ادامزات اقىل-وي قازىناسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى بولىپ سانالاتىن تۇركى دانالارىنىڭ ماڭگىلىك مۇرالارى الىس عاسىرلار قويناۋىنان جەلى تارتقان توعاناقتى كەرۋەننىڭ قوڭىراۋ ءۇنىن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا ەمىس-ەمىس جەتكىزۋىمەن ۇرپاق جادىسىن وياتىپ جاڭعىرتا تۇسەتىندەي. تونىكوك, يولىعتەگىن جىراۋدان كەيىن سان عاسىردان سوڭ قايسار رۋحتى جاۋىنگەر جۇرتتىڭ جورىق جىرلارىن سول زامانداعى وزىق اراب-پارسى ولەڭىنىڭ ليريكالىق يىرىمىمەن جارىستىرىپ, مازمۇن مەن ءتۇرىن بايىتىپ, نازىك بەدەر ءسىڭىرىپ, تۇركىنىڭ جاڭا داۋىردەگى كلاسسيكالىق پوەزياسى ەتىپ جاڭاشا جاساقتاپ, تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كوركەمدىك بەلەسكە شىعارعان دارابوز اقىن – الىشەر ناۋاي.
تۇركى ءتىلىن تۇعىرىنا قوندىرعان تۇلعا
الەمگە ايگىلى شايىر, وزبەك حالقىنىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى, عۇلاما ويشىل الىشەر ناۋاي تۇركى ءتىلىنىڭ وراسان باي مۇمكىندىگىن ادەبيەتتىڭ ءتۇرلى جانرلارىندا تولىق جارقىراتىپ اشۋىمەن رۋحانياتتا ناقىشتى قولتاڭباسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى تۇركى ءتىلىنىڭ ابىرويى اسپانداپ, الەمدىك ونەر مەن ءبىلىم بۇلاعىنا اينالعان ىرگەلى تىلدەرمەن يىق تىرەستىرىپ, جاڭا تىنىسى اشىلىپ, كلاسسيكالىق ادەبيەتتىڭ تاڭعاجايىپ جاۋھار باي مۇراسىن تۋدىرۋعا مۇمكىندىك تابادى.
الىشەر ناۋاي ءسوز ونەرىنىڭ ءبىرتۋار شەبەرى عانا ەمەس, دانا بيلەۋشى, ساياسي قايراتكەر, عۇلاما عالىم, ۇلى ويشىل, قىلقالام شەبەرى, دارىندى مۋزىكانت بولدى. ءامىر سۇلتان حۇسەيىن بايقارانىڭ سارايىندا ءمور ساقتاۋشى (مۋحردار) لاۋازىمىنا بەكىتىلگەن ول ءۋازىر لاۋازىمىندا جۇرگەندە گيرات ولكەسىن اباتتاندىرىپ, عاجايىپ عيماراتتار, مەشىت-مەدرەسەلەر, كىتاپحانالار, اۋرۋحانا, باۋ-باقشالار سالدىرىپ, قۇسنيحات ونەرىمەن شايىرلاردىڭ جاۋھار جىرلارىن جازىپ تاراتۋعا, ءىلىم-ءبىلىمدى سەرپىندى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ءوزىن بىلىكتى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە تانىتادى. بايقاراعا قارسى شىققان ب ۇلىكشىلەردى ديپلوماتيالىق جولدارمەن باعىندىرىپ, قارسىلاسقان كەيبىر جاۋلاردى قارۋمەن ويسىراتا جەڭىپ وتىرادى. بۇل قىرىنان قاراعاندا, ول بىلگە قاعانعا كەڭەسشىلىك ەتكەن دانا تونىكوك پەن قورقىت اتاعا ۇقساس سىرلى تۇلعا. ونىڭ قورقىت اتا تۋرالى تەبىرەنە باعا بەرۋى سوندىقتان بولار. دانىشپاننىڭ "حامسانى", اسىرەسە سول تسيكلگە ەنەتىن "ەسكەندىر قورعانى" پوەماسىن ءامىر تەمىر اۋلەتىنە ۇلگى ەتۋ ءۇشىن جازىپ, ادىلەتتى بيلەۋشىنىڭ بەينەسىن سومداپ, كەيىنگى بۋىنعا عيبرات الارلىق نۇسقاۋلىق رەتىندە جىرلاعانى انىق.
