الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تاراعان اۋزى بۋىلىپ, قول-اياعى بايلانعان بالا تۋرالى جۇرەككە دە, جۇيكەگە دە سالماق تۇسىرەر بەينەجازبا جۇرتتى بەيجاي قالدىرماعانى انىق. قوزعالا الماي, شاراسىز كۇيدە وتىرعان بالاعا قاتىستى جانتۇرشىگەرلىك جايت سارىاعاش اۋدانىندا ورىن العان. وسى ءبىر كەلەڭسىز وقيعادان بىرنەشە كۇن بۇرىن شىمكەنتتىك التى بالانىڭ اناسى وزىنە قول سالعان-دى.
سارىاعاش اۋدانىنداعى وقيعاعا قاتىستى تۇركىستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى تۇسىنىكتەمە بەرىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىن مالىمدەدى. ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, پوليتسياعا ارىزدى بالانىڭ اكەسى جازىپتى. ول ءوز ارىزىندا بۇرىنعى ازاماتتىق نەكەدەگى ايەلى 2017 جىلى تۋعان ۇلىنا قىسىم كورسەتۋدە دەپ شاعىمدانعان. سوت-مەديتسينالىق ساراپتامانىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, بالانىڭ دەنەسىنەن ەشقانداي جاراقات نەمەسە كۇش قولدانۋدىڭ بەلگىسى انىقتالماعان. «ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى داۋ ەر-ازاماتتىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى اليمەنت تولەمەگەنىنەن باستالعان. بۇل وتباسى 2014-2018 جىلدار ارالىعىندا ازاماتتىق نەكەدە بولعان. ەرلى-زايىپتىنىڭ ەكى بالاسى بار – قىز جانە ۇل بالا. بالانىڭ اناسى ەشقانداي ەسەپتە تۇرمايدى. قازىرگى ۋاقىتتا تەرگەپ-تەكسەرۋ امالدارى ءوز جالعاسىن تابۋدا», دەپ مالىمدەدى تۇركىستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. كوپشىلىك انانىڭ جاۋاپسىزدىعىنا كۇيىنسە, ەندى ءبىرازى اۋزى-باسى بايلاۋلى بالاسىن بوساتپاي بەينەجازباعا ءتۇسىرىپ جۇرگەن اكەسىنىڭ ارەكەتىنە اشۋلاندى. كىنالىنى ءتيىستى ورىندار انىقتاپ, جازا قولدانار. ال بالانىڭ جازىعى نە؟ ەسى دۇرىس ادام كىشكەنتاي بالانىڭ قول-اياعىن بايلاپ, اۋزىن قىمتاپ قورلاي ما؟ ءيا, اكە مەن انانىڭ اراسىنداعى اليمەنتكە قاتىستى داۋدا جابىرلەنۋشى جالعىز – جازىقسىز دا بەيكۇنا بالا.
قوعامىمىزدا سوڭعى كەزدەرى ءجيى تۋىنداپ وتىرعان ەڭ وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى دە وسى – اليمەنت تولەۋ بولىپ وتىر. التىن قۇرساقتى انالار كوپ سانالاتىن بايدىبەك اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنىڭ اعا پروكۋرورى ازات تىلەۋجانقىزىنىڭ ايتۋىنشا, اۋداندا قازىرگى تاڭدا اليمەنت تولەۋگە ءتيىس 522 بورىشكەر بار. «اليمەنت تولەمەۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – بورىشكەردىڭ تۇراقتى جۇمىسىنىڭ نەمەسە تۇراقتى تابىسىنىڭ بولماۋى. بۇل جاعدايدا سوت ورىنداۋشىلارى جۇمىسسىز بورىشكەرلەرگە جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا بارۋدى ۇسىنادى. دەگەنمەن جالاقىسى تومەن بولعاندىقتان, بورىشكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ول جۇمىستاردان باس تارتىپ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە ەڭبەكتەن جالتارۋ ءۇشىن تاباتىن سىلتاۋلارى دا تىم كوپ», دەيدى ا.تىلەۋجانقىزى. بۇگىنگى تاڭدا سوت ورىنداۋشىلارى اليمەنت تولەمەيتىن بورىشكەرگە ماجبۇرلەۋ سيپاتىنداعى شارالاردى قولدانادى. مىسالى, 3 ايدان استام اليمەنت تولەمەگەن بورىشكەرگە ۋاقىتشا شەتەلگە شىعۋعا تىيىم سالىنادى, بۇرىن بەرىلگەن ارنايى قۇقىقتارى مەن ليتسەنزيالارىنىڭ قىزمەتى توقتاتىلادى. سونداي-اق بورىشكەردىڭ مۇلكى تاركىلەۋگە جولدانىپ, مۇلكى بولماعان جاعدايدا اكىمشىلىك نەمەسە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى مۇمكىن. اليمەنت تولەۋدەن قاساقانا جالتارعاندارعا زاڭمەن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تە كوزدەلگەن. دەگەنمەن جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشقان اكەنىڭ كەسىرىنەن جازىقسىز بالا جاپا شەگىپ جاتقانىنا جوعارىداعى وقيعا ءبىر عانا دالەل.
ال شىمكەنتتىك كوپ بالالى انانىڭ توسىن شەشىمگە كەلۋىنە, باسپانا ماسەلەسى سەبەپ بولعان سياقتى. التى بالانىڭ اناسى شىمكەنتتەگى بەكەتتى كوشەسىندەگى كەپە ۇيلەردەن پاتەر جالداپ تۇرعان. اۋلا سىپىرۋشى بولعان 41 جاستاعى ايەل 42 مىڭ تەڭگە ايلىعىنىڭ 12 مىڭىن پاتەراقىعا تولەيدى. قالعان 30 مىڭ تەڭگەنى 6 بالاسىنىڭ قاي جاعىنا جەتكىزەدى؟! ارىپتەستەرى ونىڭ ءۇي الىپ, بالالارىن ۇيلەندىرۋدى ارمانداعانىن ايتادى. شىمكەنت قالالىق تۇرعىن ءۇي جانە تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى باسقارماسىنداعىلاردىڭ ايتۋىنشا, كوپ بالالى انا 2012 جىلدان بەرى پاتەر كەزەگىندە تۇرعان. قازىرگى ۋاقىتتا وسى وقيعاعا قاتىستى جەرگىلىكتى پوليتسيا ء«وزىن-ءوزى ولتىرۋگە دەيىن جەتكىزۋ» بابى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعاعان. تۇرعىن ءۇي باسقارماسى باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, مارقۇم بولعان ايەلگە ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلۋى ءتيىس 3 بولمەلى پاتەر ەندى ونىڭ 21 جاستاعى ۇلكەن ۇلىنا بەرىلەدى. وعان زاڭ مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. قايعىلى وقيعانىڭ ءمان-جايى انىقتالىپ, انالارىنان ايىرىلعان التى بالا باسپانالى بولار. بىراق التى بالانىڭ اكەسى قايدا, بار بولسا ول قانداي كۇيدە نەمەسە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە مە دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.
وسى جاۋاپكەرشىلىك, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىنە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا كەڭىنەن توقتالىپتى. «الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك قايتكەندە ورنىنا كەلەدى؟ ارينە بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. وسى كۇردەلى ماسەلەنىڭ شەشىمىن ابايدىڭ «تولىق ادام» فورمۋلاسىنان ىزدەگەن ءجون. «تولىق ادام» دەگەن ءسوز اعىلشىن تىلىندەگى «A man of integrity» تۇسىنىگىنە ساي كەلەدى. بۇل – تەك وتە ىلكىمدى, وزىنە سەنىمدى, ىزگىلىك پەن جاقسىلىققا ۇمتىلاتىن ادامدارعا عانا ءتان سيپاتتاما. قازىر تاراپ جاتقان وسى ۇعىمدى اباي سوناۋ ون توعىزىنشى عاسىردىڭ وزىندە-اق ءتۇسىندىرىپ ايتتى. ادام ءومىرى تۇتاسىمەن ءتۇرلى قارىم-قاتىناستاردان قۇرالادى. ونسىز ادام قوعامنان ءبولىنىپ قالماق. ال قارىم-قاتىناس مىندەتتى تۇردە ءوزارا جاۋاپكەرشىلىكتى تۋعىزادى. بۇل جاۋاپكەرشىلىك قارا باسىنىڭ قامىن بيىك قوياتىن وزىمشىلدىك ارالاسقان كەزدە بۇزىلادى. سوندىقتان اباي: «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك», دەپ ادامعا نۇرلى اقىل مەن ىستىق قايراتتان بولەك جىلى جۇرەك كەرەك ەكەنىن ايتادى. وسى ءۇش ۇعىمدى ول ۇنەمى بىرلىكتە قاراستىرادى, بىراق الدىڭعى ەكەۋى جۇرەككە باعىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. بۇل – قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك فيلوسوفياسى.
ءبىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى مەملەكەت باسشىسى.
ياعني, جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن, وكىنىشكە قاراي ورىن العان وقيعالار تولىق ەمەس وتباسىدا, اسىرەسە «جىلى جۇرەگى» جوق ەر-ازاماتتىڭ بالا تاربيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ تومەندىگىنەن بولىپ وتىر. بۇل ورايدا پرەزيدەنت ايتقان «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى تولىق وتباسى رەتىندە قوعامدا كورىنىس تابۋى قاجەت-اق. ءيا, بالا تاربيەسىندە اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس از ەمەس. مىسالى, تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن بارلىق اۋدان, قالالارداعى ورتا مەكتەپتەردە «اكەلەر مەكتەبى» قۇرىلعان. ونىڭ قۇرامىنا كىرگەن اقساقالدار مەن ءتۇرلى ۇيىم مۇشەلەرى جاسوسپىرىمدەر تاربيەسىن تۇزەۋ مەن سالت-ءداستۇر, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋمەن اينالىسىپ, وتباسىلىق تاربيەنى ناسيحاتتاپ, مەكتەپتەردەگى بالا تاربيەسىنە اتسالىسادى. «اكە – بالا ءۇشىن تاۋ تۇلعا. بالا اكەگە قاراپ وسەدى. ءار اكە بالاسىنا ۋاقىت ءبولىپ, كەڭەسىپ وتىرعانى دۇرىس. سوندا بالانىڭ وي ءورىسى دۇرىس قالىپتاسىپ, كوڭىل كوكجيەگى كەڭەيىپ, كەز كەلگەن ماسەلەگە جان-جاقتى قاراۋعا ۇمتىلادى. ءوزى ءتۇزۋ اعاشتىڭ كولەڭكەسى ەشۋاقىتتا قيسىق بولمايدى. دۇرىس اكە دۇرىس تاربيە بەرسە, قوعامنىڭ دۇرىس دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسارى انىق», دەيدى تۇركىستان وبلىسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى جەڭىسبەك ماۋلەنقۇلوۆ. سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وبلىس ورتالىعىندا تۇركىستان وبلىستىق قوعامدىق دامۋ باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن «اكەلەر» فورۋمى وتكىزىلدى. وتباسىنداعى اكەنىڭ مىندەتتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, ەر بالالاردى ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەپ, ادەپ-عۇرىپتى, سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتاپ ساناسىنا ءسىڭىرۋدى ماقسات ەتكەن فورۋم وڭىردە العاش قولعا الىنىپ وتىر. «اكەلەر مەكتەبى – تاربيە مەكتەبى», «اكە جولى – ىزگى جول», «اكە – ونەگە», «وتباسى – ۇلاعات ۇياسى» اتتى تاقىرىپتار اياسىندا بايانداماشىلار ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, ەركىن فورماتتا پىكىر الماسۋ بولعان فورۋمدا وتىزدان استام وتاعاسى «ۇلگىلى اكە», «ونەگەلى اكە» نوميناتسيالارىمەن ماراپاتتالىپ, ءتۇرلى سىيلىقتارعا يە بولدى. بۇل ارينە وتە قاجەتتى جانە قولدارلىق قادام. ال تولىق ەمەس وتباسىنىڭ, ياعني اجىراسقان ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك, اسىرەسە اليمەنت ماسەلەسى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر, وكىنىشكە قاراي.
تۇركىستان وبلىسى