ايا سوفيادا ازان شاقىرىلادى

ماسەلە تۇسىنىكتىرەك بو­لۋ ءۇشىن اڭگىمەنى تاريح­تان باس­تاعان ءجون بولار. ءبىز­دىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ V عاسى­رىن­­دا قازىرگى انادولى جە­رى­ن­­دە ۆيزانتيا يمپەرياسى ءومىر سۇرگەنى بەلگىلى. سول كەزەڭدە يمپەريا استاناسى – كونستانتينوپول (قا­زىر­گى ىستانبۇل) شاھارى ەدى. 532 جىلى يمپەراتور يۋس­تي­نيان ۆيزانتيانىڭ داڭ­قىن اسقاقتاتىپ, ەل استاناسىن الەمگە ايگىلەيتىن ۇلكەن عي­باداتحانا سالدىرۋعا شەشىم قابىلدايدى. ايا سوفيانىڭ اۋقى­مىن مىنادان-اق بايقاۋعا بولادى. بىرنەشە جىلعا سو­زىل­عان قۇرىلىسقا ۆيزانتيا يم­پ­ەرياسىنىڭ ءۇش جىلدىق قا­زى­ناسى كەتكەن ەكەن.

اۋليە سوفيا عيبادات­حا­­ناسى 15 عاسىرلىق تاريحىن­دا تالاي وقيعانى باستان وتكىز­دى. بىرنەشە رەت جەر سىل­كى­نى­سىنەن زارداپ شەگىپ, قايتا جون­دەلدى. ال 1453 جىلى تۇرىك­تەر كونستانتينوپول قالا­سىن جاۋلاپ الادى. وسمان يمپە­ريا­سىنىڭ باسشىسى فاتيح سۇلتان مەحمەد يسلام الەمىنىڭ حريستيانداردان ۇستەمدىگىن دالەلدەۋ ماقساتىندا اۋليە سوفيا عيباداتحاناسىن مەشىت­كە اينالدىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. سوعان بايلانىس­تى عيمارات ماڭىندا ءتورت مۇ­­نارا تۇرعىزىلىپ, «ايا سوفيا» اتاۋىن يەلەنەدى.

XVI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتى­سىندا ءىى سەليم مەن ءىىى مۇرات سۇلتاندار تۇ­سىن­دا عيباداتحانانىڭ سىرتقى كەل­­بە­­تىنە ايتارلىقتاي وزگە­رىس­تەر ەنگىزىلدى. الايدا XIX عا­­سىردىڭ ورتاسىنا دەيىن مە­شىت­تە جوندەۋ جۇمىستارى جۇر­گى­زىل­مە­گەن­دىكتەن, عيمارات توزا باستايدى. مۇنى اڭعارعان ابدۋل-مەدجيد سۇلتان 1847 جىلى ايا سوفيانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدى بۇيىرادى.

عيماراتتىڭ مۋزەي مارتە­بە­سىن الۋى بەرتىندە, وسمان يمپەرياسى تاراپ, ونىڭ ورنىنا تۇركيا رەسپۋبليكاسى قۇرىلۋىمەن تىعىز بايلانىستى. انا­دو­لىدا تۇرىكتەر مەم­لەكەتىنىڭ نە­گى­زىن قالاعان مۇستافا كەمال اتاتۇرىك 1935 جىلى ارنايى جارلىق شىعا­رىپ, ايا سوفيا مەشىتىن مۋزەيگە اينالدىرۋعا شەشىم قا­بىل­دايدى.

وسىلايشا, عيباداتحانانىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. بۇگىندە ايا سوفيا تۇركيانىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ جاۋھارى سانالادى. وعان قوسا, عيمارات تۋريستەر كوپ باراتىن ورىنعا دا اينالدى. ماسەلەن, 2019 جىلى ايا سوفيانى كورۋگە شارتاراپتان 3,7 ميلليون مەيمان كەلگەن ەكەن.

عيماراتتى مۋزەيگە اينال­دىرۋ شەشىمى اتاتۇرىككە تيە­سى­لى ەكەنىن جو­عا­رىدا ايت­تىق. ايا سوفيانى قايتا­دان مە­شىت­كە اۋىستىرۋعا تۇرىكتەر بىر­نەشە رەت تالپىنىپ كورگەن-ءدى. الايدا بيلىك تاراپىنان قولداۋ بولماعاندىقتان, جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالىپ كەلدى. بىلتىر كوكتەمدە تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان اۋليە سوفيا مۋزەيىن مەشىتكە اينالدىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ءسوز قوزعاعان بولاتىن. سودان بەرى بۇل اڭگىمە انادولىدا قايتا كوتەرىلىپ, اقىرى مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ قاراۋىنا ءوتتى.

كەڭەس ءوز شەشىمىن مالىم­دە­گەننەن كەيىن رەجەپ تايپ ەردوعان ايا سوفيا­نىڭ مەشىت مارتەبەسىن الاتىنىن, بۇدان بىلاي قۇلشىلىق جاساۋعا رۇق­سات ەتىل­گە­نىن جاريالادى.

«وسى شەشىمگە سايكەس, ايا سو­فيا مەشىتىن باسقارۋ ءدىن ىستەر باسقارماسىنا بەرىلىپ, قۇلشىلىق جاساۋعا ەسىگىن اشادى», دەلىنگەن ەل پرەزيدەنتىنىڭ جار­لى­عىندا. ر.ەردوعان رەسمي قۇجات­تىڭ كو­شىر­مەسىن ءوزىنىڭ تۋيتتەردەگى پاراق­شا­سىن­دا جاريالادى.

تۇركيا بيلىگىنىڭ بۇل شە­شى­مى حا­لىق­ارالىق قوعام­داس­تىقتا قىزۋ تال­قى­عا ءتۇستى. اسىرەسە, اقش, گرەكيا جانە رەسەي بۇل قادامدى قۇپتامايتىنىن ما­لىم­­­دەدى. ەللادالار ەلى ايا سوفيانى مە­­شىت­كە اينالدىرۋ اشىق پروۆوكاتسيا دەپ ەسەپ­تەي­دى.

يۋنەسكو ۇيىمى تۇركيا بيلى­گىنىڭ شە­شىمىنە وكى­نىش بىلدىرەتىنىن جەت­كىز­­دى. ەستە­رىڭ­ىزگە سالساق, 1985 جىلى ايا سوفيا يۋنەسكو-نىڭ مۇرالارى تىزىمىنە ەنگەن ەدى. دەگەنمەن, تۇرىكتەر ايا سو­فيا­نىڭ مارتەبەسىن اۋىستىرۋدان باس تارتۋعا شاقىرعان پى­كىرلەردى توي­تارىپ تاس­تا­دى. تۇركيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى عيمارات تۇر­كيانىڭ مەنشىگىنە جاتاتىنىن ايتىپ, انكارا بي­لى­گى وزگەلەردىڭ پىكىرىنسىز عيبا­داتحانانى مەشىتكە اينال­دى­رۋ­عا قۇقىلى ەكەنىن مالىمدەدى.

قورىتا ايتقاندا, عيبا­دات­حانانىڭ مەشىت اتانۋى­نا قاجەتتى رەسمي قۇجات جاعى تاياۋ ارا­دا تولىققاندى شەشىلمەك. قىس­قاسى, بۇدان بىلاي ايا سوفيادا ازان شاقىرىلىپ, ناماز وقىلماق.