الىشەر ناۋايدىڭ ۇستاز ءپىرى ءھام دوسى ۇلى شايىر ءجامي ونىڭ "حامسا" جازىپ جاتقانىنان حاباردار بولىپ, شابىتىنا دەم بەرىپ, بىلاي دەپ باعالاپ باتاسىن بەرەدى:
وزىڭمەن ەسەلەسىپ, تەڭدەسەر كىم,
بيىككە تۇركى ءتىلىن سەن كوتەردىڭ.
اۋزىڭا قاراتاسىڭ پارسى, ارابتى,
ارالار اتاق-داڭقىڭ شارتاراپتى.
سول زاماندا الەمدىك ادەبيەتتە جەتەكشى ورىندا بولعان اراب-پارسى ءتىلىنىڭ ىقپالىنان تۇركى ءتىلىن قۇتقارىپ, ونى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ قۇرالى ەتۋ جولىنداعى كۇرەس ۇزاق عاسىرلارعا جالعاسادى. ەجەلگى تۇركى ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرازى سوڭىنا اراب-پارسى تىلىندە مۇرا قالدىرسا, كەلەسى توپتاعىلار قوستىلدى قالامگەرلەر بولعان. ال دانىشپان الىشەر ناۋاي انا ءتىلىن شەكسىز سۇيگەن, ونى بوتەن تىلدەردىڭ اسەرىنەن قىزعىشتاي قورعاعان, ءتىل تازالىعى جولىندا ايانباي مايدان اشقان تاباندى كۇرەسكەر, تەڭدەسسىز ۇلى تۇلعا بولعاندىقتان ونىڭ رۋحىنا بۇگىنگى بارشا تۇركى حالىقتارى قارىزدار دەپ بىلەمىز.
عۇلاما ءوزىنىڭ "مۋحاكاماتۋل-لۋعاتاي" ("ەكى ءتىل تۋرالى پىكىر") دەگەن ايگىلى شىعارماسىندا: "مەن تۇركى سوزدەرى جايىندا ويلانۋعا قول جەتكىزگەنىمدە, مەنىڭ كوز الدىما ون سەگىز مىڭ عالامنان ارتىق دۇنيە كورىندى... ونەرسىز تۇركىنىڭ ءالسىز جىگىتتەرى وڭايلىققا بولا, پارسى تىلىندە ولەڭ جازۋعا بوي الدىرىپتى. ال اقيقاتىندا, ەگەر ادام جاقسىلاپ وي تارازىسىنا سالىپ قاراسا, تۇركى تىلىندە سونشالىقتى مۇمكىندىك, ءسوز الەمىندە كوركەمدىك تابىلادى, سوندىقتان دا مۇنىمەن وي جەتكىزۋ, شەشەن سويلەۋ, ولەڭ جاساۋ, ۇيقاس قۇراستىرۋدىڭ وڭاي ءارى ءتيىمدى بولارى انىق. ەندەشە تۇركى ءتىلىنىڭ مۇمكىنشىلىگى وسىنشالىقتى دالەلدەرمەن بەلگىلى بولدى. ەندى وسى حالىق ىشىنەن پايدا بولعان قۇرمەتتى جاندارى ءوز ويلارىن ءوز تىلدەرى بولا تۇرا وزگە تىلدە ايتپاسا بولار ەدى جانە ىسكە اسىرماسا يگى ەدى. جانە باسقا تىلمەن ايتۋعا قابىلەتتەرى بولسا دا, ءوز تىلدەرىمەن كوبىرەك ايتىپ, باسقا تىلمەن ازىراق ايتسا ەدى. ەگەر اسىرەلەپ ايتسا, ەكى تىلمەن بىردەي ايتسا بولار ەدى" (اۋدارما ت.قىدىردىكى) دەپ جازعان اسىل اماناتى قازىر دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.
