ۋاقىت تالابى تۋىنداتقان وڭ ۇدەرىس

مەملەكەتتiڭ قوعامدىق-ساياسي ومiرiندە ازاماتتاردىڭ ءوز ويلارى مەن ۇستانىمدارىن جەكە نەمەسە توپ­تاسىپ بiلدiرۋi ەرەكشە ورىن الادى. ول نەگiزiنەن بەيبiت جينالىستار ار­قى­لى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل الەم­دە كەڭiنەن تارالعان جانە ادام قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىنا بايلانىس­تى حالىقارالىق قۇجاتتاردا شەشi­مiن تاپقان.

ەلiمiزدە «قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىن­دا بەيبiت جينالىستار, ميتين­گى­لەر, شەرۋلەر, پيكەتتەر جانە دەمونستراتسيالار ۇيىمداستىرۋ مەن وتكiزۋ ءتار­تiبi تۋرالى» زاڭ 1995 جىلى 17 ناۋ­رىزدا مەملەكەتتiڭ قالىپتاسۋ كەزەڭ­iندە قابىلدانعان بولاتىن. ونىڭ قۇرىلىمدىق جانە مازمۇندىق سيپاتتاعى كەمشiلiكتەرiمەن بىرگە, ول قوعامنىڭ بۇگiنگi دامۋ دەڭگەيiنە, ونىڭ سۇرانىستارىنا تولىق سايكەس كەلمەيتiن ەدى.

مۇنىڭ ءوزi ازاماتتار مەن ازا­مات­تىق قوعام ينستيتۋتتارى تاراپى­نان نارازىلىق پەن قوعامدا تۇسiنىس­پەۋ­شiلiكتiڭ تۋىنا سەبەپ بولىپ, حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان دا سىنعا الىندى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت جولداۋىندا ميتينگىلەر تۋرالى زاڭنامانى جەتiلدiرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى. وندا «ەگەر بەيبiت اكتسيالار زاڭنىڭ شەڭبەرiنەن شىقپايتىن جانە ازاماتتارىمىزدىڭ تىنىشتىعىن بۇزبايتىن بولسا, بۇعان تۇسiنiستiكپەن قاراپ, جيىنداردى وتكiزۋ ءۇشiن ارنايى ورىن ءبولۋ قاجەت. مۇنداي ورىندار قالانىڭ شەتiندە بولماۋى تيic», دەپ اتاپ كورسەتىلدi.

جاڭادان قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكiزۋ ءتارتiبi تۋرالى» زاڭى پرەزيدەنت جولداۋىن icكە اسىرۋعا جانە جوعارىدا اتالعان ولقىلىقتاردى تۇزەۋگە باعىتتالعان. زاڭنىڭ قولدانىستا بولعان بۇ­رىن­عى زاڭمەن سالىستىرعاندا تۇجىرىم­دا­مالىق تۇرعىدان دا, وسى سالاداعى تۋىن­دايتىن قاتىناستاردى رەتتەۋدiڭ قۇ­قىقتىق تەتiگi جونiنەن دە كوپ ايىر­ما­شىلىعى بار.

ءۇش تاراۋدان جانە 21-باپتان تۇ­را­­تىن زاڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازا­­مات­تارىنىڭ بەيبiت جينالىستار وت­­كi­زۋ قۇقىعىن icكە اسىرۋعا باعىتتال­­­عان قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدi.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستي­تۋ­تسياسىنىڭ 32-بابىنا سايكەس بەيبiت ءارi قارۋسىز جينالۋعا, جينالىستار, ميتينگىلەر مەن دەمونستراتسيالار, شە­رۋلەر وتكiزۋگە جانە توسقاۋىلدارعا (پيكەت) تۇرۋعا قازاقستان ازاماتتارى عانا قۇقىلى. بۇل ماسەلەدە كونس­تي­تۋ­تسيانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدى كۇشi بارىن جانە رەسپۋبليكانىڭ بۇكiل اۋما­عىندا تiكەلەي قولدانىلاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك.

زاڭدا پايدالانىلاتىن نەگiزگi ۇعىم­دارعا تۇسiنiك بەرiلگەن. ولاردىڭ iشiن­دە, بەيبiت جينالىستاردىڭ بار­لىق بەس تۇرiنە, «قاتىسۋشى», «ۇيىم­داس­­تى­رۋشى», «ارنايى ورىن» ۇعىم­دارى بار.

ۇعىمدار تۇسiنiگi – زاڭدى قولدانۋ كەزiندە بiركەكiلiكتi قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكiندiك بەرەتiن ماڭىزدى نورما.

زاڭ – بەيبiت جينالىستار بوستان­دىعى قۇقىعىن شەكتەۋ نەگiزدەرiن ناقتى ايقىنداعان. ونداي نەگiزدەر قاتارىنا: مەملەكەتتiك قاۋىپسiزدiك, قوعامدىق ءتارتiپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ كiرەدi. بۇدان باسقا جاعدايلاردا بەيبiت جينالىس­تاردى شەكتەۋگە جول بەرiلمەيدi.

اتالعان نورما «ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى» حا­لىق­ارالىق پاكتiگە (21-باپ) ساي كەلەدi.

بەيبiت جينالىستاردى ۇيىم­داس­تىرۋ جانە وتكiزۋدiڭ 6 قاعي­داتى بەلگi­لەنگەن. سونىڭ بiرi – بەي­بiت جينالىس­تار وتكiزۋ پايداسىنا پرەزۋمپتسيا. بۇل قاعيدات – بەيبiت جينا­لىس­تاردى ۇيىم­داستىرۋ جانە وتكi­­زۋگە قاتىستى مەم­لەكەت تاراپىنان ۇسى­­نىلىپ وتىر­عان تىڭ جانە حالىق­ارالىق تاجiري­بەگە ۇندەس باستاما.

