حالىق قازىناسىن دۇرىس پايدالانايىق

ستاليندىك ءۇشىنشى بەسجىلدىق تۋرالى ۆ.م.مولوتوۆ جولداستىڭ, بك(ب)ر ءحVىىى سەزىنە ۇسىنعان تەزيستەرىندە زور كوڭىل بولىنگەن ماسەلەنىڭ بىرەۋى – مادەنيەت ماسەلەسى. ەرگەر, 1937 جىلى سويۋزدىق بيۋجەتتەن حالىقتىڭ مادەنيەت مۇقتاجىنا 30,8 ميلليارد سوم جۇمسالسا, ءۇشىنشى بەسجىلدىقتىڭ ءاربىر جىلىندا 53 ميلليارد سوم جۇمسالماق. ۇكىمەتتىڭ بۇل قاراجاتى مادەنەت ورىندارىن, كوركەم ونەردى, ادەبيەتتى بۇرىنعىدان سان رەت وسىرۋگە جاعداي جاساماق.

قك(ب)ر ورتالىق قوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى سوۆەتىنىڭ جاقىن ارادا يسكۋسستۆو مەن ادەبيەتتى وركەندەتۋ تۋرالى شىعارعان قاۋلىسى مولوتوۆ جولداستىڭ مادەنيەت جونىندەگى تەزيستەرىن ۇلت رەسپۋبليكاسىنىڭ جاعدايىندا ىسكە اسىرۋعا ەرەكشە جاعداي جاسايدى. وركەندەۋىنە وكتيابر رەۆوليۋتسياسى جول اشقان قازاق ۇلت مادەنيەتى ءۇشىنشى بەسجىلدىقتا بۇرىنعىدان دا كۇشتى قارقىنمەن وسەدى.

ارينە, مادەنيەتىڭ سانىمەن قاتار ساپاسى دا ءوسۋ كەرەك. جاڭادان قۇرىلاتىن مادەنيەت ورىندارىمەن قاتار, جاسالعان مادەنيەت ورىندارى, شىنىعىپ, بويداعى كەمشىلىكەرىنەن ارىلا, مادەنيەتى وسكەن حالىقتىڭ تىلەگىن تولىق ورىنداۋ كەرەك. سوندىقتان, ءبىز, قازاقستاندا ۇلت وپەراسىن جاساۋدىڭ تۆورچەستۆولىق جونىنەن بىرنەشە ءسوز ايتپاقپىز.

قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسىن, حالىقتىڭ ادەبيەتىن كوپشىلىككە تانىتۋ جونىندە زور ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت ورنىنىڭ بىرەۋى – الماتى قالاسىنداعى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى. 1934 جىلى, وپەرا-بالەت تەاترى ساحنا شىمىلدىعىن, ءبىرىنشى رەت, قازاقتىڭ حالىق پوەماسى «ايمان شولپان», وعان سايكەستەنگەن حالىق اندەرىمەن اشتى. «ايمان شولپاننىڭ» العاشقى قويىلۋى قازاق مۋزىكاسىنىڭ مەيرامى سياقتاندى. وپەرادا ايتىلاتىن حالىق اندەرى ۇيدە دە, كوشەدە دە, دالادا دا ۇلكەن-كىشىنىڭ, ايەل-ەردىڭ اۋزىننان تۇسپەدى. وپەرا تەاترىنىڭ ساحناسىنداعى ارتيستەرگە بارلىق ەل ءۇنىن قوسقان سياقتاندى. «ايمان-شولماننان» كەيىن كەيىن «قىز جىبەك», ودان كەيىن, «ەر تارعىن» وينالدى. وسىلاردىڭ بارىندە حالىق ءانى, حالىق فولكلورى كەڭ كولەمدە قولدانىلدى.

قازاق ەلىنىڭ حالىقتىق ءان-كۇيىن وپەرادا پايدالانۋ تۋرالى ءارتۇرلى كوزقاراس بار. بىرەۋلەر, «وپەرا بولعان سوڭ, ءان-كۇي ءتۇپ-تۇگەل جاڭادان جازىلۋ كەرەك» دەگەن پىكىرلەردى ايتادى. ارينە, بۇل دۇرىس پىكىر ەمەس. ەگەر ءبىز وپەرا جاساۋدا حالىق ادەبيەتىنەن قاشپاساق, حالىق مۋزىكاسىنان دا قاشپايمىز. ادەبيەت پەن مۋزىكا ەگىز قوزىداي, ولار ءبىر-بىرىمەن كوركەم.