نەگىزىنەن قۇلاعۋدان شاحرۋحقا دەيىنگى بيلەۋشىلەر زامانىندا الەمگە ايگىلى بولىپ گۇلدەنگەن پارسى پوەزياسىنىڭ قۋاتتى ىقپالىنان تۇركى ءتىلدى پوەزيا بىرتىندەپ ارىلۋدىڭ وڭ جولىنا تۇسە باستايدى. ساككاكي, حايدار, حورەزمي, اتاي, مۋكيمي, ياكيني, ەميري, گەداي سىندى اقىندار شىعىپ, انا تىلىندە جىرلار جازعانىمەن ولاردى پارسى كلاسسيكتەرىمەن تەڭەستىرۋگە ءالى ەرتەرەك ەدى. الىشەر ناۋايدىڭ پىكىرىنشە, تۇركى ءتىلىن ۇستارتۋ باعىتىندا لۋتفي مەن سۇلتان زاحيراددين مۇحاممەد بابۋردىڭ ۇلەسى ەلەۋلى زور بولعان.
دارابوز دانىشپان الىشەر ناۋاي انا ءتىلىنىڭ جاۋھارلارىن ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا جارقىراتىپ قولدانىپ, تۇرك ءتىلىن عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, كلاسسيكالىق ادەبيەت پەن ونەردىڭ تىلىنە اينالدىرۋعا بەرىك ىرگەتاس قالاپ, تاريحي-رۋحاني سونى بەتبۇرىس جاساعان ايماڭداي تۇلعا بولادى. بۇل العى شارتتىڭ قوعامدىق-ساياسي نەگىزىن سول داۋىردە بيلىككە كەلگەن سۇلتان حۇسەيىن بايقارا تۇبەگەيلى قالىپتاستىرىپ, "تۇرك اقىندار ءوز انا تىلىندە ولەڭ جازۋعا" شايىرلارعا شابىت سىيلاپ, جىگەرلەندىرىپ تالاپ ەتەدى. وسى جايىندا الىشەر ناۋاي "مەن تۇرك حالقىنىڭ ءسوز ونەرىنىڭ شەبەرلەرى پارسى ءتىلىنىڭ ءسوز تىركەستەرى مەن قالىپتاسقان تىلدىك قولدانىسىنىڭ ورىنسىز شابۋلىنان قۇتىلىپ, ءوز انا ءتىلىنىڭ قازىناسى مەن ءسوز ورنەكتەرىن ەركىن قولدانۋعا ۇلى حاقىسى بار ەكەنىن دالەلدەدىم", – دەپ جازادى. ول ءوزى باستاعان رۋحاني كۇرەستىڭ تۇبەگەيلى جەڭىسكە جەتەتىنىن كورەگەندىكپەن سەزىنىپ "ەسكەندىردىڭ قورعانى" اتتى ايگىلى حامساسىندا "توگىلدى جىر تاسقىنى تارتىپ ارنا, مۇحيتتاي تۇركى ءسوزى تاۋسىلار ما" دەپ شاتتانا جىر تولعايدى.
تۇركى ءتىلىن تورگە وزدىرعان شوقتىعى بيىك شايىردىڭ مۇراسى تامىرلاس جۇرتتان شىققان ويشىلدار مەن قالامگەرلەردىڭ بارشاسىنا ايرىقشا ىقپال ەتتى. تۇرك ءتىلىن تۇعىرىنا قوندىرۋعا تالاپ قىلىپ, "تىلدە بىرلىك" دەپ ۇران كوتەرگەن يسمايل گاسپىرالى شايىردىڭ شىعارمالارىن قىرىم تاتارلارى تىلىنە ءتارجىمالاپ, جاريالادى. ءناۋايدىڭ "مۋحاكاماتۋل-لۋعاتاين" ("ەكى ءتىل تۋرالى پىكىر") اتتى ەڭبەگىن 1882 جىلى باحشاسارايدا باستىرىپ شىعاردى. ول 1895 جىلى جاريالاعان "تۇركىستان عۇلاماسى" اتتى ەڭبەگىندە دە ناۋايعا ايرىقشا توقتالدى. ء"تارجىمان" گازەتىنىڭ 1908 جىلى جارىق كورگەن 5 سانىندا ء"بىزدىڭ كونە ادەبي ءتىلىمىزدىڭ ءبىر ۇشى الىشەر ءناۋايدىڭ كوركەم ءتىلى بولسا, بۇكىل ديالەكتىلەرىمىزدىڭ جيىنتىعىنان قۇرالعان قازىرگى ءتىلىمىز دە ەكىنشى ۇشى بولىپ سانالدى" دەپ, ورتاق تۇركى ءتىلىنىڭ باستاۋىن ناۋايعا اپارىپ تىرەدى.
شىعىستىڭ جارىق جۇلدىزى اتانعان شوقان ءۋاليحانوۆ ناۋاي ەڭبەكتەرىنە العاش باعا بەرگەندەردىڭ قاتارىندا. ول 1857 جىلى قاشعاريا جايلى جازعان وچەركىندە "قارا تۇنەكتى حالىقتىڭ جالعىز ساۋلەسى الىشەر ءناۋايدىڭ شىعارمالارى بولدى" دەپ جازدى. سول سياقتى قازاق دالاسىنا ءبىلىم ءنارىن سەپكەن كورنەكتى اعارتۋشى ىبىرايدىڭ دا ناۋاي جىرلارىمەن سۋسىنداپ وسكەنىن بايقايمىز:
ساۋىردە كوتەرىلەر راحمەت تۋى,
كورىنەر كوك جۇزىندە قاز بەن قۋى.
كوكتەن جاڭبىر, تاۋلاردان
سۋلار ءجۇرىپ,
جايىلار جەر جۇزىنە قاردىڭ سۋى...
ساۋىردە سورعالايدى نوسەر كوكتەن,
دۇنيە جاسانادى جاس ورنەكپەن.
جەتەدى تۇيدەك بۇلتتار توپ-توبىمەن,
دامىلسىز دابىل قاعىپ كوك تورىنەن...
العاشقى شۋماقتىڭ اۆتورى ىبىراي التىنسارين بولسا, كەلەسى جولداردىڭ يەسى الىشەر ناۋاي. تامشىداي ۇقساس تاڭسىق كورىنىستەر, سەزىم قىلىن شەرتەتىن جاۋھار ورنەكتەر. عاسىرلار مەن كەڭىستىكتەر ءبولىپ تۇرعانىمەن ۇلى ناۋايدىڭ ءداستۇرى كەيىنگى بۋىنعا ءۇزىلىپ قالماي جالعاسقانىنىڭ بۇل دا ءبىر بەلگىسى ءتارىزدى. شىعىس ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى اكادەميك م.اۋەزوۆتىڭ ء"حىح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ اباي, شاڭگەرەي, ءشادى, شورتانباي, اقان سياقتى ءىرى اقىندارىن ەسكە الساق – بارىنەن دە الىشەر عازالدارىنىڭ, داستاندارىنىڭ ايقىن سارىندارىن سەزىپ وتىرامىز", دەپ شيىراتىنى سوندىقتان. بۇل ورايدا, البەتتە ناۋايدى ءپىر تۇتىپ, ۇلىمەن ۇندەسىپ, ونى جاڭا عاسىردىڭ ۇنىمەن جاڭاشا سويلەتكەن اباي ەكەنى بارشاعا بەلگىلى.
