كۇيشى, جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ونەر مەن ادەبيەت جايىنداعى تەرەڭ ءبىلىمى شىعىس پەن باتىس كوزقاراسىن استاستىرسا, زيرا ناۋرىزباەۆانىڭ تۇركى-قازاق ميفولوگياسى تۋراسىنداعى پايىمداۋلارى مەن ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەرى زامانداستارىنىڭ زور ىنتاسىن تۋعىزدى. ءبىر شاڭىراقتاعى قوس قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعى ءبىرىن-ءبىرى داۋسىز تولىقتىرىپ, سۋرەتكەرلىك تالانتىن ۇشتاي تۇسكەنىنە كۋا بولاسىز. وسى ورايدا ادەبيەت پەن مادەنيەت توڭىرەگىندە مادەنيەتتانۋشى, ميفولوگ زيرا ناۋرىزباەۆامەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
«رۋحتان» جۇلدە الماعان اڭگىمە
– زيرا جەتىبايقىزى, كەزىندە «قازاقتىڭ ماڭگىلىك اسپانى» اتتى كىتابىڭىز جارق ەتىپ شىعىپ, وقىرمان قاۋىم ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىلداعان ەدى. كەيىنگى ۋاقىتتا ءسىزدى بالالار الەمىنەن دە ءجيى بايقاپ ءجۇرمىز. بۇگىنگى شىعارماشىلىعىڭىز قالاي ءوربىپ جاتىر؟
– «قازاقتىڭ ماڭگىلىك اسپانى» (كىتاپ ورىس تىلىندە جازىلعان, اتاۋى – «ۆەچنوە نەبو كازاحوۆ» – رەد.) كىتابىن قايتا باسىپ شىعارعالى جاتىرمىز, بەتتەلگەن نۇسقاسىن تەكسەرىپ بولدىق. ەكىنشىسى, اكەمنىڭ اعاسى تۋرالى ماقالا دەيىن بە, ەسسە دەيىن بە, سونداي ءبىر دۇنيەنى جازىپ ءبىتىردىم. شاعىن عانا. تۋىس اپكەمنىڭ قولقا سالۋىمەن قولعا الدىم. اكەمىزدىڭ اعاسى كوپ قيىندىق كەشكەن ادام. اشارشىلىق بار, جەتىمدىكتىڭ تاقسىرەتىن كوپ تارتقان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قورشاۋدا قالىپ, نەمىستەردىڭ تۇتقىنى بولعان. ءستاليننىڭ زامانىندا تۇتقىنعا ءتۇسۋ قىلمىس قوي, شاحتاعا جۇمىسقا ايدالدى. شاحتادان جۇمىستان بوساپ, كەرى قايتۋعا رۇقسات العانىمەن ەلگە نە بەتىممەن بارام دەسە كەرەك. سودان از-ماز مالىمەت ارحيۆتەن شىقتى ءارى اكەمىزدىڭ بالىقشى اتالارىمىز جونىندەگى ەستەلىك اڭگىمەلەرى بار, سونداي دۇنيەلەردىڭ باسىن قۇراستىرىپ جازعانداي بولدىم. ودان بولەك, «باتۋ مەن ونىڭ دوستارى» اتتى بالالارعا ارنالعان كىتاپتىڭ ءۇشىنشى ءبولىمىن جازۋشى ليليا كالاۋسپەن بىرىگىپ ويلاستىرا باستاپ ەدىك, وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى جۇمىس توقتاپ تۇر. شىنىنا كەلەر بولساق, ء«تالتۇس» رومانىن اۋدارۋ كەزىندە قاتتى قينالدىم. مامان رەتىندە, اۋدارماشى رەتىندە جانە تالاسبەكتىڭ جارى رەتىندە. كەمى ەكى جىل اۋدارىلاتىن جۇمىستى اينالدىرعان ەكى ايدا جاساپ شىقتىم. ول جەردە تالاسبەكتىڭ بالا كەزىندەگى ءولىم تۋرالى, قينالىسى مەن جالعىزدىعى تۋرالى ويلارى بار.
– دەگەنمەن بىلتىرعى جىل سىزدەردىڭ وتباسىلىق وداق ءۇشىن ەرەكشە بولدى. جولداسىڭىز تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ء«تالتۇس» رومانى اقش باسپاسىنان جارىق كوردى. وعان قوسا «توقال» اتتى اڭگىمەڭىز ازيانىڭ ۇزدىك قىسقا اڭگىمەلەر جيناعىنا ەندى. جالپى, باتىس باسپالارىمەن قالاي بايلانىس ورناتتىڭىز؟
– بريۋسسەلدە زاۋرە باتاەۆا دەگەن جازۋشى, اۋدارماشى تۇرادى. اقش-تىڭ ماڭدايالدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ, سوندا قازاق تىلىنەن ساباق بەردى. اعىلشىن ءتىلدى جۇرتقا ارناپ قازاق ءتىلىنىڭ وقۋلىعىن شىعارعان. قازاق ادەبيەتىنىڭ جاناشىرى. ديدار امانتاي, ايگۇل كەمەلباەۆانىڭ كەيبىر دۇنيەلەرىن جەكە قارجىسىنا اۋدارتىپ, جيناقتارعا قوستى. Facebook الەۋمەتتىك جەلىسى ارقىلى تانىسىپ, اڭگىمەلەسە كەلە ەكەۋمىز قۇرداس بولىپ شىقتىق. «كەزىندە تالاسبەك اعاعا امانداسۋعا بارىپ, ۇيىڭىزدەن شاي ىشكەنمىن», دەيدى. ەسىمدە جوق. شەللي فايرۋازەر-ۆەگا دەگەن امەريكالىق اۋدارماشى وسى زاۋرەنىڭ جاقىن تانىسى ەكەن. شەلليگە ءوزى قالاماقى تولەپ, كەي اڭگىمەلەرىمدى اۋدارتىپ, امەريكاداعى ەلەكتروندى جۋرنالدارعا جاريالاعان ەدى. شەلليمەن ومىردە كەزدەسپەسەك تە, جاقسى ءتۇسىنىسىپ كەتتىك. ء«تالتۇس» رومانىن اعىلشىن تىلىندە سويلەتىپ, «Three String Books» باسپا ۇيىنەن شىعۋىنا تىكەلەي سەبەپكەر بولدى. ال ازيانىڭ ۇزدىك قىسقا اڭگىمەلەرى جيناعىنا ورتالىق ازيادان مەنىڭ اڭگىمەم, سوسىن حاميد يسمايل (وزبەكستان) دەگەن جازۋشىنىڭ ەڭبەگى كىرىپتى. حاميد – 20 جىلدان بەرى لوندوندا تۇراتىن, باتىستا كوپتەگەن رومانى باسىلىپ شىققان بەلگىلى جازۋشى. قالعانى فيليپپين, ليۆان, بانگلادەش, پالەستينا, سيريا, ءۇندىستان سىندى وزگە ەلدىڭ جازۋشىلارى. بىلاي قاراساڭ, ەكى جىل بۇرىن سول اڭگىمە قازاقستاندا «رۋح» بايگەسىنە قاتىستى ەشقانداي جۇلدە العان جوق.
– شىعارماشىلىق جۇپ بولىپ جۇمىس ىستەۋدىڭ قازاق ادەبيەتى عانا ەمەس, الەم ادەبيەتىندە دە مىسالدارى كوپ. شىعارماشىلىق جۇپ بولۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن قيىندىقتارى قانداي؟
– تالاسبەك ماعان ءسوز سالاردا ء«وز ءومىرىڭىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ماعان سەنىپ بەرە الاسىز با؟» دەدى. ءسوزدى وسىلاي ايتتى. قانشا اۋىرىپ سىرقاسا دا, كوزى كورمەسە دە وسى سوزىندە تۇردى. ەكىنشىدەن, تالاسبەكپەن باس قوسپاعانىمىزدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە قاتارداعى وقىتۋشى بولىپ جۇرە بەرەر مە ەدىم. ماقالاڭدى اقشا تولەپ الدەبىر عىلىمي جيناققا ەنگىزەسىڭ دە, سوعان ريزا بولىپ قانا وتىراسىڭ.
– ال تالاسبەك اعامەن قالاي تانىسقان ەدىڭىزدەر؟
– ءبىزدىڭ تانىستىعىمىزدىڭ ءوزى قىزىق بولىپ ەدى. ءبىر تانىسىمىزدىڭ ۇيىندە باس قوسىپ, سوندا اعاڭدى العاش كوردىم. سول كەشتە تالاسبەكتىڭ ايتقان اڭگىمەلەرى مەنىڭ ىشكى سۇراقتارىما جاۋاپ سىندى بولدى. ويتكەنى مەنىڭ 2-3 جىل بۇرىن قورعاعان ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبى ميفولوگياعا قاتىستى, سونىڭ ىشىندە قورقىت جايىندا ەدى. وسىنىڭ بارلىعىنا مەن سۇراماستان تالاسبەك جاۋاپ بەرىپ جاتتى, مەنىڭ اۋزىم اشىلىپ قالعان. ءسويتىپ باس قوستىق. سول ۋاقىتتاعى ماڭدايالدى وزىق گازەت «زامان – قازاقستان» باسىلىمىندا جۇمىس ىستەيتىن, ايقارما بەتتى تولتىرۋى كەرەك. تالاسبەك كەلمەي تۇرعاندا ول بەتكە جەمىس-جيدەك توسابىنىڭ قۇرامى باسىلىپ ءجۇردى. سودان شاي ۇستىندە ءبىر يدەيا ايتىپ قالسام, «و, مىناۋ كۇشتى! كانە, وتىر دا ماقالا جاز», دەيدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ عىلىمي جيناققا ەنبەي قالعان زەرتتەۋلەرىمدى رەتتەپ, گازەتكە جازا باستادىم. بىرتىندەپ ماعان قالاماقى تولەنىپ, جازۋعا قۇلشىنىسىمدى وياتا باستادى.
اياعىم اۋىر بولىپ جۇرگەندە قازۇۋ-دا ميسسيونەرلىك جەلەۋمەن تامىرىن تەرەڭدەتە باستاعان «كريشنا قوعامىنا» قارسى ۇلكەن ماقالا جازىپ, جۇمىستان شىعىپ قالعان ەدىم. «تۋعان ۋنيۆەرسيتەتىن ساتقان ساتقىن» دەپ ماعان قارسى ماقالا جازدىرتتى. ۋنيۆەرسيتەتكە قايتايىن دەسەم, مەنى ەشكىم المايدى. سودان تالاس ايتتى: «باسىڭدى قاتىرما, ەندى سەنى كۇزگە دەيىن ەشكىم المايدى. ول كەزدە ءىشىڭ دە ءبىلىنىپ قالادى. ۇيدە وتىرىپ, جازاتىنىڭدى جاز. جازىپ ءوز اتىڭنان شىعار!». سونىمەن ۇيدە وتىرىپ, ءبىر جاعىنان شاي قۇيامىن, ءبىر جاعىنان جازۋ جازامىن. سوندا كەي ادامداردىڭ قالجىڭى ما, جوق الدە كەكەتكىسى كەلە مە, «وي, زيرا سەنەن تالانتتى!» دەگەن ءسوز ءازىل-شىنى ارالاس ايتىلا باستادى. وندايدا تالاسبەك شىن ريزا بولاتىن. ء«يا, زيرا – گەني», دەپ مەنىڭ باسىمنان سيپايدى. مەنەن ءبىر مۇشەل ۇلكەن عوي. وسىلايشا بىرتە-بىرتە جازۋشى دا, ستسەناريست تە بولىپ شىقتىم.
كوپ شارا كوزبوياۋشىلىقپەن جاسالادى
– ال بىزدەگى زياتكەرلىك ەڭبەك قانشالىقتى باعالانادى؟ جۇيەنى وزگەرتۋگە بولا ما؟
– ەڭ اۋەلى مادەنيەت ساياساتى وزگەرۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. مەن ونى تالاي ايتىپ, تالاي جازدىم. ءبىر كەزدەرى ءتىپتى پارلامەنت ماجىلىسىندە وسى تاقىرىپ بويىنشا بايانداما دا جاسادىم. بىزدە ينتەللەكتۋالدى ەڭبەكتىڭ ناسيحاتى كەمشىن. قازىرگى ەسترادانىڭ جارناماسىنا جىبەرگەن اقشانىڭ 10 پايىزىن جازۋشى مەن عالىمداردى ناسيحاتتاۋعا جۇمساساق تاماشا ەمەس پە؟!
كەزىندە توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا جانىبەك سۇلەەۆ دەگەن جۋرناليست «وتكورم پلوششادكا» دەگەن ۇلكەن ماقالا جازدى. سوندا كەي ۇلتشىلدار ساتقىن دەپ ونىڭ جەر-جەبىرىنە جەتتى. جانىبەكتىڭ ءوز اتاسى ءبىلال سۇلەەۆ الاشوردانىڭ ءبىلىم ءمينيسترى بولدى, رەپرەسسياعا ۇشىراعان ادام. اكەسى ازات كەرەمەت ءتىلتانۋشى بولعان ازامات. سونداي اۋلەتتەن شىققان جانىبەك قوي. وتە ءبىلىمدى. «ۇكىمەت قازاق ءتىلىن دامىتۋعا, ناسيحاتتاۋعا كوپ اقشا بولەدى. بىراق ونىڭ ءبارى زايا كەتەدى», دەپ ءاۋ باستان كەسىپ ايتتى. راسىندا, 30 جىلدا قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋعا قانشاما قارجى ءبولىندى, ءبىزدىڭ تۇسىمىزگە دە كىرمەگەن اقشا. ىسىراپقا سالىنباي-اق ءتىلدى ناسيحاتتاۋدىڭ زاماناۋي تاسىلدەرىن ەسكەرۋ كەرەك قوي. سول سياقتى كىتاپ ءوندىرىسى سالاسىندا دا شەشىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر بارشىلىق. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جىلدار بويى ەش وزگەرىسسىز كەلە جاتقان «ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى تۇرلەرىن باسىپ شىعارۋ» باعدارلاماسى وتە دۇرىس. ءبىر باسپا تاباققا 10-15 مىڭ تەڭگە تولەنەدى. قالاماقى وتە از ءارى قول جەتكىزۋ وتە قيىن. جولىمىز بولىپ تالاسبەكتىڭ بەس تومدىعىن شىعاردىق. قالعان بەس تومى ءۇش جىلدان بەرى دايىن تۇر, بىراق تەندەرگە ىلىنبەي-اق قويدى. ويتكەنى انا جەردەگى كۇرەس سۇمدىق. «ادەبيەتشىلەرگە كومەكتەسەيىك, قولدايىق» دەگەن ۇكىمەتتىڭ نيەتى جاقسى, بىراق ورىندالۋ جۇيەسى رەتسىز.
جۋىردا تاعى ءبىر باعدارلاما شىقتى, ءبىر باسپا تاباققا 150-200 مىڭ تەڭگە تولەنەدى ەكەن. ال ول جەردەگى تارتىس ءتىپتى سۇمدىق جانە جازىلعان دۇنيە ساپاسىنا قاراي تاڭدالمايدى, باسقا جولدارمەن رەتتەلەدى. تاعى ءبىر قىزىق تۇسى, ول باعدارلاماعا كەلىسىم بەرسەڭ, قۇقىقتار تۇگەل ۇكىمەتتىڭ قۇزىرىنا وتەدى. وسىنى ەستىگەندە تىكسىنىپ قالدىم. الدا-جالدا شەتەلدە باسىپ شىعاراتىنداي, يا كينو تۇسىرىلەتىندەي جاعداي بولسا, وعان رۇقسات جوق. مۇنداي باعدارلاماعا جازعانىنان ەش ءۇمىتى جوق, بولاشاعى جوق دەپ ويلاعان ادام عانا كەلىسەدى. ارينە ءبىر ايدا ونشاقتى باسپا تاباق شاتپىراقتى جازا سالىپ, پالەنباي ميلليون الىپ ءماز بولىپ وتىراسىڭ. پارادوكس! كوپ شارا ەسەپ ءۇشىن عانا, كوز بوياۋشىلىقپەن جاسالادى.
– الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اعىلعان مادەنيەت تاسقىنىنا توتەپ بەرۋگە قازاق مادەنيەتى قانشالىقتى قاۋقارلى؟
– بۇل قيىن سۇراق, تۇسىنەسىڭ عوي. دامىعان الەمدىك دەڭگەيدە ورنى بار مادەنيەتتەردىڭ ءوزى تىعىرىقتا قالىپ وتىر. وعان قاراماستان ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ ءوزىنىڭ ءبىر الەۋەتى بار. بىلتىر مەنىڭ ستسەناريىممەن تۇسىرىلگەن «قوڭىر قاز» انيماتسيالىق جوباسى قورشاعان ورتا دۇنيەسىنە, كۇي تاريحىنا ارنالدى. جۋىردا استانادا ۇلتتىق انيماتسيا سالاسىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان رەجيسسەر-انيماتور امەن قايداروۆتىڭ ەسىمىمەن اتالعان كينوفەستيۆال ءوتتى. سوندا الماتىدان كەلگەن قوناق امەن اعامىزدىڭ شاكىرتى گالينا دۋسەنكونى ەرتىپ ءجۇردىم. 85-كە كەلگەن ۇلكەن كىسى. سودان زالدان گالينا اپامىزدى شىعارا الساقشى. باسىنان اياعىنا دەيىن اۋزى اشىلىپ تاماشالاپ, «امەن اعامىز بەكەر ەڭبەك ەتپەگەن ەكەن. مىناۋ نە دەگەن كەرەمەت. ال مىنا تۇسى جەتپەي تۇر» دەپ تاڭ-تاماشا بولدى. زالدا ەكەۋمىز عانا وتىرمىز, وزگەسى ۇساق بالالار. ءبىر كەزدە «قوڭىر قازداعى» «اققۋ» كۇيى باستالدى. كورىنىستە اققۋدىڭ قانات قاعاتىن تۇسى بار ەدى, تۋرا سول ساتتە ەكرانعا ارقاسىن بەرىپ تۇرعان كىشكەنتاي قىز كادىمگىدەي قوس قاناتىن قاعىپ, بيلەپ كەتتى. كۇيدىڭ اسەرىن قاراڭىزشى. بۇگىنگى ادامزات ارەكەتىنە جالپى باعدار بەرەتىن ارحەتيپ ۇعىمى دەگەنىمىز وسى. بۇل گەنەرال اسقاروۆتىڭ سينتەزاتورسىز تارتقان كۇيى «سۇگىر» بولاتىن. قاراپ تۇرىپ شۇكىرلىك ايتتىم. رەيتينگ قۋا بەرمەي, وسىنداي ساپالى دۇنيەلەر جاسالسا دەيسىڭ. ويتكەنى بالالارىمىزدىڭ «Nickelodeon», «Cartoon Network» سىندى جات ارنالاردىڭ جەتەگىمەن كەتىپ بارا جاتقانى اششى دا بولسا شىندىق. مىسالى, ديماش دەگەن ءانشى بالا شىقتى دا ميلليارد دەپ ايتپاي-اق قويايىن, ميلليونداعان ادامدى اۋزىنا قاراتتى. مىڭداعان تىڭدارمان قازاق ءتىلىن ءبىر بالاعا بولا ۇيرەنىپ ءجۇر.
كۇنكورىس ءۇشىن كەرەك ەمەس دۇنيەلەر جاسالدى
– اعامىز جان قالاۋى, كوڭىل تۇكپىرىندەگى دۇنيەلەردى قانشالىقتى جازا الدى؟ كۇنورىس قامىنا كوبىرەك كىرىسىپ كەتكەن جوق پا؟
– جالپى, تىرشىلىككە ونشا قىرىم جوق, پىسىق ەمەسپىن. ايتسە دە «تالاس, جازشى. ءوز ويىڭداعى دۇنيەنى جاز» دەپ بارىنشا دەمەۋ كورسەتۋگە تىرىستىم. اسىرەسە سوڭعى جىلدارى. كەيدە «تالاس, مىنانى قايتەسىڭ, ساعان كەرەك ەمەس» دەگەنىمدە رەنجىپ قالاتىن. «مەن اقشا تابۋىم كەرەك, بالالارىمدى اسىراۋىم كەرەك» دەپ رەنجيتىن. ال شىعارماشىلىقتاعى ارقايسىسىمىزدىڭ ورنىمىز بولەك بولدى. مۇقاعاليعا ارنالعان «وگەي» كينوستسەناريىنىڭ ءجونى باسقا, بىتپەي قالدى. «باسىمدا تولىق دايىن, قاعازعا تۇسىرەمىن» دەپ «وگەي» ستسەناريى بويىنشا الماتىعا جۇمىس ىستەۋگە كەتكەن ەدى. كىتاپحانادا كوپ وتىردى. سول جولى اياق استىنان قايتىس بولعاندا كەي قولجازبالارى جوعالىپ كەتتى, قايدا كەتكەنى تۇسىنىكسىز. اقىرى ءوزى ايتىپ جۇرگەن جەلىسى بويىنشا «وگەيدى» جازىپ ءبىتىردىم. اقىن مىنا دۇنيەگە وگەي دەگەن ماعىنادا عوي. ول ستسەناريدە ءوزىنىڭ ءومىر جولى تۋرالى كوپ نارسە بار سياقتى كورىنەدى. ويتكەنى ول مۇنى ءولىم الدىندا جازا باستادى. ودان كەيىن «تاتتىمبەت» سەريالى رومانى بىتپەي قالدى. تالاسبەك قايتىس بولعان سوڭ ۇستەلىندەگى قاعازداردى رەتتەستىرىپ ءجۇرىپ, قاتتى وكىندىم.
– «وكىنىشتى كوپ ءومىر كەتكەن ءوتىپ» دەپ حاكىم اباي دا وكىنگەن ەكەن. ءسىزدىڭ وكىنىشىڭىز قانداي؟
– كۇنكورىس ءۇشىن كەرەك ەمەس دۇنيەلەر جاسالدى. مىسالى, قايبىر جىلدارى «الماتى اقشامى» گازەتى الماتىنىڭ تاريحى تۋرالى ماقالالار تسيكلىنە تاپسىرما بەرگەن عوي. تالاسقا قايتەسىڭ دەپ قانشا ايتسام دا قويماي ءجۇرىپ, «الماتى تاريحى قۇجاتتاردا» دەگەن ورىس تىلىندەگى كىتاپتى الىپ سونى اۋداردى. نە كەرەك ول؟ ونىڭ ورنىنا «تاتتىمبەت» رومانىن جازعاندا قالاي بولار ەدى. كۇندەلىگىندە جازىلۋى ءتيىس دەگەن جيىرما شاقتى كينوستسەناري تۇردى. سونىڭ التاۋى عانا جازىلىپتى. «قۇنانباي», ء«بىرجان», «توميريس», «جەزتىرناق», «ابىلايحان». «وگەيدى» ءوزىڭىز بىلەسىز. كىشى ءجۇز حانى, قايىپ حاننىڭ نەمەرەسى ارىنعازى حانعا ارنالعان كۇيى بولدى. ءبىر-ەكى ورنەگى جەتپەيدى دەپ ماگنيتوفونعا تۇسىرمەي جۇرگەن ەكەن. سول بەتى جازىلماي قالعان. جاس كەزىندە دە جوعالىپ كەتكەن دۇنيەلەرى كوپ بولدى. وكىنەسىڭ.
– جوعالىپ كەتتى مە, الدە قولدى بولدى ما؟
– ءارتۇرلى. اسىرەسە 80 جىلداردىڭ باسىندا جارقىراپ شىقتى. ول تۇستاعى ماقالالارىن ورىس تىلىندە جازدى. قازىر مەن ونى «كازاحسكي ەپوس: چەلوۆەچەسكي دۋح ۆ پويسكاح يزناچالنوگو سمىسلا» دەگەن اتاۋمەن شىعارىپ ءجۇرمىن. نەگىزى «ەدينايا تيۋركسكايا ميفولوگيچەسكايا سيستەما» دەپ اتالادى. كونە قازاق روماندارىنىڭ ەستەتيكاسى, سونداي-اق قازاقتىڭ بايىرعى مۋزىكالىق تەرمينولوگياسى حاقىندا جازىلعان زەرتتەۋ ماقالالارى وتە جوعارى دەڭگەيدە جازىلعان. كۇپىرلىك ايتپايىن, بۇل پايعامبارلىق دەڭگەيدە جازىلعان ماقالالار. بىراق تالاسبەك مۇنى توقتاتادى دا, جالپىعا تۇسىنىكتى تىلمەن تاتتىمبەتتىڭ شىعىس تۇركىستانعا ساپارىن بايانداپ جازا باستايدى. اقىر سوڭىندا جازعان دۇنيەلەرى باسىلماي قالا بەرەدى. وسىدان سوڭ تالاسبەك كوپكە دەيىن جازباي كەتتى. تالاسبەك الماتىعا 17 جاسىندا كەلدى. 46 جاسىندا ءۇيلى بولدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ستۋدەنت كەزىندە ءبىر ورىس كەمپىردىڭ ۇيىندە تۇرعان. قورا-قوپسىسى بار جەر ءۇي. فولكلوريست بولام دەپ ارمانداپ جۇرگەن ۋاعى. قازاق فولكلورىندا كوپ كەزدەسەتىن ەسكەندىر زۇلقارنايىن جايىندا زەرتتەپ, جازىپ جۇرگەن ەكى چەمودان قولجازباسى سول ءۇيدىڭ سارايىندا ساقتاۋلى تۇرسا كەرەك. وقۋدان كەلسە, قىزىل جالىن بولىپ ورتەنىپ جاتقان قورانىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. چەموداندى الىپ شىقپاق بولىپ تۇرا جۇگىرگەن تالاسبەكتى جىگىتتەر ۇستاپ, جىبەرمەي قويعان ەكەن. كەزىندە كوبو ابەنىڭ «جات الپەت» رومانىن اۋدارىپ, باسپاعا وتكىزگەن. 80-جىلداردىڭ اياعىنا تامان بولسا كەرەك, باسپالار توقىراپ, جابىلىپ جاتقان كەزى, ارحيۆتەگى قولجازبالاردى جەرتولەگە شەتىنەن تاستاي بەرگەن. ارتىنان سۇراپ بارسا, ء«وزىڭ ىزدە» دەپ قايتارىپ جىبەرىپتى. سونىمەن قالعان. ءبىر كۇنى ويدا-جوقتا «بالاۋسا» باسپاسىنان بىرەۋ حابارلاسىپ تۇر. «وسىنداي اۋدارماڭىز بار ەكەن, باسىپ شىعارۋعا رۇقسات بەرەسىز بە؟», دەدى. «اپىراي, 20 جىلدان كەيىن دە قولجازبا تابىلادى ەكەن-اۋ», دەپ تالاسبەك قاتتى قۋاندى. سول سياقتى كىم بىلەدى, تابىلا جاتار. ء«ۇمىتسىز شايتان» دەگەن...
– تالاسبەك اعامىزدىڭ ونەرiنiڭ دە, ءومiرiنiڭ دە التىن وزەگى بولارلىقتاي ازاماتتىق بولمىسىنداعى باستى قاسيەتتەرى قانداي ەدى؟ جالپى كىمدەردى كوپ وقىدى؟
– ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, قازاق جازۋشىلارىن جاتا-جاستانا كوپ وقىعان. 10-11 جاسىندا زوليانى وقىدى, ودان موپاسساندى. اۋدان, مەكتەپ كىتاپحانالارىندا جارامدى نە بار, سونى تۇك قالدىرماي وقىعان. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزگەن الاشوردا ادەبيەتى كەيىن جارىق كورە باستادى عوي. ء«بىز مۇنى بالا كەزىمىزدە وقۋىمىز قاجەت بولاتىن. ءورىسىمىزدى كەڭەيتەر ەدى. ال قازىر الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھار شىعارمالارىن وقىپ العاننان كەيىن كەرەمەتتەي اسەر ەتە المايدى. قالاي دەسەك تە قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ العاشقى ساتىسى», دەپ ايتاتىن. ال ءوزىمىزدىڭ جازۋشىلاردان تولەن ابدىكتى ايرىقشا قۇرمەتتەدى. «وڭ قول» دەگەن اڭگىمەسىنە كينو تۇسىرەمىن دەپ كوپ اۋرەلەندى. ءبىر رەجيسسەرمەن دە كەلىسىپ قويعان ەدى, قۇداي ۇرعاندا ونىمەن تولەن ءتىل تابىسا المادى عوي. اياقسىز قالدى. ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە تەرەڭ بويلايتىن شىعارمالارعا دەن قوياتىن. ءابىش كەكىلباي ۇلى جايىندا جازعىسى دا كەلدى, جازا الماي كەتتى. ال اسقار سۇلەيمەنوۆ تۋرالى كوپ جازدى. سۇلەيمەنوۆ – فيلوسوفيالىق ىرگەتاسى مىقتى سۋرەتكەر, ينتەللەكتۋال ادام. اسقار وتىرعان جەردە ماسكەۋدە بەدەلى بار دەگەن فيلوسوفتار, ادەبيەتتانۋشىلار مەن كينوتانۋشىلار اۋزىن اشا المايتىن. ودان كەيىن شىنىن ايتۋ كەرەك, ءوزىنىڭ ۇستازى بولعان – مۇحتار ماعاۋين.
– تالاسبەك اعانى سوڭعى ساتتەرىندە نە تولعاندىردى؟
– تالاسبەك جۇمىسسىز قالعان كەزدە بالا-شاعامدى اسىراي الامىن با دەپ قاتتى قورىقتى. جارتى جىلداي توسەككە جاتا المادى, جاتسا دەم جەتپەي قىسىلاتىن. ۇيدەگى جۇمىس ۇستەلىنە قۇس جاستىقتى قويىپ, سوعان ماڭدايىن سۇيەپ قانا ۇيىقتاپ ءجۇردى. تۇپتەپ كەلگەندە ونىڭ بارلىعى پسيحولوگيادان. «دۇنيە مەنى قابىلدامايدى» دەگەن ۇرەيدەن. سوڭعى جىلدارى تەك جاستارمەن ارالاسقىسى كەلدى. وزىمەن قاتار جازۋشىلار شاقىرسا, ىرگەسىن اۋلاق سالىپ, بارۋدان قاشادى. انامدى قولىما السام دەپ كوپ ارماندادى. شەشەسى التى بالامەن جەسىر قالىپ, كوپ قيىنشىلىق كورگەن جان. شەشەسى ومىردەن قايتاردا: «تالاسبەككە حابار بەرمەڭدەر. تەك مىنە, ەمتيحان ءبىتتى دەگەندە ايتىڭدار», دەپتى. سودان شەشەسىنىڭ جەتىسىنە عانا باردى. وسى وكىنىش ءومىر بويى جۇرەگىندە كەتتى. سول ءۇشىن دە بولار ايەلدىڭ ورنى بولەك دەپ قىز بالالاردى كوپ كوتەرمەلەيتىن.
– بولاشاقتان نە كۇتەسىز دەگەن جالپى سۇراقپەن اڭگىمەمىزدى قورىتىندىلاساق.
– قوعامنىڭ بۇگىنگى بەتالىسىنا قاراپ كۇيزەلەسىڭ. اللا ءبىزدى ۇمىتپاعان شىعار, ءبىر ساناتىندا بار بولارمىز دەپ تە ويلايسىڭ. ۇمىتتەنەمىز. سىيىناسىڭ. قازىر جولايرىقتا تۇرعاندايمىن. ميفولوگيا – بار عۇمىرىمدى ارناعان, جاقسى كورگەن ءىسىم. بىراق بۇل سالادان كوك تيىن العان ەمەسپىن. ءبىزدىڭ قوعامعا ميفولوگيانىڭ كەرەگى دە جوق سياقتى. بۇرىن اسىرايتىن ادامىم بار دەگەن سەنىممەن قارا كەشكە دەيىن ميفولوگيانى زەرتتەۋشى ەدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە 700 بەتتىك كىتاپ جازىلىپ قالعانىن ءوزىم دە بايقاماي قالىپپىن. جول تابا بىلمەسەڭ, جازۋشىلىقپەن بالا-شاعاڭدى اسىراۋعا دا جاعداي جوق. «باسقا سالاعا كەتىپ قالسام قايتەدى وسى» دەگەن ەكىۇداي ويدا جۇرەمىن. قاراپ تۇرسام, بالالارعا ارنالعان كىتابىمىزعا سۇرانىس بار سياقتى. ويتكەنى قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەتىنە قۇرمەتپەن قارايتىن, قازاق ءتىلىنىڭ عاجايىبىنا سەنە باستاعان جاس بۋىن ءوسىپ كەلەدى. ومىردەگى ءبىر بورىشىم دەپ وسى نارسەنى سەزىنەمىن. كوپ ۋاقىتىمدى اۋدارمامەن دە وتكىزدىم. قازىر اۋدارما جاساعىم كەلمەيدى, شارشادىم. ءبىر جاعىنان شاكىرتاقى الىپ, شەتەلگە كەتىپ قالامىن با دەپ ويلاپ قويامىن ( ۇلى جانسۇگىردى كورسەتىپ). مىنا بالانى الىپ كەتەمىن. High school-دا جۇرەسىڭ سوسىن. (ك ۇلىپ).
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايا ءومىرتاي,
«Egemen Qazaqstan»