تاعى بiر ەرەكشەلىك, بەيبiت جينا­­لىس­تاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكiزۋ ءۇشiن ارنايى ورىنداردى انىق­تاۋعا بايلانىستى. بۇل جەردە, رەسپۋب­لي­كا­لىق ماڭىزى بار قالانىڭ, استانانىڭ, اۋ­دان­نىڭ (وبلىستىق ماڭىزى بار قالا­نىڭ) جەرگiلiكتi وكiلدi ورگاندارى – ماسليحاتتارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشiلiك جۇكتەيدi.

ماسليحاتتارعا:

1) بەيبiت جينالىستاردى ۇيىم­داس­تىرۋ جانە وتكiزۋ ءۇشiن ارنايى ورىندى;

2) ارنايى ورىنداردى پايدالانۋ ءتارتiبiن;

3) ارنايى ورىنداردى شەكتi تولتىرۋ نورمالارىن;

4) ارنايى ورىنداردى ماتە­ريا­ل­دىق-تەحنيكالىق جانە ۇيىمداس­تى­رۋشىلىق قامتاماسىز ەتۋگە قويى­لاتىن تالاپتاردى;

5) پيكەت وتكiزۋگە تىيىم سالىنعان iرگەلەس اۋماقتاردىڭ شەكاراسىن اي­قىنداۋ قۇقىعى بەرiلگەن.

بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداس­تىرۋ جانە وتكiزۋ بۇرىنعى رۇقسات ەتۋ تۇرىنەن ارالاس نۇسقاعا اۋىستىرىلدى. ياعني پيكەت, جينالىس, ميتينگ نىسانىندا بەيبiت جينالىستار وتكiزۋ حابارلامالىق تارتىپتە ىسكە اسادى.

زاڭدا پيكەت وتكiزۋگە تىيىم سا­لىن­عان جەرلەر مەن اۋماقتارىنىڭ تۇپكiلiكتi تiزiمi انىقتالعان. وسى جەرلەردەن باسقا جەرلەردە پيكەتكە رۇقسات ەتiلەدi. بەيبiت جينالىستىڭ وسى ءتۇرiن تاڭداعان ازامات ارنايى ورىن­داردا جەرگiلiكتi ۋاقىت بويىنشا ساعات 9 بەن 20 اراسىندا تۇرۋعا قۇقى­لى. ال ارنايى ورىنداردان باسقا جەرلەردە تۇراتىن بولسا ونىڭ ۋاقىتى كۇ­نiنە ەكi ساعات بولىپ بەلگiلەنگەن.

جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگان­دارى­نىڭ بەيبiت جينالىستاردى وتكi­زۋدەن باس تارتۋىنا سەبەپ بولاتىن نەگiزدەر تۇپكىلىكتى انىقتالدى. بەيبiت جينالىستار بوستاندىعى قۇقى­عىن بۇزاتىن شەشiمدەر مەن ارەكەت­تەرگە شاعىم جاساۋ, وسى سالا­داعى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشiن جاۋاپ­كەر­شiلiككە بايلانىستى نورمالار قاراستىرىلعان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلا­مەنتى سەناتى زاڭدى جەتىلدىرۋگە باعىت­تالعان بىرنەشە وزگەرىس پەن تو­لىق­تىرۋ ەنگىزدى. ولاردىڭ ءبىر توبى بەيبiت جي­نالىستى ۇيىمداس­تى­رۋ­شىنىڭ مiندەتتەرi مەن بەيبiت جينالىستار وتكiزۋ كەزiندە تىيىم سالۋ نەگiزدەرiن قامتيتىن, سونىمەن بىرگە بەيبiت جينالىسقا قاتىسۋشىنىڭ ارە­كەتiنە تىيىم سالۋ تۋرالى تارماق­تارعا قاتىستى بولدى.

بەيبىت جينالىستاردى ۇيىم­داس­­تىرۋ جانە وتكiزۋ ءۇشiن ارنايى ورىنداردى بەلگiلەۋ جانە ونىڭ سانىنا قاتىستى سۇراقتار كوتەرiلدi, ول قوعامدا دا كەڭiنەن تالقىعا تۇس­كەن بولاتىن. ونى ەسكەرە وتىرىپ استانانىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جانە وبلىس ورتالىقتارى بولىپ ەسەپتەلەتiن قالالار مەن ولاردىڭ قۇ­رامىنا كiرەتiن اۋدانداردا ارنايى ورىندار مiندەتتi تۇردە ورتا­لىقتا ورنالاسۋى جانە ولاردىڭ سانى ۇشەۋدەن كەم بولماۋى تيiس دە­گەن شەشiم قابىلداندى. بۇل جينالىس­تار, ميتينگiلەر, توسقاۋىل قويۋعا قا­تىسۋشىلاردىڭ «كورiنۋ مەن ەستiلۋ» جانە ولاردى وتكiزۋ مۇمكiندiگiن ارتتىرادى.

قاتىسۋشى نەمەسە قاتىسۋشىلار تاراپىنان زاڭنىڭ بۇزىلۋى جويىلعان جاعدايدا بەيبiت جينالىستاردى جالعاستىرۋعا مۇمكiندiك بەرەتىن ماڭىزدى نورمامەن تولىقتىرىلدى.

زاڭ ازاماتتاردىڭ ءوز ويىن بىلدى­رۋگە قاتىستى مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتىپ وتىر. ول ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى ۋاقىت تالابىن ەسكەرە وتى­رىپ دەموكراتيالىق ۇدەرىستى جالعاس­تىرۋعا باعىتتالعان باتىل قادام دەپ ايتۋعا بولادى.

سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ,

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى