نەمىس اۆتونومياسى: جوبا جانە قارسىلىق

بۇگىنگى تاڭدا, رەسمي مالىمەت بويىن­شا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كولەمى 2 717,3 شارشى كم قۇرايدى. ياعني 1925–1987 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان 278,2 مىڭ شارشى كم جەرىنەن ايىرىلعانى كورىنىپ تۇر...

قازاق جەرىنە كىم كوز تىكپەدى؟! جەرى­مىزدى بولشەكتەپ, ونى جىرىمداۋعا بايلانىستى نەشە ءتۇرلى جوبالار جاسالدى. مىسالى, 1926 جىلى 4 ماۋسىمدا بواك جانىنان قۇرىلعان قازاق اكسر-ءى مەن قىرعىز او-نىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىنداعى جەرگە ورنالاستىرۋدى زەرتتەۋ جونىندەگى ەرەكشە كوميسسيانىڭ توراعاسى م.سەرافيموۆ اتالعان ايماقتا ورىس پەن ۋكراين اۆتونوميالى وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. 1949 جىلى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ج.شاياحمەتوۆ جەتىسۋ جەرىندە ۇيعىر اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرا­لى ۇسىنىس جاساپ, ي.ۆ.ستالينگە 2 رەت حات جولدادى. ال كسرو-نى ن.س.حرۋششەۆ باسقارعان جىلدارى قازاق جەرىنە كوز الارتۋ كورشىلەرىمىز بەن كوكپ وك تاراپىنان قايتا-قايتا ورىن الدى. وكىنىشكە قاراي, 1956 جىلى 21 قاڭتاردا قازكسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ «بوستاندىق اۋدا­نىن جانە بەتباقدالانىڭ ءبىر بولىگىن قازاق سسر-ءى قۇرامىنان وزبەك سسر-ءى قۇرامىنا بەرۋ تۋرالى قاۋلىسى» بو­يىن­شا اتالعان جەرلەر وزبەك كسر-نە بە­رىلدى. 1956 جىلى ساۋىردە رەسەيدىڭ استراحان وبلىسى قۇرامىنا باتىس قا­زاقستان وبلىسى جانىبەك اۋدانىنىڭ وڭتۇستىك بولىگى قوسىلدى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى 5 وبلىستا تىڭ ولكەسى قۇرىلىپ, ونى تىكەلەي ماسكەۋدەن باسقارۋ ارقىلى 16-شى رەسپۋبليكا رەتىندە بولۋگە ۇمتىلىس جاسالدى. سونداي-اق ن.س.حرۋششەۆتىڭ ماڭعىستاۋ تۇبەگىن تۇرىكمەنستانعا, وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ماقتا وسىرەتىن اۋداندارىن وزبەكستانعا بەرۋ تۋرالى باستامالارى د.ا.قوناەۆتىڭ قاسارىسا قارسىلاسۋى بارىسىندا جۇزەگە اسپاي قالدى. بۇل قارسىلاسۋ 1962 جىلى د.ا.قوناەۆتىڭ قىزمەت بابى بويىنشا تومەندەتىلۋىنە الىپ كەلدى. ال ونىڭ ورنىنا رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا كەلگەن ي.يۋسۋپوۆتىڭ كەزىندە 1962 جىلدىڭ قاراشاسىندا ركفسر-دىڭ چەليابى وبلىسى مەن قازكسر-ءنىڭ قوستاناي وبلىسى اراسىندا ءبىرىنشىنىڭ پايداسىن كوزدەگەن تەرريتوريالىق اۋىس-تۇيىستەر ورىن الدى. 1965 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بۇل شەشىم قايتا قارالدى. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, «حرۋششەۆ جىلىمىعى» قازكسر-ءنىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا وراسان زور قاۋىپ ءتوندىرىپ, قازاق جەرىن ورىستاندىرۋ ەرەكشە جۇرگىزىلدى. قازاق حالقى ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالىپ, 1962 جىلى 29%-دى قۇرادى. ن.س.حرۋششەۆ ج.تاشەنوۆ, س.كەنجەباەۆ سياقتى جانە تاعى باسقا قازاق قايراتكەرلەرىن ورنىنان الىپ, قىز­مەتىنەن قۋعا تىكەلەي سەبەپكەر بولدى. قازاق جەرىندە نەمىس اۆتونوميالى وبلىسىن قۇرۋ جونىندەگى اۆانتيۋريستىك ارەكەت ل.ي.برەجنەۆتىڭ كەزىندە دە ورىن الدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستال­عان­نان كەيىن ەدىل بويىنداعى نەمىس اۆتونومياسى تاراتىلىپ, سونداي-اق سا­را­توۆ جانە ستالينگراد وبلىستارىنان 1941–1942 جىلدارى بارلىعى 1 209 مىڭ نەمىس قازاقستان مەن ءسىبىر جەرىنە كو­شىرىلدى. ونىڭ 420 مىڭدايى قازاق دالاسىنا قونىستاندىرىلدى. ولار 1955 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ارنايى كومەنداتۋرانىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولدى.