ماسەلە, قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسىن الۋ-الماۋدا ەمەس, قالاي الۋدا. ءان-كۇيى ادام جانىنىڭ بەلگىلى ءبىر جاعدايىندا (قۋانىش, كۇيىنىش ت.ب) شىعۋى تالاسسىز بولسا, ءبىر جاعدايدا شىققان ءان كۇيدى, ول جاعدايعا ۇيقاسپايتىن جاعدايدا قولدانسا, ارينە, قۇلاققا جات بولىپ تۇرادى, كوڭىلگە قونبايدى. ءبىزدىڭ كومپوزيتورلار قازاقتىڭ حالىق ءانىن وپەراعا قولانعاندا وسى شارتى كەيدە ەسكەرمەيدى. مىسالعا «ەر تارعىن» وپەراسىنداعى اقجۇنىستىڭ «شايقالما» دەيتىن ارياسىن الايىق. اقجۇنىس تانانى قاستىقپەن زىندانعا سالدىرىپ (وپەراشا) ءوز ز ۇلىمدىعىنا ءوزى ءسۇيسىنىپ, اريا ايتقاندا «شايقالما» دەيتىن ءاندى قولدانادى. شىنىندا, حالىقتىڭ ايتۋىندا «شايقالما» ءانى جاننىڭ ز ۇلىمدىق كۇيىن كورسەتەتىن ءان ەمەس, شاتتىق, سايران كۇيىن كورسەتەتىن ءان. ول ءاننىڭ حالىقتىق ولەڭى بىلاي:

«مىنگەنىم كوش الدىنا تايقالمالى,

جورعاسى جانۋاردىڭ بايقالمالى.

التايدا قۇلتۋمامەن بولدىم جولاس,

سالادى وسىناۋ ءانى شايقالمالى».

ءاننىڭ شاتتىق, سايران ءانى ەكەندىگى ولەڭنىڭ سوزىنەن-اق كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟

ولاي بولسا, حالىق اندەرىن وپەراعا قولدانعاندا, ولاردىڭ شىققان تاريحىن, جاعدايىن زەرتتەپ, ءوز شىققان جاعدايىنا سايكەس جاعداي قولانۋ كەرەك.

قازاقتىڭ حالىقتىڭ ءان-كۇيى ەكى جۇيەلى: بىرەۋى – شىعارۋشىسى ۇمىتىلعان, حالىق مۇلكىنە, فولكلورعا اينالعان ءان-كۇيلەر, ەكىنشىسى – شىعارۋشى اۆتورى بار, شىققان تاريحى سەبەبى بار ءان-كۇيلەر. بۇلاردى دا كەزەگى كەلگەن جەردە وپەراعا پايدالانۋعا بولادى. بىراق ەكى شارتپەن: ءبىرىنشى – شىعارۋشى ادامنىڭ اتى اتالسىن, قالپىنان وزگەرمەسىن; ەكىنشى – ورىندى جەرىندە قولدانىلسىن.

قازاقتىڭ اتاقتى كومپوزيتورى شىعارعان, اۆتورى, تاريحى ءمالىم, ءان-كۇيلەردىڭ كوبىنە وپەرا تەاترى قيانات جاساپ جۇرگەنى,– كوپتىڭ اۋزىنداعى ءسوز. مىسالعا اقان سەرىنىڭ «قۇلاگەر» اتتى ءانىن الايىق. اقان سەرى (1843-1913ج) تاريحتا بولعان ادام. ونىڭ اقىندىق انشىلىك كومپوزيتورلىق تالانتى دا تاريحتا ءمالىم. «قۇلاگەر» ءانى شىعۋعا سەبەپ بولعان جاعدايدى وقىعانى جۇرت تەگىس بىلەدى. وسى انگە وپەرا تەاترى ەكى قيانات جاساپ ءجۇر: ءبىرىنشى – ءاننىڭ اقىندىكى ەكەنى ايتىلمايدى, برۋسلوۆسكي «شىعارعان اريا», ەلەمەس «ارياسى» بوپ سانالادى; ەكىنشى ءاننىڭ اياعىنداعى «بەۋ, ءبورىباي, ءاي, كەرىم-اي» دەيتىن قايىرماسى «بەۋقاديشا-اي» بوپ وزگەرەدى. اقاننىڭ «قۇلاگەرىندەگى» ء«بورىباي, كەرىم-اي» دەگەن سوزدەردىڭ تاريحى, كوركەمدىك, پسيحولوگيالىق ءمانى بار. ولاردى بۇزسا ءاننىڭ تاريحي كوركەمدىگى بۇزىلادى.

