ەكى ورتادا جول سوقتى بولعان جۇرت وسىناۋ بۇلاققا توقتاپ, بوي جازىپ, شولىركەگەن جولاۋشى از-كەم تىنىستاپ الادى. بۇلجىماس ءداستۇر ەسەبىندە.

سونداي ءبىر كۇنى ءۇستىمىزدىڭ شاڭىن قاققىشتاپ, بۇلاقتىڭ مۇزداي سۋىنان ءسىمىرىپ سالىپ تۇرعانبىز. بۇلاقتىڭ ما­ڭايىنان ءسال ارىرەكتە جالعىز ءوزى دارالانىپ تۇرعان شوشاق كەلگەن تاۋعا كوزىم تۇسكەن. قا­زاق دالاسىنداعى تاۋلاردىڭ اتاۋى بولادى, اتاۋىنان سوڭ اڭىزى ارتىنان قوسا ەرىپ جۇ­­رەدى. تۇرعانداردان نە تاۋ ەكە­نىن سۇرادىم.

– ساتباەۆتى بىلەسىڭ بە؟ – دەدى اكەم. – بىلسەڭ سول, بۇل تاۋ­دا بۇرىن ۆۋلكان بولعان دەپ جازعان.

جانارتاۋ دەسە ەڭ ءبىرىنشى جاسىل جەلەكتى گاۆاي ارالدارى ەسكە تۇسەدى ەمەس پە. قىزىلدى-جاسىلدى جانارتاۋى اتقىلاپ جاتقان اياگوز دالاسىندا قانا­تىمەن كۇننىڭ كوزىن كولەگەيلەپ دينوزاۆر ۇشىپ بارا جاتقانداي كوز الدىمدا تۇرلەنىپ سالا بەرگەن يەن دالاعا تاڭىرقاي, تاماشالاي قاراپ قالىپپىن.

* * *

سول جولى اياگوزدى ارتقا تاس­تاپ, ودان پويىزعا وتىرىپ قالاعا جەتىپ العان سوڭ, اياگوز دە, ونداعى جانارتاۋ دا, قاسيەتتى قارابۇلاق تا كوزدەن تاسالانىپ, كوڭىلدەن الىستاي بەرگەن. قالانىڭ شۋلى دا دۋماندى ءومىرى تەز-اق ۇيىرسەكتەتىپ, ادەپكى ءومىر اعى­سىنا ىلەسىپ كەتە باردىم. دوڭگەلەك ۇستەلدەر, مە­رەيتويلىق ىردۋ-دىردۋ, تەاتر, مۋزەي دەيسىز بە, بىتپەيتىن جينالىستار كۇندە ءبىر جاڭالىق­قا ارقاۋ بولىپ جاتادى. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا سونداي ءبىر كەزەكتى جيىندا ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن, سورەدەگى كىتاپتاردى اقتارىستىرا باس­تادىم. قولىما عالىم, گەولوگ اقجان ءال-ءماشانيدىڭ جەر سىرىنا ارنالعان «جەر قۇرىلىسى» اتتى كىتابى ءتۇستى. عالىمدى ستۋ­دەنت كۇنىمىزدە كوپ ەستى­گەن­بىز, ەسىمىنە قانىقپىز. ال­عى سوزىندە زەرتتەۋدى قانىش سات­باەۆ «تەوريالىق بەرىك نە­گىزگە سۇيەنىپ جازىلعان قازاق تىلىندەگى تۇڭعىش ەڭبەك» دەپ با­عالاعانى جايلى ءسوزىن كەلتىرگەن ەكەن. قىزىقتىرا ءتۇستى.