1956 جىلى اقپاندا وتكەن كوكپ-نىڭ حح سەزىنەن كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزى­­لىك سوعىس جىلدارىندا تاراتىلعان كوپتە­گەن اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا قالپىنا كەلتىرىلگەنىمەن, ەدىل بويى نەمىستەرى مەن قىرىم تاتارلارى جونىندەگى شەشىم قايتا قارالمادى. وسىعان بايلانىستى جەر اۋدارىلعان نەمىستەر اراسىندا بۇل ماسەلە قىزۋ تالقىلانىپ, ۇلتتىق اۆتونوميانى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلە باستادى.

1964 جىلى كسرو نەمىستەرىنەن فا­شيس­تەرگە كومەكتەستى دەگەن كۇدىك الىنىپ تاستالدى. بىراق ەدىل نەمىستەرىنىڭ اۆتونومياسىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى ماسەلە قوزعالا قويمادى. وسىنداي جاعدايدا 1965 جىلى كەڭەس نەمىستەرى ماسكەۋگە ەكى رەت ءوز دەلەگاتسياسىن جىبەردى (قاڭتاردا جانە ماۋسىم–شىلدەدە). دەلەگاتتار بيلىك وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەدىل بويى نەمىستەرىنىڭ اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىن قالپىنا كەلتىرۋدى تا­بان­دىلىقپەن تالاپ ەتتى. ولار نەمىس حالقىنا تاعىلعان ايىپتى قاعاز جۇزىندە الىپ تاستاعانعا قاراعاندا, ءىس جۇزىندە نەمىس اۆتونومياسىن قالپىنا كەلتىرۋ كەڭەس حالىقتارىنا ەرەكشە اسەر ەتەدى دەپ ەسەپتەدى.

نەمىس وكىلدەرىن قابىلداۋ كەزىندە كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى ا.ي.ميكويان ولارعا ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ, ەدىل بويى نەمىستەرىنىڭ اكسر-ءىن قالپىنا كەلتىرۋ دۇرىس شەشىم بولار ەدى دەيدى. بىراق كەزدەسۋ سوڭىندا اۆتونوميانى قازىر قالپىنا كەلتىرۋ مۇم­كىن ەمەس, نەمىستەرسىز تىڭ يگەرۋدى جۇزەگە اسىرا المايمىز دەي وتىرىپ, نەمىس­تەرگە مادەني ءىس-شارالار كەشەنىن (انا تىلىندە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ, راديوحابار تاراتۋ مەن نەمىس تىلىن­دەگى گازەتتەردىڭ تارالىمىن كوبەيتۋ جانە ت.ب.) ۇسىنادى. بىراق نەمىستەر «ۇلت ماسەلەسى جونىندەگى بۋند باعدارلاماسى بىزگە قاجەت ەمەس» دەپ, بۇل ۇسىنىسقا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولادى. وسىدان كەيىن, بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن تۇسىنگەن ورتالىق بيلىك قانداي دا ءبىر شارالار قولدانۋ قاجەت دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلەدى.

كوپ ۇزاماي, اۆتونوميا الۋدى ماقسات ەتكەن قوزعالىسقا ۇلتشىلدىق تاڭباسى تاعىلىپ, بىرقاتار جەتەكشىلەرى جۇمىس ورىندارىنان قۋعىندالسا, بىرقاتارى «قىزمەت بابىمەن» ماسكەۋگە جاقسى جۇمىستارعا اۋىستى. سايلانبالى ورگانداردان نەمىستەرگە كوبىرەك ورىن ءبولىنىپ, مادەني سالادا بىرقاتار شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. بىراق كسرو-دا جۇرگىزىلۋى مۇمكىن رەفورمالاردان, سونداي-اق نەمىس اۆتونومياسىنىڭ قالپىنا كەلۋىنەن ءۇمىت ۇزگەن نەمىستەر اراسىندا تاريحي وتاندارى – گفر-عا كوشۋ يدەياسى كەڭىنەن تاراي باستايدى.

1969 جىلدىڭ قازانىندا بۇرىن گفر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولىپ ىستەگەن ۆيللي برادتتىڭ فەدەرالدىق كانتسلەر بولىپ كەلۋىنەن كەيىن جۇرگىزىلگەن «جاڭا شىعىس ساياساتىنىڭ» ناتيجەسىندە گفر مەن كسرو اراسىنداعى قاتىناستار جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. بۇل جاعداي كسرو نەمىستەرىنىڭ باتىس گەرمانياعا قونىس ­اۋدارۋ پروتسەسىن دە جاڭا جولعا قويدى. 1970 جىلى گفر-عا 342 ادام قونىس اۋدار­سا, 1971 جىلى – 1 145 ادام, 1972 جىلى  3 420 ادام كوشىپ كەتتى. 1972 جىلى كوكپ وك-ءنىڭ ساياسي بيۋروسى كەڭەستىك نەمىستەرگە ەدىل بويىنا قايتا ورالۋعا رۇقسات بەردى. بىراق اۆتونوميا قالپىنا كەلتىرىلمەدى. كوشۋ پروتسەسى ودان ءارى جالعاسا بەردى: 1973 جىلى – 4 493 ادام, 1974 جىلى – 6 541 ادام, 1975 جىلى 5 985 ادام, 1976 جىلى  9 704 نەمىس ارعى تاريحي وتانىنا قايتا ورالدى. بۇل كورسەتكىش – قايتۋعا مۇمكىندىك العان نەمىستەردىڭ عانا سانى بولاتىن. ال كوشۋگە ىنتالى نەمىستەر سانى ودان الدەقايدا كوپ بولدى جانە كۇن ساناپ ارتا ءتۇستى.

كسرو باسشىلىعى نەمىستەردىڭ جاپپاي كوشۋىن توقتاتۋ ءۇشىن كوپتەگەن شارا جاساعانىمەن, ولاردان پايدا بولا قوي­مادى. كوكپ وك ەندىگى جەردە نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى ويلاستىرا باستاۋعا ءماجبۇر بولادى. كسرو باسشىلارىنىڭ مۇنداي قادامعا بارۋىنا ىشكى جاعدايدان گورى, سىرتقى جاعدايلار قاتتى اسەر ەتتى. سەبەبى كەڭەس وكىمەتى ءوز ال­دىنا «قىرعي-قاباق سوعىستى» توقتاتىپ, حالىقارالىق قاتىناستارداعى شيەلەنىستى باسەڭسىتۋگە كىرىسكەن بولاتىن. 1968 جىلى 12 ماۋسىمدا بۇۇ باس اسسامبلەياسى كسرو ۇسىنعان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ جوباسىن قابىل الىپ, 1 شىلدەدە قول قويۋ ءۇشىن اشىق دەپ جاريالادى. شارت 1970 جىلى 5 ناۋرىزدان باستاپ كۇشىنە ەندى. كوپ ۇزاماي, 1970 جىلى 12 تامىزدا موسكۆادا كسرو مەن گفر اراسىندا سوعىستان كەيىنگى ەۋروپاداعى شەكارانى تانۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى.

