جەر كوپ, جايىلىم جوق

بۇگىندە جەردىڭ ءتيىمسىز پاي­دا­لانىلىپ جاتقانىن انىق­تاۋ وتە قيىن. سوندىقتان ەل پرەزي­دەن­تىنىڭ پىكىرىندە ايتىلعانداي, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن پايدالانۋدى مەملەكەتتىك باقى­لاۋ زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى جۇرگىزىلگەنى ابزال. شىنىندا دا عارىش­تىق سۋرەتتەر مەنشىگىنە العان ۇلان-عا­يىر جەرىن كادەگە اسىرماي, نە وزىنە, نە ەلگە پايدا اكەلمەي وتىرعان جەر يە­سى­مەن شارتتى بۇزۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.

ءبىر كەزدە ەگىن ەگىپ, اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ ساۋاتسىزدىعى سالدارىنان جەردى كەپىلگە قويىپ, نەسيە الۋ مىسالى از ەمەس. ەل ىشىندەگى جەر داۋى كوبىنە وسىنداي زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەمەگەندىكتەن, ماسەلەنىڭ وڭ-تەرىسىن ارىدەن وي­لاس­تىرماعاندىقتان تۋىندايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاش­قى جىلدارى كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلار تارا­تىلعان سوڭ ءوز الدىنا شا­رۋا­شىلىق قۇرىپ, ەگىن شارۋا­شىلىعىمەن اينالىسۋعا ۇمتىلعاندار كوپ بولدى. ازىن-اۋلاق جەرگە يە بولعاندار دا سولار. بىراق كوكتەن تىلەگەنى جەردەن ون­بەي, ءجۇزدىڭ ءبىرى عانا وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلىنە شىداپ قالدى. قالعاندارى بۇل تاراپتان ءباتۋالى ناتيجە شىعارا الماعان سوڭ تاراپ كەتتى. ارينە ولاردى كىنالاۋدان اۋلاقپىز. سولتۇستىك وڭىردە ەگىن شارۋاشىلىعى تاۋە­كەلدى ءىس. ەگىن مول شىققان جىلى بيداي باعاسى ارزان بولىپ, قۋاڭ­شىلىق جىلدارى استىق باعاسى قىمبات بولعانىمەن – قامباعا تۇسكەن بيدايى از بولىپ شارۋاشىلىعىن قوجىراتىپ العاندار كوپ. كەيىن بانكتە كەپىلدىكتە تۇرعان جەردى نە اۋىل تۇرعىندارى, نە بۇرىنعى يەسى پايدالانا الماي, اقىر اياعىندا ءارامشوپ باسىپ كەتتى. بۇل ءبىر كۇرمەۋى قيىن جاي بولىپ تۇر.

اۋىل شارۋاشىلىعى جەر­لەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. پاندەميادان كەيىن ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وتكىرلەنە ءتۇسۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان اتا-بابامىز اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن كەيىنگى ۇرپاعىنا مۇرا ەتىپ قالدىرعان جەر-انانىڭ ىرىسىن تولايىم الا بىلسەكشى. ناعىز بايلىق, ەل ىرىسى وسىندا. سولتۇستىك ءوڭىردىڭ جەرى قۇنارلى ەكەنى الميساقتان ءمالىم. تەك سول جەردىڭ پايداسىن تۇگەل كورە الماي وتىرعانىمىز وتە وكىنىشتى.

– بوس جاتقان جەرلەر وبلىس بويىنشا انىقتالعاننان كەيىن اۋداندىق اكىمدىكتەر بۇل تاراپتاعى جۇمىسىن ءسال جەتىل­دىرە ءتۇستى, – دەيدى وبلىستىق جەردى پايدالانۋ مەن قورعالۋىن باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرعالي شورين. – ايتسە دە ءالى ورالىمسىزدىقتىڭ ورنى ويسىراپ تۇر. پايدالانىلمايتىن جەرلەر­دى مەملەكەتكە قايتارۋ, ونى اينالىمعا جىبەرۋ جۇ­مىس­تارىن ءالى دە شيراتا ءتۇسۋ قاجەت.

بۇل ورايدا اتباسار, تسەلي­نو­گراد, بۋراباي اۋداندارى مەن ستەپنوگور قالاسىندا حا­لىققا بوس جاتقان جەرلەردى يگە­رۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن ءتۇ­سىن­دىرۋ جۇمىستارى ءبىرشاما وڭ ناتيجە بەرگەن. قازىرگى تاڭدا بىرقاتار اۋداندا بوس جاتقان جەرلەردى انىقتاۋ بويىنشا قولعا الىنعان جۇمىس ۆەب-پورتال ارقىلى جۇرگىزىلۋدە. دەگەنمەن, جەردىڭ ءتيىمدى يگەرىلۋىنە تەكسەرىس جۇرگىزۋگە جاريالانعان موراتوري عانا قولبايلاۋ بولىپ وتىر.

جەر قاتىناستارى سالاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى القاپ­تارىن ەسەپكە الۋ, جەردى حالىق­قا جەكە ماقساتتارىنا پايدا­لانۋعا بەرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. بۇل جاي مەملەكەت باسشىسىنىڭ دا باقىلاۋىندا ەكەندىگىن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتكەن ءلازىم. ماسەلەن, وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا 11 ميلليونعا جۋىق جەر بار ەكەنىن ايتتىق. سونىڭ ىشىندە بۇگىنگى كۇنى 10 ميلليون 356 مىڭ گەكتارى عانا Qoldau.kz پورتالىندا ەسەپكە الىنىپتى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بوس جاتقان, يگەرىلمەگەن جەرلەر ءالى دە بار دەگەن ءسوز ەمەس پە؟

 ەندى مىنا ءبىر قيسىنسىز جايعا كوڭىل اۋدارىپ كورەلىك. وسىنشاما القاپ تۋسىراپ بوس جاتقاندا قولىنداعى ازىن-اۋلاق مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن پايدالانىلاتىن جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەر جوقتىڭ قاسى. وبلىستاعى 617 اۋىلدىق جەردىڭ 459-ىندا مال جايۋعا ارنالعان جايىلىم جوق دەسە دە بولادى. سوندا اۋىل تۇرعىندارى قايتىپ كۇن كورمەك؟ مال ونىمدەرىن وتكىزە الماي, بەينەتىن كورگەنىمەن, زەينەتىنە قولى جەتپەي وتىرعان مالساق قاۋىم قايتپەك؟ مۇنداي كەلەڭسىزدىك نەدەن تۋىنداپ وتىر؟ بارلىق جەردە ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭسىز كورىنىس مىنانداي. اۋىلدىق ايماقتارداعى بوس جاتقان جەرلەردى بەلگىلى ءبىر ادامدار كاسىپ باستاماقشى بولىپ الىپ, وزدەرىنىڭ اتىنا تۇسىرگەننەن كەيىن الدەبىر سەبەپتەرمەن جۇمىستارى جۇرمەي قالعان. ەندى ول جەردە نە ءشوپ شابىلمايدى, نە مال باعىلمايدى. ەشبىر پايداسى جوق جەر يەلەنۋ­شىلەردىڭ مەنشىگىندەگى جەردى ەگەر بىرنەشە جىل بويى كادەگە اسىرا الماي كەلە جاتسا, مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە نەگە قايتارىپ الماسقا.

سونداي-اق ەل پرەزيدەنتى «جەر­دى يگەرمەگەنى ءۇشىن بازالىق سالىق­تىق مولشەرلەمەنى وننان جيىرما ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن ەكى جىلدان استام ۋاقىت بويى پاي­د­الان­باعانى ءۇشىن جەردى الۋ قاجەت­تى­لىگى بار. سونىمەن بىرگە جەردى سوت ارقىلى الىپ قويۋدىڭ ءتيىمدى جا­نە جەدەل تەتىكتەرىن قاراستىرۋ ما­ڭىزدى. يگەرىلمەي جاتقان جەر تە­لىمىن قايتارىپ الۋ كەزىندە ءىستى سوز­بالامعا سالۋدىڭ ءتۇرلى امال-ايلاسى وكىنىشكە وراي ورىن الادى», دەگەن بولاتىن. شىنتۋايتىندا تەك­كە جاتقان جەر, كادەگە اسپاي جات­قان بايلىق – ەل يگىلىگى ەمەس پە؟!

بۇل پىكىر وتكەن جىلى ايتىل­عان بولاتىن. ەندى مىنا ءبىر دەرەككە كوڭىل اۋدارىڭىز. 2019 جىلى وبلىستىق پروكۋراتۋرا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن كەزدە انىقتاعان ءبىر جارىم ميلليون گەكتار جەردىڭ 764,3 مىڭ گەكتارى عانا قايتادان پايدالانىلا باستادى. ونىڭ وزىندە دە 603 مىڭ گەكتارى مال جايىلىمى ەسەبىندە.

جايىلىم اۋقىمى كەڭەيسە, اۋىل تۇرعىندارى مال باسىن كوبەيتەر ەدى. ونىڭ ارعى جاعىندا تاعى ءبىر سويىلداي ماسەلە بار. ەگەر اۋىل حالقى ءتورت ت ۇلىگىن تولىنەن ءوسىرىپ, باسىن كوبەيتىپ, ءونىمىن مولايتسا ەشكىمگە قول جايماس ەدى. وڭىنان وڭعارىلعان شارۋا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە ءتاپ-ءتاۋىر ىقپال ەتپەي مە؟

– زەرەندى اۋدان ورتالىعى بول­عاندىقتان مال جايىلىمى قاشان­نان بار ماسەلە, – دەي­دى اۋىل تۇرعىنى قانات ءال­جاپاروۆ. – جول بويىندا باعا ال­ماي­سىز, دەمالىس ايماقتارىنا كىر­گىزبەي­دى. ەگەر شابىندىق جەر بولسا, جا­يى­لىمنان تارشىلىق كور­مەسەك, مال باعۋعا ابدەن بولار ەدى. قازىر تۇرعىنداردىڭ كوپ­شى­لىگى دۇكەندەردە ساتىلاتىن ۇن­تاق ءسۇتتى ءىشىپ ءجۇر. ەگەر ءار وت­باسى بىرەر سيىر ۇستاۋعا مۇم­كىن­دىك السا, ەكولوگيالىق جاعى­نان تازا اققا قارىق بولار ەدى, ءسۇت ونىم­دەرى دە مولايار ەدى. ات­تەڭ, وسى ماسەلە شەشىمىن تاپپاي تۇر. جەر-انانىڭ يگىلىگىن ۇقىپتى ءارى ءتيىم­دى پاي­دالانساق, الاشتىڭ اق داستار­قا­نى ادال دامنەن قايىسىپ تۇرار ەدى.

اقمولا وبلىسى