قازاقتىڭ ەڭ سوڭعى ءارى تاعدىرى ەڭ قايعىلى حانى كەنەسارى قاسىم ۇلى «مەن ءوزىمنىڭ باتىرلىعىمنان ەشقاشان قايتپايمىن جانە كەرەمەت ەرلىك كورسەتىپ بارىپ ولەمىن» دەگەن ەكەن. ايتسە دە, ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن باسىن وققا بايلاعان كەنەسارى قاسىم ۇلى جاۋ قولىنان قازا تاپقانىمەن, ارتىندا ەرلىك سورابى, ەسىمى بەرىلگەن تۋعان ولكەنىڭ قۇيقالى جەرلەرى قالدى. دەمەك ولگەن جوق.
كوك مۇنارى كىلكىپ تۇراتىن كوكشەنىڭ تەرىسكەي جاق بەتىندە شامامەن وتىز-قىرىق شاقىرىمداي جەردە اۋماعى اتشاپتىرىم, تانانىڭ كوزىندەي جالتىراعان, سۋى تاپ-تازا كول جاتىر. كۇمىس كولدىڭ اينالاسى كوز جانارى جەتپەستەي كەڭىنەن كوسىلگەن قۇيقالى القاپ. اق بالتىر قايىڭدار اراكىدىك ماڭگى جاسىل قاراعايلار كومكەرگەن كوركەم ولكە. بۇل جەر ابىلاي حاننىڭ جاز جايلاۋى بولعان. حان تەگىن جەردى جايلاماسا كەرەك قوي. تامىلجىعان تابيعاتىن ۇناتۋى مۇمكىن. 1802 جىلدىڭ قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىق جازىندا وسى كەڭ كوسىلگەن جايلاۋدا ىرگە تەۋىپ وتىرعان قاسىم سۇلتاننىڭ ەڭسەسى بيىك ون ەكى قانات اق ورداسىندا كەنەسارى دۇنيەگە كەلگەن.
ارعى-بەرگى دەرەكتەردى كوڭىل تارازىسىنا سالىپ سالماقتاساق, كەنەسارى بىردەن قول باستاپ, ەل بيلەگەن جوق ەكەن. اعالارى ەسەنكەلدى مەن سارجان وپاسىزدىقتىڭ قۇربانى بولعاننان كەيىن عانا كوتەرىلىستىڭ اق تۋىن ەر كەنەكەم ءوز قولىنا الدى. العاشقى كەزدە باتىر ىنىلەرى ناۋرىزباي مەن ابىلعازى, باتىر قارىنداسى بوپاي كەنەسارىعا تايانىش, تىرەك بولسا, كەيىن الاشتان اسىپ تۋعان شۇبىرتپالى اعىباي, قىپشاق يمان, كىشى جۇزدەن جولامان مەن بايتابىن, دۋلات بۇقارباي باستاعان جاۋجۇرەك جىگىتتەر ازاتتىقتىڭ اق تۋىنىڭ استىنا جينالدى. جالپاق جۇرتتىڭ تاراپىنان قولداۋ كوردى. وسى ءبىر بەكەم بىرلىكتى كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ حالىقتىق سيپات العاندىعىنىڭ ناقتى ايعاعى دەپ ايتۋعا دا بولاتىن شىعار. 1841 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءۇش ءجۇزدىڭ جاقسى-جايساڭى اق كيىزگە سالىپ حان كوتەرسە, بىرلىكتىڭ باستاۋى دەمەي نەمەنە.
بۇگىنگىنىڭ بيىگىنەن وتكەننىڭ ورنەگىن تاراتىپ كوز سالساڭىز, كەنەسارىنىڭ سوڭىنان قاراقۇرىم حالىقتىڭ نەگە ەرگەندىگىن توپشىلاۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن, اتاسى ابىلايدىڭ ارتىنا قالدىرعان وسيەت مۇراتىن بەكەم ۇستاعاندىعى, حالقىنا قايىرىمدىلىعى, ادامدى الالاۋدى بىلمەيتىندىگى, ءتىپتى, قاس جاۋىنا دا راقىمشىل ءھام كەمەڭگەرلىگى.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, كەنەسارى حاننىڭ وسى ءبىر قاسيەتى زامانىندا دوسى تۇگىل جاۋىن دا ءتانتى ەتكەن ەكەن. «ۆەستنيك ەۆروپى» جۋرنالى وسىنىڭ ءبارىن تىزبەلەي كەلە, «كەنەسارى مىنە, وسىنداي ادام ەدى. ءيا وسىناۋ ادام, بەينەلەپ ايتقاندا, اسا ۇزدىك دارا تۇلعا بولدى, ناقتى باعىتتى تاربيە العان جاعدايدا ودان تەڭدەسسىز مەملەكەت قايراتكەرى شىعاتىنىنا كۇمان جوق ەدى» دەپ زور قۇرمەتپەن باعا بەرگەن بولاتىن.
كەنەسارىنىڭ ايلا-امالى اسا مول, قولباسشىلىق قابىلەتى كىمدى بولسىن قايران قالدىرارلىقتاي. 1837 جىلدىڭ جازىندا قورعانىس شەبى مىقتى اقتاۋ بەكىنىسىن تاس-تالقان ەتتى. كەلەسى جىلى اقمولا قامالىنىڭ قاقپاسىن قاقىراتتى. ۇياسىن الدىرعان كەكتى جولبارىستاي جورتىپ, وتارشىلىقتان زار يلەگەن تورعاي مەن ىرعىز جەرىن جەڭىستى جورىق دۇبىرىنە بولەدى. قاناتتاس قونعان كىشى ءجۇز رۋلارىن ازات ەتتى. ورىنبوردىڭ ءتۇبىن قازاق تۇلپارلارىنىڭ تۇياعىمەن دۇبىرلەتتى. وقشاۋ ورنىققان ور قامالىن شاپتى. ۇلى ءجۇز بەن سىر ەلىن اش قاسقىرداي توناعان قوقان قاراقشىلارىنان تازارتتى. اقمەشىت, تۇركىستان, سوزاق, ساۋران قالالارىن ازات ەتتى. اقىر سوڭىندا كەنەسارى تەگەۋىرىنەن توتەپ بەرە الماعان قوقان حانى ءبىتىم سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى.
كەنەسارى ءوزى ولگەنىمەن, ءتىرى كۇنىندە اڭىزعا اينالعان ادام. ونىڭ ەرلىك ىستەرى جونىندە كەيىنگى ۇرپاققا عاجايىپ پاتريوتتىق تاربيە بەرۋگە يگى اسەرىن تيگىزەتىن اڭىز اڭگىلەمەلەر تۋىندادى. قيسسا-داستاندار جەلدەي ەستى. الەمگە ايگىلى جيۋل ۆەرن كەنەسارى حاندى پروتوتيپ ەتىپ «پاتشا شاپقىنشىسى» دەپ اتالاتىن رومان دا جازدى.
كەشەگى كەساپات كەڭەس زامانىندا حان كەنەنى قانشالىقتى قارالاعانىمەن, ءتۇپتىڭ تۇبىندە شىندىق جەڭبەي قويعان جوق. كەنەسارىنىڭ ارۋاعى اقتالىپ, ءوزى ەت جانى ەلجىرەي سۇيگەن تۋعان حالقىمەن قايتا قاۋىشتى. قازىرگى كۇنى كەنەسارى ەسىمى بۋراباي اۋدانىنىڭ ءبىر اۋىلىنا, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسىنە بەرىلىپ وتىر.
ەل ءۇشىن تۋعان ەرلەردىڭ ەسىمىن, ەرلىك ءىسىن ايعاقتايتىن وسى ءبىر اتاۋلار كەنەكەمنىڭ كەلەلى ءىسىن كەلەشەكتىڭ ەسىنە سالىپ تۇرعانداي.