1971 جىلى 30 ناۋرىز – 9 ءساۋىر ارالى­عىندا وتكەن كوكپ-نىڭ ححIV سەزىندە بەيبىتشىلىك باعدارلاماسى قابىلداندى. 91 ەلدىڭ 102 دەلەگاتى قاتىسقان سەزدە قابىلدانعان وسى قۇجات – كسرو-نىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى بارلىق جاڭا باعىتتاردى كورسەتتى. وسى قۇجات نەگىزىندە كسرو حالىقارالىق جاعدايدى ساۋىقتىرۋعا باعىتتالعان ءارتۇرلى 150 ۇسىنىس جاسادى. وسى باعدارلاما اياسىندا 1971 جىلى كسرو, اقش, ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا اراسىندا باتىس بەرلين تۋرالى كەلىسىم جاسالسا, 1972 جىلى كسرو مەن اقش اراسىندا ستراتەگيالىق قارۋلاردى شەكتەۋ تۋرالى كەلىسىمگە (وسۆ-1) قول قويىلدى. 1973 جىلى كسرو مەن اقش اراسىندا مەرزىمسىز ۋاقىتقا جاسالعان يادرولىق قارۋدىڭ الدىن الۋ تۋرالى كەلىسىم حالىقارالىق جاعدايدى جاقسارتىپ, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەڭەسكە جول اشتى.

وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 1975 جىلى 1 تامىزدا ەۋروپانىڭ, اقش پەن كانادا سياقتى 33 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى حەلسينكيدە قورىتىندى اكتىگە قول قويدى. بۇل قۇجاتتا مەملەكەتارالىق قاتىناستا ەگەمەندىك تەڭدىگى ءپرينتسيپىن ساقتاۋ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىسىنە ارالاس­پاۋ, داۋلاردى بەيبىت رەتتەۋ سياقتى ما­سەلەلەرمەن قاتار, ادام قۇقىعىن قۇر­­مەتتەۋ قاجەتتىگى كورسەتىلدى. گفر باس­شى­لىعى وسى تەتىكتى جاقسى قولدانا وتى­­رىپ, ديپلوماتيالىق جولمەن نەمىس­تەر­­دىڭ قۇقىعىن قورعاپ, ولاردىڭ كوشۋ جونىندەگى تالاپتارىنا ەرەكشە قولداۋ كورسەتە باستايدى. سونىمەن قاتار كسرو نەمىستەرىنىڭ ۇلتتىق اۆتونوميانى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى تالاپتارى گفر باسشىلىعىنا ءبايمالىم بولدى دەپ ايتا المايمىز.

ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ جونىن­دەگى حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويعان كسرو باسشىلارى تىعىرىقتان شىعار جول رەتىندە نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيانى دايارلاۋعا كىرىسەدى. 1976 جىلى 6 تامىزدا كوكپ وك-ءى يۋ.ۆ.ان­دروپوۆ باستاعان سەگىز جاۋاپتى قىزمەتكەرگە وسى ماسەلە بويىنشا ۇسى­نىستار دايارلاۋدى تاپسىرادى. 1978 جىلى تامىزدا يۋ.ۆ.اندروپوۆ, ي.ۆ.كاپيتونوۆ, م.ۆ.زيميانين, ن.ا.ششەلوكوۆ, ۆ.م.چەبريكوۆ جانە ت.ب. كوكپ وك-ءنىڭ قىزمەتكەرلەرى قول قويعان جازبا-حاتتا قازاقستاندا نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋ قاجەتتىگى دايەكتەلىپ, اۆتونوميانى قۇرۋ تۋرالى ناقتى ۇسىنىستار قوسا بەرىلەدى. قول قويۋشىلار اراسىندا بىردە-ءبىر قازاقستان وكىلى جوق ەدى.