ىبىرايدىڭ «گاككۋى» قىز جىبەك «ارياسى» بولۋى, ءبىرجاننىڭ «جانبوتاسى» جاراستىڭ «ارياسى» بولۋى, يسانىڭ «جەلدىرمەسى» جانتىق ءانى بولۋى, تاعى سونداي تاريحي اندەر جاۋاپسىز قولدانىلۋى قازاقستان مەملەكەت وپەرا تەاترىندا داعدىعا اينالعان جاعداي. ارنيە, بۇدان, قازاق وپەراسىن جاساعان كومپوزيتورلار حالىق ءانىنىڭ كولەمىنەن شىقپاسىن دەگەن ماعىنا تۋمايدى, جانە وپەرا جازۋ,يا, حالىق اندەرىنەن قۇرعان وپەرالاردا جاڭا ءان-كۇيلەر قوسۋ,يا, حالىق اندەرىن وڭدەۋ – كومپوزيتورلاردىڭ مىندەتتى ىستەرى. ءبىزدىڭ ايتارىمىز: تاريحي قياناتقا جولاما, جاۋاپسىزدىققا سالىنبا, وڭاي ولجاعا شاپپا دەۋ.

بىرنەشە ءسوز وپەرانىڭ ليبرەتتولارى تۋرالى.

قازاقستان مەملەكەت وپەرا تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىندا ءازىر باسىم تەما فولكلور.

فولكلوردان تەاتردىڭ وپەرا عىپ كورسەتكەن ادەبيەت شىعارمالارى – اتتارى حالىققا ايگىلى, اتاقتى حالىق پوەمالارى: «قىز جىبەك», «ەر تارعىن», «ايمان شولپان». بۇل ۇشەۋىدە حالىق ادەبيەتىنىڭ قىمبات قازىنالارىنىڭ الدىنعى قاتارداعىسىنان سانالاتىندار.

تەاتردىڭ بۇلاردى كورسەتۋى – كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققاندىق.

قازاق وپەرا تەاترىندا قويىلىپ جۇرگەن سپەكتاكلدىڭ ەۆروپالىق وپەرا تەاترىندا قويىلىپ جۇرگەن سپەكتاكلدەردەن ءبىراز وزگەشەلىگى – ەۆروپا تەاترىندا وينالاتىن وپەرالاردا كومپوزيتورلار ءسوزدى مۋزىكاعا باعىندىرىپ, كەرەكتى ءسوزدى مۋزىكانىڭ تىلەگىنە قاراي الادى. سوندىقتان, وندا, نەگىزگى ءرول ليبرەتتودا (سوزگە) ەمەس, مۋزىكادا.

قازاق وپەرا تەاترىندا نەگىزگى ءرول مۋزىكادا ەمەس, سوزدە, ليبرەتتودا. ءبىزدىڭ وپەرالارداعى ليبرەتتولار, شىن ماعىناسىنداعى ليبرەتتو ەمەس, ولار كادىمگى, شىن ماعىناسىنداعى پەسالار.

ارينيە, پەسادا پوەمانىڭ قۇرىلىسىن تولىق ساقتاۋعا بولمايدى. پوەما مەن پەسانىڭ قۇرىلۋ زاڭى ەكى باسقا. ەگەر پوەمانى پوەمالىق قالپىنان وزگەرپەيمىن دەسەڭ, ودان پەسا شىعارا المايسىڭ. سوندىقتان ءبىزىدڭ ليبرەتتو اۆتورلارىنان تالاپ ەتەتىنىمىز, حالىق پوەماسىنىڭ كومپوزيتسياسىن بۇزباۋ ەمەس, كوركەمدىگىن, نەگىزىن يدەياسىن, نەگىزگى وبرازدىڭ, كەيىپكەرلەرىن بۇزباي – قالپىندا ساقتاۋ.

بۇل شارتقا, جوعارىدا اتالعان ءۇش پەسانىڭ ىشىندە تولىعىراق جاۋاپ بەرەتىنى «قىز جىبەك». «قىز جىبەك» پەساسىندا «قىز جىبەك» پوەماسىنىڭ نەگىزگى ءموتيۆى, نەگىزگى وبرازدارى, كەيىپكەرلەرى ساقتالعان, قايتا, پوەمادا كومەسكى بەكەجان وبرازى پەسادا ايقىنىراق, اشىعىراق كورىنگەن.

«ەر تارعىن» پوەماسى مەن «ەر تارعىن» وپەراسىنىڭ اراسىندا كوپ ايىرما بار. پەسادا قارتقوجاق باتىردى: تاسىرقوي, ءوزىمشىل, باققۇمار بوپ سيپاتالدى. پوەمادا ول سۇيكىمدى باتىر. اقجۇنىستى الىپ قاشقان تارعىندى, اقشاحاننىڭ بۇيرىعىمەن قۋعان قارتقوجاق قۋىپ جەتىپ, تارعىن كەزەك بەرگەندە جاس باتىردى ولتىرۋگە قيماي, ءوزىن اتپاي قورامساعىن اتادى.

سوزدەن جەڭىلگەن تارعىن اقجۇنىستى قولىنا تاستاپ كەتىپ قالعاندا, قارتقوجاق ەرلىك كورسەتىپ, وزبىرلىق قىلماي, ەركىنە, سۇيگەنىنە قوسىلۋعا بوساتادى. حالىق جاساعان مۇنداي سۇيكىمدى وبرازدى پەسادا بۇزۋ, تەرىس كورسەتۋ دۇرىس ەمەس, ول – حالىق شىعارماسىنا قيانات جاساعاندىق.

حالىق پوەماسىندا اقجۇنىس ەڭ سۇيكىمدى, ەڭ ارداقتى وبراز. پوەمادا ول, ەڭ الدىمەن, ءوزى حان قىزى بولا تۇرا, باسقا ەلدەن جالعىز كەلگەن ەر تارعىندى جالعىزسىنباي, حان, باي تۇقىمى ەمەس دەمەي, قارا باسىن, باتىرلىعىن, كىسىلىگىن, جىگىتتىگىن باعالاپ, ءوز ەركىمەن سۇيەدى; ورداسىن, ءسان-سالتاناتىن تاساپ تارعىنعا جەكە باسى ەرىپ كەتەدى. وسىنداي قىز جامان بولا ما؟

ەكىنشى – اقجۇنىس قارتقوجاقتى قايراتى, اقىلى, شەشەندىگىمەن جەڭىپ, ەركىنە بوسانادى. اقجۇنىستىڭ ايتقان سوزدەرى – «ەر تارعىن» پوەماسىنىڭ تۇزدىعى. سوندىقتان ول سوزدەر حالىقتىڭ اۋزىنان تۇسپەيدى, حالىق ونى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاماشا, ءتاتتى كورە جىرلايدى, ەڭ جاقسى ايەلدى حالىق وسى كۇنگە دەيىن «اقجۇنىستەي ارۋىم» دەپ ماقتايدى.

وسى سىقىلدى: اقىل, قايرات, ادامگەرشىلىكتىڭ تاماشا بەينەسى بوپ جاسالعان اقجۇنىس وبرازىن, تەاتر: سايقال, وپاسىز, بۇزىق قىلىپ كورەسەتەدى. مۇنىڭ اتى نە؟ – ارينە, تاريحا, حالىققا, حالىق ادەبيەتىنە وزبىرلىق جاساۋ.

بىراق «ەر تارعىن» وپەراسىنا اقجۇنىس پەن قارتقوجاق وبرازدارىن بۇرمالاعاننان باسقا, تارعىننىڭ ءوزى تۋرالى, باسقا باتىرلارى تۋرالى, حاندار تۋرالى تەاتردىڭ بەتى دۇرىس, بۇلار ويداعىداي بەرىلگەن, حالىق ۇعىمىنان, پوەما ىزىنەن اۋلاققا كەتپەگەن.

ال «ايمان شولپان» وپەراسى حالىق پوەماسىنان اتىمەن قول ۇزگەن; پوەمانىڭ ارناسى, جەلىسى ءبىر باسقا قالىپ, وپەرا بەتىمەن كەتكەن; پوەماداعى حالىق وبرازدارىن تەرىس, قاتە كورسەتكەن.

«ايمان شولپان» وپەرا تەاترىندا, ەكى ۆاريانتتا كورسەتىلدى. العاشقى ۆاريانتىندا جالعىز كوتىبار وبرازىن پوەمادان باسقاشا, سىقاق قىپ كورسەتكەنى بولماسا, وزگە وبرازدار (ارىستان, الىبەك, تەڭگە, ايمان, شولپان) نەگىزىندە دۇرىس, سۇيكىمدى ەدى. كەيىن وزگەرتىپ, قايتا جازعاندا, اۆتور مۇحتار اۋەزوۆ جولداس باستاپقى العان جولىن تاستاپ, قاتە, تەرىس جولعا ءتۇستى. پوەمادا سۇيكىمدى كورىنەتىن وبرازداردىڭ ءبارى مىسقىلدىڭ ىسقىرىقتىڭ قۇرالىنا اينالدى. مۇنداي حالىق پوەماسىن, حالىقتىڭ سۇيكىمدى وبرازدارىن سىقاقتاۋ, مىسقىلداۋ جولىنا نەگە تۇسكەندىگى, اۆتورعا بولماسا, كولدەنەڭ كىسىگە كومەسكى.

«ايمان شولپان» پوەماسىن حالىق نەگە جاسادى؟ ونىڭ شىعۋىنا تاريحي سەبەپ نە ەدى؟

كوتىبار تاريحتا بولعان ادام. ول يساتاي, ماحامبەتتىڭ تۇتقاسىن جانە سولار باسقارعان حالىق كوتەرىلىسىنە بەلسەنە حاتىسقان باتىر. كوتىباردىڭ بالاسى ەسەت تە پاتشا ۇكىمەتىنە, حانعا قارسى بولىپ, اتاقتى بەكەت باتىر ەكەۋى ءحىح عاسىردىڭ 5 جىلدارى ارىستان حاندى ءولتىرىپ, اقىرىندا اباقتىعا ءتۇسىپ, كوپ ازاپ شەككەن. سوندىقتان كوتىبار دا ونىڭ ءىنىسى, ارىستان دا, بالاسى ەسەت تە ەل ۇعىمىندا ارداقتى ادامدار.

ءحىح عاسىردىڭ ورتا كەزىندە قازاق بايلارىنىڭ, حاندارىنىڭ كومەگىمەن, پاتشا ۇكىمەتى قازاق حالقىن ءوز اكىمشىلىگىنە قاراتتى. بۇرىن ءوز حاندارى مەن بايلارلى تالاعان قازاق ەڭبەكشىلەرىن رەسەي پومەششيك-كاپيتاليستەرى قوسا تالادى. پاتشا ۇكىمەتى حالىققا قورعان بولعان حالىقتىڭ ادال ۇلدارىن, اسىرەسە وتان قورعاعىش باتىرلارىن قىسىمشىلىقتا ۇستادى, ەڭسەسىن كوتەرتپەدى, ولار حالىقتى كوتەرىلىس جاسار دەپ قورىقتى.

پاتشا ۇكىمەتى باتىردىڭ ورنى بايدى كوتەردى, بايدىڭ بايلىعىن وسىرۋگە, ەڭبەكشى حالىقتى قيناۋ جولىن كەڭىرەك اشتى. پاتشا ۇكىمەتىنە ارقالانىپ كەۋدەسىنە نان پىسكەن بايلار حالىقتى, حالىق باتىرىن قورلاپ, كەمسىتىپ ۇستادى. «ايمان شولپان» پوەماسىن حالىق بايلارىنىڭ وسىنداي مەيماناسى تاسىعاندىعىن كورسەتۋ ءۇشىن, وعان حالىقتىڭ قارسىلىعىن كورسەتۋ ءۇشىن شىعاردى. پوەماعا نەگىز بولعان وقيعا: شومەكەي دەيتىن رۋدىڭ از رۋى, ەلدىڭ جينالۋى, وسى جيىندا دا تىگىلگەن باس ۇيگە مامان باي مەن كوتىباردىڭ تالاسى, ماماننىڭ مازاعىنا شىداماعان كوتىباردىڭ ماماندى كەيىن جاۋىپ الۋى.

سىرت, ءۇستىرت قاراعان ادامعا مامان مەن كوتىباردىڭ تاساسى – رۋ تالاسى سياقتى, بىراق پوەمانى سىعالاپ وقىعان كىسى ودان تاپ تالاسىن كورەدى. ۇيگە تالاسقاندا مامان باي, كوتىبار باتىردى پوەمادا بىلاي دەپ كەمسىتەدى:

«مامان ايتتى: داۋلەتى بار نەمەدەي,

ءجۇر ەدى وسى شەكتى كەزى كەلمەي,

ءۇي تاڭداپ ءبىزدىڭ ەلدەن نە قىلادى

سۋ ارتقان قارا تابان قۇرما كەدەي؟

 

ەلىندە مەندەي جۇماق ءبيى بار ما؟

كەدەيدىڭ ايۋان مالدان كۇيى بار ما؟

ۇيىنە اق تامباعان قۋ كەدەيدىڭ

التىندى باقتىرۋلى ءۇيى بار ما؟

 

قىستاۋىم, جاس جايلاۋىم شابىرا-دى,

سان جىلقىم شابىرعا جايىلادى.

استىندا قامىس ءۇيدىڭ جاتقان كەدەي,

ءۇي تاڭداپ ءبىزدىڭ ەلدەن نە قىلادى؟»

مىنە, بۇدان ايقىن تاپ تارتىسىنىڭ سارىنى بولا ما؟ بۇل رۋدىڭ رۋدى كەمسىتۋى ەمەس, بايدىڭ كەدەيدى كەمسىتۋى ەمەس پە؟

مامان مەن كوتىبار قاتار تۇرعاندا, تىلەگى كوتىبار جاقتاعى حالىق, ايەل ماسەلەسىنە كەلگەندە ادىلدىگىن جانە ۇمىتپايدى: ايمانعا اقىلدىلىق, ءبىرىن-ءبىرى شاپقالى دايارلانعان ەكى ەلدى ب ۇلىنشىلىكتەن قۇتقارادى.

وسىنداي اسىل پوەمانى, ونىڭ باعالى وبرازدارىن مۇحتار تەرىس كورسەتىپ, ماڭىزىن كەتىرىپ, نەگىزگى ارناسىن تاس-تالقان قىلىپ بۇزىپ, ءجۇز جىلداي حالىق ءسۇيىپ كەلگەن قىمباتتى وبرازدار: كوتىبار, ارىستان, ايماندى سىقاق بەينەلى تيپتەرگە اينالدىرىپ جىبەرەدى.

بۇل قاتەلىگى ءۇشىن مۇحتارعا ەكى سەبەپپەن قاتتى ايتۋعا بولادى: ءبىرىنشى – مۇحتار ساۋاتتى, ادەبيەت زاڭىن, اسىرەسە, درامماتۋرگيا زاڭىن جاقسى بىلەتىن ادام; ەكىنشىسى – مۇحتاردىڭ بۇل پەساسى تاريحي جاڭا ساياسي زور ءمانى بار ءبىر دوكۋمەنتتەن كەيىن جازىلدى, ول – ورتالىق كوميتتەتتىڭ ءتىلى – «پراۆدا» گازەتىنىڭ 1936 جىلى «باتىرلار» دەگەن پەسا تۋرالى ماقالاسى. «پراۆدا» – «باتىرلار» پەساسىن سىناعاندا, ساحنادان الدىرىپ تاستاعاندا, «تاريحتى, حالىق ادەبيەتىن, حالىق سۇيگەن وبرازداردى تەرىس بۇردى» دەگەن ساياسي ايىپتارمەن الدىردى. وسى سيگنالدى مۇحتاردىڭ ەسكەرەرلىك جولى بار-اق ەدى. مۇحتار بۇل دوكۋمەنتتى كورە-تۇرا ەسكەرمەدى. «باتىرلار» پەساسىنداعى زالالدى پىكىردى سول كۇيىندە قايتالايدى.

الداعى كۇندە مۇنداي كەمشىلىكتەردى جويىپ, حالىق مۋزىكاسىن, حالىق ادەبيەتىن دۇرىس پايدالانايىق.

ءسابيت مۇقانوۆ