ناۋاي مەن اباي ۇندەستىگى
الىستان مۇنارتىپ كورىنگەن زاڭعار تاۋلاردىڭ اسقار بەلىنە كوتەرىلىپ كوز جۇگىرتكەن جان الىپ تاۋلاردىڭ سىلەمى ءبىر-بىرىمەن يىق تىرەستىرە تىزبەكتەلىپ, ءبىرتۇتاس تاۋ جوتالارىنىڭ جۇيەسىن قۇراعانىن بايقاي الادى. شىعىس جۇلدىزدارىنىڭ ونەرنامالىق تاعىلىم دا سول الىپ تاۋلاردىڭ قۇج-قۇج تاراۋ سالالارى سەكىلدى ىلىكتەس دۇنيە. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ناۋاي مەن اباي الەمى ءومىر سۇرگەن ءداۋىرى مەن داۋرەنى الشاق بولعانىمەن مازمۇنى ماندەس, ارقاۋى اجىراماس, ەنشىلەس ەگىز ۇعىمدارعا اينالىپ كەتكەن دەۋگە تولىق نەگىز بار. XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن ۇلى اقىن ابايعا اسىرەسە عۇلاما ناۋاي شىعارماشىلىعىنىڭ ىقپالى مول بولعانىن زەرتتەۋشىلەر كورسەتەدى. ول تۋرالى كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆ "وعان تىلدەرى تۇسىنىكتى بولعان سوڭ نيزامي, ناۋاي كوپ اسەر ەتتى... وزىنە ەڭ جاقىن ۇستاز ەتىپ كلاسسيك ناۋاي شىعارمالارىنان ۇلگى ىزدەيدى", دەپ توپشىلاۋى كوپ سىردى اڭعارتقانداي. بۇل جونىندە كەزىندە پروفەسسور ع.ساعديدىڭ زەرتتەۋلەرىندە ناقتى سالىستىرۋلار ارقىلى تەرەڭىرەك جازىلدى.
شىعىس جۇلدىزدارىمەن داستۇردەگى ساباقتاستىق, سارىنداستىق, ۇقساس كوركەم بەينەلەۋ ماشىعى, ىشكى يىرىمدەر, ورايلاس وي-تولقىندار قورى اباي شىعارمالارىنىڭ التىن وزەگى ەكەندىگىن زەرتتەۋشىلەر پايىمداعان. اسىرەسە الىشەر ناۋايدىڭ ادام پورترەتىن شەبەر كەسكىندەۋى, سۇلۋ قىزدىڭ اجارىن ايشىقتى مۇسىندەۋى, كىسىنىڭ ىشكى يىرىمىندەگى نازىك قۇبىلىستاردى اڭعارىمپازدىقپەن اشا ءبىلۋى, ادام كوڭىل-كۇيىندەگى وزگەرىستەردى تابيعات كورىنىستەرىمەن ورە سۋرەتتەۋى اقىن ابايعا بالا كەزىنەن ءسىڭىستى بولعانى انىق. ناۋاي – نازىك ليريك, ادام جانىنىڭ شىتىرمان جىقپىلى مەن تابيعات انا سۇلۋلىعىنىڭ شەبەر جىرشىسى. ايتالىق, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن ەرەكشە بوياۋمەن, ايرىقشا اۋەزبەن ناۋايداي جىرلاي العان اقىن سيرەك. ابايدىڭ دا جىل مەزگىلدەرىن جانداندىرىپ, ءاربىر مەزگىلدىڭ بوياۋ-ءنىلىن سەزىممەن ورنەكتەپ, قۇلپىرتىپ جىرلاۋى قازاق پوەزياسىندا قايتالانبايتىن جاۋھار قۇبىلىسقا سانالادى.
تابيعاتتىڭ كوكتەمدە بۋسانىپ ويانۋىن اقىندار ادام جانىنىڭ جاسارۋىمەن, تىرشىلىكتىڭ قايتا تۇلەۋىمەن شەندەستىرىپ ىستىق سەزىممەن جىرلايتىنى بەلگىلى. كوكتەمگى گۇلگە قونعان شىق, اسپان ورنەگى كەمپىرقوساق, سىلدىراعان بالبۇلاق, قاۋىز جارعان جاۋقازىن, جىل قۇستارىنىڭ سازدى اۋەنى جۇرەكتى تەبىرەنتىپ, شابىتقا تۇرتكى بولاتىنى ايان.
تاڭعى شىق مولدىرەسە مەرۋەرتتەي,
قىزعالداق قاپتاپ شىعار
جانىپ ورتتەي.
قۇستار دا كەلىپ-قايتقان جاز قوناعى,
بىرگە ۇشىپ, بىرگە قونىپ
ءماز بولادى.
مۇندايدا شالقىمايتىن جان
بولا ما,
حالىق تا سايران سالار كەڭ دالادا.