توپتامادا قازاقستاننىڭ التاي, سارىارقا, قاراتاۋ, ورال – ەمبى سياقتى ءوندىرىس الاپتارىنىڭ گەولوگيالىق قۇ­رىلىمىنداعى نەگىزگى وزگە­شە­لىكتەرى تۋرالى مالىمەتتەر بەرىلىپتى. جەر سىلكىنىسى, تاۋلار قالاي قۇرىلعان, جانارتاۋ جانە جەر بەتىندە تىرشىلىك قالاي پايدا بولعان دەگەن تاقىرىپشالار ەرىكسىز تارتادى. ەندى زەر سالىپ, پاراقتاي باستادىم. جەر استىندا كەن قازۋ, جول سالۋ ءىسىنىڭ بىلگىرى بولعان عالىم «قازاقستان جەرىندەگى جانارتاۋلار ەرتە زامانداردا شىعىپ, قۇرىپ بىتكەن» دەپ جازادى. «كەيىنگى تاس كومىر داۋىرىندە قازاقستاننىڭ باتىس جاعىندا ۆۋلكاندار وقتالىپ, شىعىس جاعىندا كۇشەيدى. ارقا ۆۋلكاندارى قارقارالىدان اياگوزگە دەيىن, ونان ءارى تار­با­عاتايعا قاراي سوزىلدى. اياگوز بەن شۇبارتاۋ اۋداندارىندا بىرنەشە جەردە ۆۋلكان ورىندارى بار», دەپ كەلتىرگەن عالىم قازاقستاننىڭ ەرتەدەگى ۆۋلكاندارى مەن قازىرگى كەن بايلىقتارى تىعىز بايلانىستى دەپ تۇيىندەيدى. سونداي-اق ۆۋلكاندى جەرلەر ەكىنشى داۋىردە ۆۋلكانسىز جەرگە اينالادى, ءۇشىنشى داۋىردە قايتادان ويانۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى. ادەمى ەرتەگىنىڭ ىشىندە تۇرعانداي كۇي كەشتىم. اياگوزگە بارار جول­­داعى جازىقتاعى دارا تۇر­عان تاۋ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ءدۇر سىلكىنىپ, ءوز كۇشىنە قايتا مى­نە­تىندەي. ەلەۋسىز جاتقان شال­عايداعى دالا بەلگىسىز جاققا اسىعىپ, ۇنەمى ۋاقىتى جەتپەي جۇرەتىن ادامزاتقا ءدال وسىلاي ءۇن قاتاتىنداي كورىندى. كەزىندە شوقان ءۋاليحانوۆ «ىستىقكول ساپارىنىڭ كۇندەلىگى» اتتى جول­جازباسىندا «...اياگوز وزە­نى­نىڭ بويىنان ءبىز اناعۇرلىم جاندانعان تابيعاتتى كوردىك. دالا تۇتاسىمەن جاسىل جە­لەك­تىڭ اشىق ءتۇستى كىلەمىنە ورا­­نىپتى. قاراعان, توبىلعى, تال-تەرەك جاپىراقتارىن جا­يىپ, كۇننىڭ كوزى دە ءبىرشاما جىلىنىپ, وڭتۇستىككە ءتان الاۋ­مەن قىزدىرىپ تۇر. ...قىرعىز (قازاق – اۆت.) اڭىزدارىندا اياگوزدىڭ جايلى اعىسى ماداق­تا­لاتىنى بەكەر بولماسا كەرەك. ءوزىن قورشاعان يەن دە, سۋ­سىز ءشول دالاعا قاراعاندا, اياگوز راسىمەن-اق جۇماق بو­لىپ كورىنەدى...», دەگەن جولداردى دا تەگىن جازباسا كەرەك.

ايتپاقشى, كونەنىڭ كو­زىن كورگەن كارى دالانىڭ شە­شۋ­سىز قالعان جۇمباقتارى مۇ­نى­مەن عانا شەك­تەلمەيدى. قارا­بۇ­لاقتان ءارى وتكەن سوڭ, سول قاپ­تالدان ابىلاي حاننىڭ اسكە­رىنىڭ قالىڭ قىتايمەن قىرعىن شايقاسى وتكەن باتپاقتى دە­گەن جەر شىعادى. بۇل – بو­لەك اڭگىمەنىڭ جۇگى. ازىرگە قا­را­بۇلاقتاعى كارى جانارتاۋ ماڭىنا ايالداي تۇرايىق!