جوبا بويىنشا نەمىس اۆتونومياسى قاراعاندى, كوكشەتاۋ, پاۆلودار جانە تسەلينوگراد وبلىستارىنا قاراستى بەس اۋداننىڭ اۋماعىنان قۇرىلىپ, ورتالىعى ەرەيمەنتاۋ قالاسى (1997 جىلدان باس­تاپ ەرەيمەنتاۋ قالاسى) بولۋى ءتيىس ەدى. ونىڭ تەرريتورياسى 46 مىڭ شارشى كم, ال حالقى 202 مىڭ ادامدى (شامامەن, ونىڭ 30 مىڭى نەمىس (15%-ى) قۇراۋى ءتيىس بولدى. وسى ۋاقىتتا قازاقستاندا 900,2 مىڭ نەمىستىڭ ءومىر سۇرگەنىن ەسكەرسەك, 30 مىڭ نەمىس ورنالاسقان اۋماقتا نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى جوبا ماقساتىنىڭ ءوزى تۇسىنىكسىز ەدى.

1979 جىلى 31 مامىردا كوكپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ «نەمىس اۆتو­نو­ميا­­لى وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى» ء№153/حى قاۋلىسى قابىلدانىپ, وسى شەشىم نەگى­زىندە قازكسر جانە كسرو جوعارعى كە­ڭەس­تەرىنىڭ پرەزيديۋمدارى جارلىق­تارىنىڭ جوبالارى مەن قازكسر-ءنىڭ قۇرامىندا نەمىس اۆتونوميالىق وبلى­سىن قۇرۋ تۋرالى زاڭىنىڭ جوباسى قوسا دايارلانادى. ساياسي بيۋرو قاۋ­لىسى بويىنشا قازكسر قۇرامىندا رەس­پۋبليكانىڭ ورگاندارىنا تىكەلەي باعى­ناتىن نەمىس اۆتونوميالى وبلىسىن قۇرۋ ورىندى دەپ ەسەپتەلدى. قازاقستان كومپارتياسى وك-ىندە ەكىنشى حاتشى ا.گ.كوركين باسشىلىق ەتەتىن نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋعا دايار­لىق جونىندەگى ۇيىمداستىرۋ كوميسسيا­سى قۇرىلدى. كوميسسيا مۇشەلەرى ەرەي­مەنتاۋ قالاسىنا كەلىپ, 15 ماۋسىمدا كوكپ وك-نە اۆتونوميا قۇرامى مەن شەكاراسى, ونىڭ قۇرىلىمى مەن پارتيا ۇيىمدارىنىڭ شتاتى تۋرالى ناقتى ۇسىنىستار جولدادى. 18 ماۋسىمدا قازاقستان كومپارتياسى وك-ءنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆتىڭ قاتىسۋىمەن نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋ جونىندەگى سالتاناتتى جينالىس وتكىزىلۋ جوسپارلاندى. تسەلينوگراد وبلىسى كراسنوزنامەنسكي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلى ا.گ.براۋن جاڭا اۆتونوميا باسشىسى بولۋى ءتيىس ەدى. مەكەمەلەر مەن مەكتەپتەردە نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى كۇن تارتىبىمەن جينالىس­تار وتكىزىلدى.

اۆتونوميالىق وبلىس قۇرۋ تۋرالى مالىمەت رەسپۋبليكاعا تەز تاراپ, قازاق حالقىنىڭ زاڭدى قارسىلىعىن تۋ­­عىزدى. 16 ماۋسىمدا تاڭەرتەڭگى سا­عات 8.00-دە تسەلينوگرادتىڭ بىرنەشە جە­­رىندە ءبىر مەزگىلدە جاستار جينالىپ, قالا كوشەسىمەن كولوننا-كولوننا بولىپ شەرۋ جاساپ, وبلىستىق پارتيا كو­ميتەتى عيماراتىنىڭ الدىنداعى لەنين الاڭىندا ءبىر-بىرىنە قوسىلادى. مي­­تينگكە قاتىسۋشىلار نەگىزىنەن وبلىس ورتالىعىنداعى جوو مەن تەحني­كۋم­دارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەدى. جاستار قا­زاق جانە ورىس تىلدەرىندە «قازاقستان بو­لىن­بەيدى!», «نەمىس اۆتونومياسىنا جول جوق!» جانە تاعى باسقا ۇراندار جازىلعان تاق­تايشالار الىپ شىقتى. سول جەردە ساعات 10.00-دە ميتينگ باستالىپ, قازاق جاس­تارى نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋعا قارسى مالىمدەمەلەر جاساپ, كرەملدىڭ نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمىن ايىپتاعان ۇندەۋ قابىلدادى. ميتينگكە قاتىسۋشىلار 19 ماۋسىمدا تاعى ءبىر ميتينگ وتكىزەتىنىن, ەگەر وعان دەيىن بي­لىك ماسەلەنى وڭ شەشپەسە, 22 ماۋسىم تۇ­نىندە الاۋلى شەرۋ وتكىزەتىندىكتەرىن جا­زىپ, ونى قكپ تسەلينوگراد وبكومىنا تاپسىرادى. ءبىر ساعاتقا سوزىلعان مي­تينگىگە قاتىسۋشىلار شەپ تۇزەپ, قالا كو­شەلەرىمەن ۇرانداتىپ وتەدى.