كورنەكتى اقىن ن.ايت ۇلى اۋدارىپ, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان جاريالانعان الىشەر ناۋايدىڭ "حامسا" جيناعىنداعى وسى شۋماقتار وقىرمانعا ابايدىڭ "جازعىتۇرى قالمايدى قىستىڭ سىزى" ولەڭىن ەسكە تۇسىرەرى حاق. ۇلى ابايدىڭ "جازعىتۇرى", "جەلسىز تۇندە جارىق اي", "كۇز", "قىس" سەكىلدى تابيعات ليريكالارى دالاداعى جىل ماۋسىمىنىڭ پەيزاج ورنەكتەرىن نازىك ناقىسپەن سۋرەتتەۋىمەن اسا باعالى. "اق كيىمدى, دەنەلى, اقساقالدى, سوقىر مىلقاۋ, تانىماس, ءتىرى جاندى", دەپ اباي جىرلاعان "كارى قۇدانىڭ" سۋرەتىن ناۋاي بىلايشا سالادى:
سەڭ ءجۇرىپ,
سۋدىڭ بەتى قۇرساندى مۇز,
تۇسپەيدى تاسپەن ونى ۇرساڭ ءبىر ءىز...
تۇستىككە قىس پاتشاسى اشتى جورىق,
ءشۇيىلدى بوران – اسكەر تاس تۇنەرىپ.
كوزىڭدى اشتىرمايدى قىلاۋ باتىپ,
سوياۋداي كىرپىگىڭە قىراۋ قاتىپ.
ۇلىلار ۇندەستىگى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, ناۋاي مەن اباي مۇراسىنداعى ساباقتاستىقتى سالىستىرا قاراعاندا ءبىز ەسكەندىر تاقىرىبىنا توقتاماي وتە المايمىز. بۇل رەتتە تۇركى اقىندارىنان نيزامي, ناۋاي, كەيىننەن اباي "ەسكەندىرنامە" تاقىرىبىنا قالام قۋاتىن سىناعانى ءمالىم. البەتتە, بۇل تاقىرىپتا ءۇش اقىننىڭ دا ەرەكشەلىگى, وزىندىك كوزقاراسى, كوركەم شەشىمى بولعان. ازەربايجاننىڭ كورنەكتى اقىنى نيزامي گەنجاۋي تاريحتان سىر شەرتىپ ەسكەندىردى يراننىڭ پاتشا اۋلەتىنىڭ اريستوكراتيالىق تاريحىنان اجىراتىپ, "يۋنان (گرەك) جەرى فايلاقۋسقا مەكەن بولىپ, ماكەدونيا ناعىز وتانى بولعان" ەكەنىن ايعاقتاپ, مۇسىلماندار اراسىندا اڭىز-لاقاپقا اينالعان ءومىربايانىن بۇلتارتپاس دەرەكتەرگە سۇيەنىپ شىندىققا جاقىنداتقان بولسا, الىشەر ناۋاي تۇرىك تىلىندە جازعان شىعارماسىندا:
"نيزامي ايتىپ كەتكەن
ءتۇپ-تامىرىن,
ءجامي دە سولاي دەيدى جۇرتقا بۇگىن.
فايلاقۇس ەسكەندىردى ۇلىم دەدى,
مىسقالداي وگەيلىگى بىلىنبەدى" دەپ ونىڭ تەگى تۋرالى ءتۇرلى دابىرالى لاقاپتارعا نۇكتە قويعانداي بولادى. اباي دا وسى داستۇرگە يەك ارتادى.
بۇل ورايدا ايرىقشا ايتا كەتەرلىك جايت, ۇلى شايىرلاردىڭ جىرلارىنا ارقاۋ بولعان ەسكەندىر مەن قۇراندا ايتىلاتىن ەسكەندىر زۇلقارنايىن – ەكى باسقا ادام. ءتاپسىرتانۋشى عۇلامالار مەن يسلام تاريحشىلارى زۇلقارنايندى "قوس ءمۇيىزدى" دەگەن ماعىناعا كەلەتىن, شىعىس پەن باتىسقا ۇكىم جۇرگىزگەن, قىزىرعا شاكىرت بولعان, يبراھيم پايعامبار داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن تاقۋا تۇلعا دەپ سانايدى. ال ماكەدونيالىق ەسكەندىردىڭ قىزىرعا ەمەس, اريستوتەلگە شاكىرت بولعان جاۋلاۋشى ەكەنى ءھام پايعامبار سيپاتتى تاقۋا تۇلعا بولماعانى بارشاعا بەلگىلى. سوندىقتان نيزامي, ناۋاي جىرلاعان "ەسكەندىر" – قۇران كەيىپكەرى ەمەس, بار بولعانى حالىق اڭساعان ادىلەتتى پاتشا بەينەسى. كەزىندە ءال-فارابي "قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى" تراكتاتىندا ەلدى دانا حاكىم, فيلوسوف بيلەسە ادىلەت ورنايدى دەگەن تۇجىرىمدامانى ۇسىنعان بولسا, الىشەر ناۋاي جىرلاعان ەسكەندىر دە عالىمداردى قاسىنان ءبىر ەلى تاستامايتىن, ءوزى دە دانالىقتىڭ بيىگىنە جەتكەن پاتشا. اقىن بىلاي دەيدى: "وڭ جاقتا پلاتون مەن تۇر سوكرات, سول جاقتا اراستۋ مەن گيپپوكرات".
ۇلى اقىنداردىڭ مۇراسىن جالعاعان ابايدىڭ كوركەمدىك مۇراتى – شىعىس اقىندارى جىرلاعانداي ادىلەتتى پاتشا بەينەسىن جارقىراتىپ سومداپ جۇرتقا ۇلگى ەتۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ءىشى تار, ماقتان سۇيگىش, كورسەقىزار, ارانى اشىلعان قانىشەر بيلەۋشىنىڭ بوياماسىز كەيىپ-كەسپىرىن كورسەتىپ, جۇرتتى اتاققۇمارلىق, قىزعانشاقتىق, داڭعويلىق ناپسىدەن جيىركەندىرۋ ارقىلى وقىرمانعا وي سالۋ. اقىن كوزقاراسىنىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى بىلاي: "مىقتىمىن دەپ ماقتانبا, اقىل بىلسەڭ, مىقتى بولساڭ, ءوزىڭنىڭ ءناپسىڭدى جەڭ!" ايتكەنمەن تويىمسىز, تەجەۋسىز, جەمىت پاتشانىڭ جانىنا ەرگەن اقىلشىسى الدىڭعى ۇستازدارى جىرلاعانداي حاكىم اريستوتەل بولۋى اباي پوەماسىنىڭ كوركەمدىك شەشىمى تۇبىرىمەن وزگەرىسكە ۇشىراعانىمەن, اقىن ءداستۇر اياسىنان تىم ۇزاپ كەتپەگەنىن تاعى دا تانىتادى: "جولداسى اريستوتەل اقىلى مول, لاقتىرعان سۇيەكتى الادى سول... سول كۇندە اريستوتەل جەكە دارا, اقىل ءسوزىن تىڭداماي بار ما شارا؟" اقىن ءوزىنىڭ اياۋلى اكەسى قۇنانباي قاجىنى "ەسكەندىر, تەمىر, شىڭعىستاي, مۇسىلماندا اتاقتى", دەپ جىرلاۋى دا شىعىستىق داستۇرگە ابايدىڭ بەرىكتىگىن كورسەتكەندەي.
ءاۋ باستا شاعاتاي ادەبيەتىنىڭ اسەرىمەن قولىنا قالام ۇستاعان اباي ۋاقىت وتە كەلە ءوزى مەدەت سۇراعان شوقتىعى بيىك شىعىس شايىرلارىنىڭ شوعىرىنا بارىپ قوسىلدى. سول ارقىلى ناۋاي تۇعىرىنا قوندىرعان تۇركى ءتىلى دە تۇرلەنە ءتۇستى. ۇلىلار ۇندەستىگى دە وسىندا بولسا كەرەك.