ميتينگكە قاتىسۋشىلاردىڭ سانى جونىندە ناقتى دەرەك جوق. ول ءتۇرلى دەرەك كوزدەرىندە 400 ادامنان باستاپ 800 ادامعا دەيىن دەپ ارقالاي كورسەتىلەدى. وبلىستىق جانە قالالىق پارتيا باسشى­لىعى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ داستۇرىنە ساي ارەكەت جاساي وتىرىپ, حالىقتىڭ ساياسي بيۋرونىڭ ويلانباي شىعارعان شە­شى­مىنە قارسى جاسالعان شەرۋى مەن اشۋ-ىزا­سىن يدەولوگيالىق جۇمىس دارە­­جەسى­نىڭ تومەندىگىنەن بولدى دەگەن قو­رىتىندى جاسايدى. ستۋدەنتتىك جا­تاقحا­نالارعا «تۇسىنىك جۇمىسىن جۇر­گىزۋ ءۇشىن» ناسيحات­شىلار توبى جى­بەرىلەدى.

قازاق جەرىندە نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى حابار حالىق ارا­سىنا تەز تاراپ, 19 ماۋسىمداعى مي­تينگكە قاتىسۋشىلار سانى ودان دا كوپ بولدى. بۇل جولى شەرۋگە جاستار عانا ەمەس, وردەن-مەدالدارىن تاققان سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى, ەگدە جاس­تاعى ادامدار دا كوپ قاتىسىپ, شەرۋگە جينال­عانداردىڭ سانى 2-4 مىڭ ادام شاماسىندا بولدى.

ميتينگ باستالماي جاتىپ, جينالعان حالىقتىڭ الدىنا تسەلينوگراد وبكو­مىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ن.ە.موروزوۆ پەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ا.ق.جول­مۇ­حامەدوۆ شىعادى. ءبىرىنشى بولىپ ءسوز باستاعان ن.ە.موروزوۆ كۇتپەگەن جەر­دەن 18 ماۋسىمدا ۆەنا قالاسىندا ل.ي.برەجنەۆ پەن ج.كارتەر قول قويعان «قوس­قىش قۇرىلعىلاردى شەكتەۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ» (وسۆ-2) قۇرمەتىنە جانە وبلىستاعى استىقتى جيناۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ميتينگتى اشىق دەپ جاريالايدى. ول وسى ەكى ماسەلە توڭىرەگىندە ءسوز ءوربىتىپ, ميتينگكە قاتىسۋشىلار اڭ-تاڭ بولىپ تۇرعان كەزدە, نەمىس اۆتونومياسى تۋرالى ماسەلەگە ويىسادى دا, نەمىس اۆتونومياسى قۇرىلمايدى دەپ جاريالايدى. ونىڭ بۇل تاپقىرلىعى ميتينگكە قاتىسۋشىلاردى يلاندىرىپ قانا قويماي, بولۋى مۇمكىن تارتىپسىزدىكتەردىڭ الدىن الدى. ميتينگكە جينالعان حالىق بىرتىندەپ تاراپ كەتەدى.

تسەلينوگراد قالاسىنان كەيىن شاعىن ميتينگىلەر مەن شەرۋلەر اتباساردا, ەرەيمەنتاۋدا, كوكشەتاۋدا ءوتتى. بۇدان كەيىنگى بىرنەشە كۇن بويى قالالىق ءوندىرىس ورىندارى مەن مەكتەپتەردە جينالىستار ۇيىمداستىرىلىپ, نەمىس اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلمايتىنى تۋرالى ادامدارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. وقيعا ورنىندا بولىپ, ماسەلەنى ارنايى زەرتتەگەن ورتالىق ورگانداردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى 1979 جىلى 28 ماۋسىمدا دايارلاعان جازبا-حاتتا كەيبىر جەكەلەگەن پروۆو­كاتور-ۇلتشىلداردىڭ قاتىسى بار بول­عانىمەن, بۇل قۇبىلىس اياق استىنان بولدى دەگەن قورىتىندى جاسايدى. بۇل نارازىلىقتان سوڭ جازالاۋ ناۋقانى شەكتەلىپ, ءتىپتى اكىمشىلىك ىستەرى بويىن­شا دا سوت پروتسەسى جۇرگەن جوق. الايدا رەسپۋبليكا باسشىلىعى جانە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى بۇل ميتينگتەر مەن دەمونستراتسيالار تۋرالى اقپاراتتىڭ تارالىپ كەتپەۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەدى. باسپاسوزدە, پار­تيا اكتيۆتەرى مەن پلەنۋمداردا بۇل وقيعالار تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمادى. دەگەنمەن تسەلينوگرادتاعى قازاق حال­قىنىڭ قارسىلىعى تۋرالى قاۋەسەت حالىق اراسىنا تاراپ كەتتى جانە ول قازاقتاردىڭ ۇلتتىق-سانا سەزىمىنىڭ ويانۋىنا ۇلكەن اسەر ەتتى.

1979 جىلى 12 جەلتوقساندا بريۋس­سەلدە فرانتسيادان باسقا ناتو ەلدەرى تۇگەل قاتىسقان سامميتتە قاتىسۋشىلار ەۋروپاعا ورتا قاشىقتىقتاعى 572 راكەتانى ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداي وتىرىپ, كسرو-عا ورتا قاشىقتىقتاعى راكەتالاردى ەكى جاقتى شەكتەۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدى ۇسىنادى. اقش-تىڭ مۇنداي پروۆوكاتسياسىنا بوي الدىرعان كسرو باسشىلىعى جا­ۋاپ رەتىندە 27 جەلتوقساندا اۋعانستانعا اسكەر ەنگىزدى. ەندى حالىقارالىق جاعداي كۇرت وزگەرىپ, كسرو مەن ناتو ەلدەرى اراسىندا تەكە-تىرەس قايتا باستالادى. ەندىگى جەردە, كوكپ وك-نە ناتو-نىڭ ەۋروپادا راكەتالار ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشىمىنە قوسىلعان گفر-دىڭ كەڭەستىك نەمىستەردىڭ قۇقىعىن قۇرمەتتەۋ تۋرالى ديپلوماتيالىق تالاپتارى جۇرە قويمادى.

1980 جىلى اقپاندا كوكپ وك-ءى نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى شە­شىمنەن باس تارتتى. بۇل جوسپاردى 1979 جىلى ماۋسىمدا تسەلينوگرادتا شەرۋگە شىققان قازاق جاستارى بۇزسا, 1980 جىلدىڭ باسىندا وسى جوسپاردى ۇسىنعان كوكپ وك-ءنىڭ ءوزى ول ماسەلەنى ءارى قاراي قاراستىرۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتتى. كەز كەلگەن باس كوتەرۋدى كۇشپەن باسىپ ۇيرەنگەن ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەنىڭ الدىن الا دايارلانعان ۇلكەن قويىلىمعا ۇقسايتىن تسەلينوگراد نارازىلىعىنا شىققان قازاق حالقىنىڭ وكىلدەرىنە جۇمساقتىق تانىتىپ, بىردە-ءبىر ادامدى جاۋاپقا تارتپاعانى دا بىزدەر ءۇشىن جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىر...

ءسابيت شىلدەباي,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى