بۇل تۋرالى ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك, پروفەسسور, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مۇرات جۇرىنوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– مۇرات جۇرىن ۇلى, جاقىندا ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا بولدىڭىز. اڭگىمە بارىسىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازىرگى جاعدايى, وتاندىق عىلىمنىڭ بىرقاتار تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى قوزعالدى. ەلباسى وتاندىق عىلىم الدىنا قانداي مىندەتتەر جۇكتەپ وتىر؟
– ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن بارلىق ۋاقىتتا قولداپ كەلدى. 1995 جىلى اكادەميكتەر ءبىراۋىزدان ەلباسىن ۇعا اكادەميگى ەتىپ سايلاعان. عىلىم دوكتورى, پروفەسسور دارەجەسى بار. كەيىننەن عالىمدار ن.ءا.نازارباەۆتىڭ عىلىمي جۇمىستارىن, اتاپ ايتقاندا, كەڭەس وداعىنان قالعان جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن زەرتتەۋ ارقىلى ولاردى بۇكىل ءبىر مەملەكەتتىڭ كولەمىندە ىسكە اسىرىپ, قولدانىسقا ەنگىزگەنى ءۇشىن 2011 جىلى ۇعا جالپى جينالىسىندا وعان «عاسىر عۇلاماسى» اتاعى مەن توسبەلگىسى تاپسىرىلدى. ەلباسىنىڭ نۇسقاۋىمەن ءبىز وركەنيەتتى فرانتسيا, اقش, ۇلىبريتانيا ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ ۇلگىسىنە كوشتىك. جاڭا جول, جاڭا باعىت بارلىق ۋاقىتتا وڭاي ەمەس. الايدا, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن العا باسىپ كەلەمىز.
– بۇگىندە ۇعا ءوز جۇمىسىن قوعامدىق بىرلەستىك رەتىندە جالعاستىرىپ كەلەدى. دەگەنمەن اكادەميانىڭ قازاق عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى دەگەن مارتەبەسى ءالى كۇنگە ساقتالعان عوي. ونىڭ دالەلىندەي, وتاندىق عىلىم دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىن انىقتاۋعا, حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىق پەن يننوۆاتسيالىق قىزمەتتەرگە قاتىسىپ, ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە باعىت-باعدار بەرىپ وتىر. اكادەميانىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىستارى مەن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– ۇعا قازىرگى كەزدە جوعارىدا ايتقانىمداي, باتىس ەۋروپا ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا عىلىمدى باسقارۋدىڭ اكىمشىلىك جۇيەسىمەن ەمەس, جەتىستىكتەرىن ۋاعىزداۋ ارقىلى ونى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. فرانتسيا, اقش, ۇلىبريتانيا ەلدەرىندە اكادەميا مۇشەلەرىنىڭ ايلىقتارى, عىلىمي كونفەرەنتسيالار, كورمەلەر, كونكۋرستار, ەكسپەرتيزا جۇمىستارى ءۇشىن مەملەكەت بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى بولەدى. بىزگە جىل سايىنعى عىلىم جونىندەگى ۇلتتىق بايانداما دايىنداپ شىعارۋ ءۇشىن عانا قارجى بولىنەدى. بۇل قارجى اكادەميانىڭ تولىققاندى قىزمەت اتقارۋىنا ارينە جەتپەيدى. شتاتتا 14 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولسا, ولار بۇرىنعى 50-60 ماماننىڭ مىندەتىن اتقارىپ وتىر. وعان قوسا 1946 جىلدان بەرى شىعىپ كەلە جاتقان, 73 مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق كىتاپحانالارىنا جىبەرىلەتىن 8 عىلىمي جۋرنالىمىز بار. ولاردىڭ 4-ءۋى ەڭ ءىرى حالىقارالىق «Scopus», «Web of Science» دەرەكقورىنا ەنگەن. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك, الايدا مەملەكەت تاراپىنان وعان ارنايى قارجى ازىرگە بەرىلمەي تۇر.
– سوڭعى ۋاقىتتا ۇعا مارتەبەسىنە بايلانىستى كەڭەستىك ۇلگىگە ءوتۋ تۇرعىسىندا بىرقاتار پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. ول قانشالىقتى قيسىندى؟
– قۇرىلعانىنا 73 جىل بولعان ۇعا مارتەبەسى ءالسىن-ءالسىن اڭگىمە بولىپ, وعان مەملەكەتتىك ستاتۋس بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار ايتىلىپ ءجۇر. ونى شەشۋدىڭ ەكى جولى بار. وڭاي جولىن قاراستىرار بولساق, ياعني, قۇرامىندا عزي جوق, مۇشەلەرىنە ايلىق تولەنبەيتىن قازىرگى جاعدايدا اكادەمياعا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرە سالۋدان ەشتەڭە ۇتپايمىز. سوندىقتان دا بۇل ۇسىنىس مۇلدە قيسىنسىز. 1996-2003 جىلدارى ۇعا وسى مارتەبەگە يە بولعان جانە ودان اكادەميكتەر ءوز ەركىمەن باس تارتقان بولاتىن. بۇگىندە بارلىق تمد ەلدەرىنىڭ عىلىم اكادەميالارى كەڭەس وداعى كەزىندەگىدەي, قۇرامىندا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بار, اكادەميكتەرى مەن كوورەسپوندەنت-مۇشەلەرى اكادەميالىق ۇستەمە ايلىق الاتىن دەڭگەيدە. ولار ءوزىنىڭ باسشىلارىن جابىق داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاپ, وزەكتى ماسەلەلەردىڭ تورالقادا شەشىلۋى سياقتى جانە تاعى دا باسقا تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ, ۇكىمەت قۇرامىنا كىرەدى. وسىنداي جاعدايدا عانا اكادەميا عىلىم سالاسىن باسقارىپ, ونىڭ ناتيجەسىنە جاۋاپ بەرە الادى. قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا قازاقستان ۇكىمەتى وسىنداي شەشىمگە بارا الا ما؟ اكادەمياعا باعىنىشتى بولعان 45 ينستيتۋتتىڭ جارتىسىنان كوبى, ءارى ەڭ ىرىلەرى مينيسترلىكتەن شىعىپ, جەكەمەنشىك اكتسيونەرلىك مەكەمەلەر مەن مەملەكەتتىك ەمەس ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قۇرامىنا ەنىپ كەتكەن. ال قۇرامىندا بارلىق سالالار بويىنشا ينستيتۋتتارى جوق اكادەميا, تولىققاندى اكادەميا بولا المايدى. بۇل جۇيەگە قايتا ورالۋ ءۇشىن بۇرىنعى 45 ينستيتۋتتى اكادەمياعا قايتارۋ كەرەك. سوندىقتان بۇل ازىرشە شەشىلە قوياتىن ماسەلە ەمەس. بۇگىندە اكادەميانى دامىتۋدىڭ باسقا دا جولدارى جەتكىلىكتى. ەڭ الدىمەن, مەملەكەتىمىز بەن قوعام 1946 جىلى قۇرىلعان اكادەميانىڭ دارەجەسىن باعالاپ, ونى ەگەمەندىك تۇسىندا جاڭبىردان كەيىنگى جىپىرلاعان ساڭىراۋقۇلاق سياقتى اشىلعان ساپاسىز اكادەميالارمەن شاتاستىرماۋدىڭ باسىن اشىپ الۋ كەرەك. بۇگىندە ونداي اكادەميالاردىڭ جالپى سانى 20-دان اساتىن بولسا, جارتىسىنا جۋىعى «ۇلتتىق» دەگەن ءسوز تىركەسىن اتاۋلارىنا قوسىپ العان. مۇنى مەن ولاردى جاۋىپ تاستاۋ ماقساتىندا ايتىپ وتىرعانىم جوق. جۇمىستارىن ىستەي بەرسىن, قارسى ەمەسپىن. بىراق وزدەرىنىڭ قاي اكادەميانىڭ اكادەميگى ەكەنىن باق-دا ناقتى كورسەتۋى ءتيىس. ال كەيبىر شەنەۋنىكتەر ولاردى بىزبەن بىردەي دارەجەگە قويعىسى كەلەدى. ءبىز 2003 جىلدان بەرى وسى ناداندىقپەن كۇرەسىپ كەلەمىز. مىسالى, رەسەيدە, ۋكراينادا دا ونداي اكادەميالار بار, بىراق ولار وزدەرىنىڭ باس اكادەمياسىن سالالىق اكادەميالارمەن شاتاستىرمايدى.
– ەلباسى قابىلداۋىندا ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باعدارلاماسىنا وراي حالىقارالىق عىلىمي ۇيىمدار اليانسى اياسىنداعى جۇمىستار تۋرالى ايتىلدى. ال وتاندىق عالىمدار ءوز زەرتتەۋلەرىن حالىقارالىق كەڭىستىكتە قالاي كورسەتىپ ءجۇر؟
– حالىقارالىق بايلانىس ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ ء«بىر ەلدەن – ءبىر اكادەميا» نەگىزىندە قۇرىلعان بىرنەشە قاۋىمداستىعى بار. ولاردىڭ قۇرامىنا قازاقستاننان تەك قانا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى كىرەدى. وتكەن جىلى بەيجىڭدە ەڭ ءىرى 47 مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنان قۇرىلعان اليانس اNSو دۇنيەگە كەلدى. اليانس ەكولوگيا, مەديتسينا, تابيعي قۇبىلىستار سالالارىن زەرتتەيتىن عىلىمي مەگا-جوبالاردى قارجىلاندىرادى. ونى 6 ادامنان تۇراتىن عىلىمي باسقارما باسقارادى. سول تورالقا قۇرامىنا كىندىك ازيا مەن كاۆكاز وڭىرلەرىنەن قازاقستاننىڭ ۇعا پرەزيدەنتى ءبىر اۋىزدان سايلاندى. بۇل ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە ءالى دە بولسا بەدەلىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورسەتەدى. بۇل اكادەميالار بىرلەستىگىندەگى قىزمەتىمىزدى عىلىمي ديپلوماتيا دەپ تە اتاۋعا بولادى. قازىر ءبىز ANSO فيليالىن الماتىدا اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى ۇيىم اياسىندا قازاقستان, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستاننىڭ عالىمدارى عىلىمي جوبالارىن ۇسىنىپ, قوماقتى قاراجات الۋعا مۇمكىندىك تۋاتىن بولادى.
– بۇگىندە وتاندىق عىلىم سالاسىنا قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن سىن كوپ. سالاداعى كەمشىلىكتىڭ ءتۇپ-توركىنى كوپ جاعدايدا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ازدىعىمەن بايلانىستىرىلادى. تاياۋدا ءمالىم بولعانىنداي, ۇكىمەت وتىرىستارىنىڭ بىرىندە وتاندىق عىلىمنىڭ قارجىسى ارتادى دەگەن جاعىمدى جاڭالىق شىقتى. بۇل اقپارات قانشالىقتى نەگىزدى؟
– پرەزيدەنت ق.توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ەل ۇكىمەتىنە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ جانە ولاردى تاجىريبەدە قولدانۋعا بايلانىستى ناقتى مىندەتتەر جۇكتەگەنى بەلگىلى. جاقىندا ۇكىمەت جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا عىلىم سالاسىنىڭ جاي-كۇيىنە قاتىستى بايانداما جاسادىم. وتىرىس بارىسىندا ۇكىمەت باسشىسى ا.مامين عىلىمعا بولىنەتىن قاراجات كولەمىن 2020 جىلدان باستاپ ءىجو 0,5 پايىزىنا دەيىن جەتكىزۋگە كەلىسەتىنىن جانە ماسەلەنى جاقىن ارادا شەشەتىنىن ايتتى. عالىمداردى قۋانتقانى – بۇل قاراجات قولدانىستاعى عىلىمدى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇستا ايتا كەتەتىن ماڭىزدى ماسەلە, عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ دۇرىس جولعا قويىلماسا, سالانىڭ بىرتە-بىرتە كۇيزەلىسكە ۇشىراپ بارا جاتقاندىعىن اشىق ايتۋعا ءتيىسپىز. تاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەتىنىم, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋدىڭ مۇلدە دۇرىس ەمەستىگى. ىرگەلى عىلىمعا ەشبىر ەلدە بيزنەس قارجى بولمەيدى. بيزنەس عىلىمي جۇمىس ناتيجەسى وندىرىسكە ەنەر كەزدە عانا قارجىلاندىرادى. ال ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋسىز قولدانبالى عىلىم دا, يننوۆاتسيا دا دامىمايدى. ەگەر جەر بايلىعىن شيكىزات كۇيىندە شەتەلدەرگە ساتا بەرەتىن بولساق, مىسالعا مۇنايدى, حرومدى, ءتۇستى مەتالداردى (مىس, مىرىش, تيتان, ماگني, اليۋميني) وڭدەمەي, سول ءىرى زاۋىتتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ اينالاسىندا ونداعان كىشىگىرىم ءوندىرىس بۇيىمدارىن شىعاراتىن فابريكالار سالمايتىن بولساق, ەكونوميكامىز تومەن قاراي قۇلدىراي بەرەدى. سوندىقتان مۇناي مەن مەتالداردان تۇسكەن قارجىنى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا جۇمساپ, كوپتەگەن جاڭا وندىرىستەر, دەمەك جۇمىس ورىندارىن اشۋ كەرەك. مىسالى, مىس پەن ءاليۋمينيدى مەتالل كۇيىندە شەتەلدەرگە ساتامىز, ال ناتيجەسىندە مىس جانە اليۋميني كابەلدەرىن 5-6 ەسە قىمباتقا نەمەسە مىرىش پەن حرومدى ساتىپ, مىرىش, حروم, نيكەلمەن قاپتالعان تەمىر بۇيىمدارىن اسپانداعان باعامەن قايتا ساتىپ الامىز. بۇل ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن بىلىكتى ينجەنەر ۇيىمداستىرا الاتىن قاراپايىم تەحنولوگيالار.
– بىرقاتار ماماندار بولون كونۆەنتسياسى تالاپتارىنىڭ دۇرىس جۇزەگە اسپاي وتىرعاندىعىنا قاتىستى پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ ءجۇر. PhD دارەجەسىن بەرۋ ماسەلەسىندەگى جايتتاردىڭ دا عىلىمي ورتانى تولعاندىرىپ وتىرعانى بەلگىلى. بۇل ماسەلە الداعى ۋاقىتتا قالاي شەشىلەتىن بولادى؟
– قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە عالىمدار سانى كۇرت ازايىپ كەتتى. سوندىقتان ەۋروپا ەلدەرىندە قولدانىستاعى «حابيليت-دوكتور» دارەجەسىن ەنگىزىپ, پروفەسسور اتاعىن الۋداعى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر الىنىپ تاستالۋى قاجەت. بۇل ماسەلە دە ەلباسى قابىلداۋىندا ايتىلدى. كەزىندە بولون كونۆەنتسياسىنا قول قويعاندا رەسەي دە, وزگە تمد ەلدەرى دە PhD دارەجەسىمەن قوسا, عىلىم كانديداتى جانە عىلىم دوكتورى دەگەن عىلىمي دارەجەلەردى ساقتاپ قالدى. ال ءبىز ۇتىلدىق, ەندى باسقا ەلدەردىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلارى ءبىزدىڭ PhD عالىمدارىمىزعا مەنسىنبەي قارايتىن بولادى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىمي دارەجەسى بويىنشا وقىتۋشىلار قۇرامى 50 پايىزدان تومەن بولماۋى كەرەك. ولار ەلىمىزدە عالىمدار سانى كۇرت ازايىپ كەتكەن سوڭ, امالسىزدان 80-90 جاسقا كەلگەن عىلىمي اتاقتارى بار وقىتۋشىلاردى ماجبۇرلىكپەن شتاتتا ۇستاپ وتىر. قازاقستان ءبىلىمى دە عىلىمى دا دامىعان ەل. ازيادا ونداي ەل از. كورەيا, جاپونيا, قىتاي دەمەسەك, پاكىستان, ءۇندىستاننان وزىق تۇرمىز. وسى تۇستا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ينەرتسيالىق قۇبىلىس ەكەنىن باسشىلىققا الۋعا ءتيىسپىز. ال ءبىر تەجەپ الساق, ونى ورنىنان قايتا جىلجىتۋ قيىن. قۇلدىراۋدىڭ از الدىنا تۇرعان وسى عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم سالالارىنا مەملەكەت تاراپىنان شۇعىل قولداۋ كەرەك. مىسالى, ىرگەلى عىلىم اقش-تا 25 پايىزدان تومەن بولسا, يننوۆاتسيا زارداپ شەگەدى دەپ ەسەپتەلەدى. ال ازىرگە عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم كوشباسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانە ءۇش-ءتورت جوو-دان باسقالارى حالىقارالىق باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋىنان گورى كۇنكورىس ماسەلەلەرىنە بايلانىپ وتىر. وسى جەردە تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنان نەمەسە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان كەمشىلىك تابىلسا, ونى جابۋ كەرەك دەيدى. نەگە وقۋ ورنىنىڭ باسشىسىن اۋىستىرۋمەن شەكتەلمەيمىز؟ باسشى قانداي بولسا, جۇمىس تا سونداي بولادى. ونداعى ۇجىمنىڭ نە جازىعى بار. سوندىقتان جابامىز دەپ بايبالام سالعانشا, سول ۇجىمنىڭ باسشىسىن سايلاۋ ارقىلى تاعايىنداۋ قاجەت. ءبىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى جوو-لاردى جابۋمەن كەلەمىز. بۇل ىلگەرى باسۋ ەمەس. كورشى وزبەكستاندا سوڭعى 3 جىلدا 23 جوو جانە 13 عزي اشىلدى. العا باساتىن بولساق, ەكەۋىنە دە ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار جوو رەكتورلارىن جانە عزي ديرەكتورلارىن تاعايىنداۋ كەزىندە ونى ون ادامنان تۇراتىن كوميسسيا مۇشەلەرى ەمەس, ۇجىمنىڭ ءوزى سايلاپ الۋى قاجەت. سوندا عانا جۇمىس ونەدى, سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىلمەگەن بولار ەدى ءارى سالاعا بىلىكتى, تالانتتى, تاجىريبەلى ماماندار كەلەتىنى ءسوزسىز. بۇل حالىقارالىق تاجىريبە.
– وسى ورايدا عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاۋ ماسەلەسىن قوزعاپ كەتسەك. كوپتەگەن قازاقستاندىق عالىمدار ءوز ەڭبەكتەرىن شەتەلدەردىڭ عىلىمي جۋرنالدارىنا اجەپتاۋىر قارجى تولەپ شىعارىپ جاتادى. ونىڭ ماڭىزدىلىعى قانشالىقتى؟
– جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, 8 جۋرنالدىڭ تورتەۋى حالىقارالىق «Scopus» جانە «Web of Science» بازاسىندا, ال قالعان 4-ەۋىن الداعى 1-2 جىلدا كىرگىزەمىز دەگەن جوسپارىمىز بار. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتاتىن بولساق, كىندىك ازيانىڭ بىزدەن باسقا ەشبىر عىلىم اكادەمياسىندا (ولاردىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار) مۇنداي كورسەتكىشتەر جوق. وسى جۋرنالدارعا ءتيىستى دارەجە ءوز ەلىمىزدە كوڭىل ءبولىنىپ, ارنايى قارجى قاراستىرىلسا دۇرىس بولار ەدى. مىسالعا, PhD ديسسەرتاتسيالارىن قورعاۋشىلارعا, كەز كەلگەن شەتەل جۋرنالدارىن ناسيحاتتاپ, سولارعا شىعارۋدى تالاپ ەتكەنشە, (ولار Scopusقا دا كىرمەيدى) ۇعا جۋرنالدارىن ەسەپكە جاتقىزىپ, وسى جۋرنالعا شىعارۋ مىندەتتەلگەنى دۇرىس.
– عىلىمعا جاستاردىڭ كەلۋىنە قاتىستى تۋىنداپ وتىرعان ماسەلە كوپ. اسىرەسە جاس مامانداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى شەشىلمەسە, عىلىم سالاسىنا بەت بۇرۋى تاياۋ جىلداردا جۇزەگە اسا قويمايتىن سياقتى. اكادەميادا وسى كوكەيكەستى ماسەلە قالاي شەشىلۋدە؟
– قازىر عىلىمدى جاستارمەن تولىقتىرۋ ماسەلەسىن ۇكىمەت ءالسىن-ءالسىن كوتەرۋدە. بىراق بۇل قىزمەتكە تولقۇجاتىنا قاراپ الۋ دەگەن ءسوز ەمەس. عىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى – وعان تالاپتى جاستار كەرەك. ال ولاردى عىلىمعا تارتۋدىڭ ءبىر-اق ەرەجەسى بار – كونكۋرس ارقىلى ىرىكتەۋ. ال جاس ماماندارعا قازىرگى ايلىق مولشەرىمەن كونكۋرس ۇيىمداستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ۋنيۆەرسيتەتتى قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن مامان كەلسە, الاتىن ەڭبەكاقىسى 80-100 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. ودان ارتىق ۇسىنا المايمىز. ويتكەنى وندا عىلىم كانديداتتارى مەن PhD عالىمداردىڭ ايلىعىنا تەڭەلىپ قالادى. ال بىلىكتى جاس ماماننىڭ مۇنداي ەڭبەكاقىعا كۇن كورۋى مۇمكىن ەمەس. سەبەبى جاتاقحانا جوق بولعاندىقتان, ونىڭ جارتىسىن پاتەرگە تولەيدى. عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنە كوپ جاعدايدا اقشاعا مۇقتاج ەمەس, اۋقاتتى وتباسىلاردان شىققان نەمەسە باسقا جەردەن جۇمىس تابا الماعان جاستار كەلەدى. ولاردان تەز ارادا ءىرى عالىمداردان ەستافەتانى بيىك دەڭگەيدە قابىلداپ الاتىن تالانتتى عالىمداردىڭ شىعۋى نەعايبىل. ال ولارعا ۇلگى بولاتىن ۇعا مۇشەلەرىنىڭ دە جاعدايى جەتىسىپ تۇرعانى شامالى. ءبىر كەزدەردە ايلىقتارى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىنان اسىپ تۇسەتىن ۇعا اكادەميكتەرى مەن كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرىنىڭ ءحالى قازىر وتە مۇشكىل. تمد ەلدەرىندە ۇعا مۇشەلەرى قوسىمشا ايلىق المايتىن جاعداي تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ورىن الىپ وتىر, 270-كە جۋىق اكادەميكتەر مەن كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرىنىڭ تەك 20 شاقتىسى عانا 60 ەسەپتىك كورسەتكىشتە ايلىق الادى.
– سوڭعى جىلداردا عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ, گرانت بەرۋ ءۇردىسى جولعا قويىلعان. الايدا, وتكەن جىلى عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ىسىنە قاتىستى داۋ تۋىپ, كوپتەگەن عالىمدار تاراپىنان كونكۋرستىڭ اشىق وتكىزىلمەگەندىگى ايتىلدى. ەكسپەرتيزانى ۇعا جۇرگىزۋى كەرەكتىگىن ەلباسى بۇرىن دا بىرنەشە رەت ايتقان جوق پا؟
– عىلىمي باعدارلامالار مەن جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ىسىندە ەكسپەرتيزانى ءادىل جاساۋ وتە ماڭىزدى. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەسكە (ننس) دەيىنگى ەكسپەرتيزانى شەتەلدەرگە جىبەرمەي, ونى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا تاپسىرۋ تۋرالى ەلباسى ايتقان نۇسقاۋلار ءالى قولدانىسقا ەنگەن جوق. سەبەبى ۇكىمەت تاراپىنان بەكىتىلگەن قاۋلىعا ءالى ءتيىستى وزگەرىستەر قابىلدانباي وتىر. وسى ەكسپەرتيزانى ۇعا ەشبىر زاڭدى وزگەرتپەي-اق كەلىسىم شارت ارقىلى ورىنداي الار ەدى. قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيگە جەتپەۋىنىڭ سالدارىنان كەيبىر بەلگىلى ءارى عىلىمي پارمەنى جوعارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى زارداپ شەگۋدە. ولار – بۇرىنعى 45 اكادەميالىق, جيىرماعا جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونشاقتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى ينستيتۋتتار. بۇل ينستيتۋتتار كونكۋرسقا قاتىسۋشى 384 عىلىمي مەكەمەنىڭ اراسىندا كوپتىڭ ءبىرى بولا ءجۇرىپ, ءتيىستى قارجىلارىن الا الماي ءجۇر. بۇل جاعداي جالعاسا بەرسە, ءبىز بۇكىل دۇنيە ءجۇزى عالىمدارى مويىنداعان عىلىمي مەكتەپتەردەن ايىرىلىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان بۇلاردى رەيتينگ وتكىزۋ ارقىلى كاتەگوريالارعا ءبولۋ قاجەت. ول ءتيىستى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارىنا, زەرتحانالارىنا, عيمارات كولەمىنە, عىلىمي جەتىستىكتەرى مەن بەلگىلى عالىمدار سانىنا جانە ت.ب. كورسەتكىشتەرىنە بايلانىستى. وسى ماسەلەگە ۇعا جەكە مەكەمە رەتىندە قاتىساتىن بولسا, ءادىل شەشىمگە قول جەتكىزەر ەدى. بۇل ماسەلەنى ءىرى عالىمدار عانا دۇرىس شەشە الادى. جالپى, كەز كەلگەن ەكسپەرتيزانى بىلىكتى ماماندار جاساۋى كەرەك. بارلىق تمد ەلدەرىندە عىلىمي جوبالارعا ەكسپەرتيزانى ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارى جاسايدى.
– ال قازىرگى كەزدە عىلىمي جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ ناتيجەلەرى قانداي؟ قيىنشىلىقتارى بار ما؟
– زەرتتەۋ جۇمىستارىن زەرتحانادا اياقتاپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ كەزىندە كوپتەگەن وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى كەدەرگىلەر كەزدەسەدى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – قازاق زاۋىتتارىندا جارتىلاي وندىرىستىك سىناق تسەحتارى مەن ارنايى قوندىرعىلار جوق. ەكىنشىسى – ءوندىرىس تاراپىنان قاتىساتىن ماماندارعا ۇستەماقى تولەنبەسە, ولار قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى. ەنگىزۋگە دايىن تۇرعان تەحنولوگيالاردى عالىمدارىمىز شەتەلدەردە وندىرىسكە ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولىپ ءجۇر. مىسالى, اكادەميك ا.ا.جارمەنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاسالعان, بولات شىعاراتىن زاۋىتتاردا قولدانىلاتىن فەررو-سيليكو-اليۋميني قوسپاسىن الۋ تەحنولوگياسى بويىنشا يران مەملەكەتىندە ارنايى زاۋىت سالىنىپ جاتىر, قىتاي, موڭعوليا, وزبەكستان بيزنەسمەندەرى سونداي زاۋىت سالۋ ءۇشىن كەلىسىمشارت جاساسۋدا. ەكىنشى مىسال – مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن جاسالعان تيتاندى پوست-ەلەكتروليزدىك تاسىلمەن قىشقىل سۋدا ەرىتىپ, ودان ءارتۇرلى قۇندى زاتتار الۋ تەحنولوگياسى قىتايدىڭ بوادي تيتان زاۋىتى باسشىلارىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, قوماقتى قارجىعا كەلىسىمشارت ۇسىنىپ وتىر. بۇل جۇمىسىمىزدى دۇنيە ءجۇزى عالىمدارى مويىنداپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ادامزاتقا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن قۇبىلىس رەتىندە «عىلىمي جاڭالىق» بولىپ پاتەنتتەلدى. ايتا بەرسەك كوپ, ءوز ەلىمىزدە قولداۋ تاۋىپ, قارجى بولىپ جاتسا, شەتەلدەردە نەمىز بار؟.. ال جاڭالىق جاريالانعان سوڭ ونى تەز ارادا ىسكە اسىرماسا, باسقا شەتەلدىك مىقتى عىلىمي ورتالىقتار يەلەنىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. سوندا ءبىز دالادا قالامىز.
– عىلىم سالاسىندا ۇزدىك عىلىمي جۇمىستار ءۇشىن ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن كۇلتەگىن, ى.التىنسارين, ش.ءۋاليحانوۆ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىقتار تاعايىندالعان. وسىنداي مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماراپاتتارعا عالىمدار قالاي ىرىكتەلەدى ءارى ونىڭ ماڭىزدىلىعى قانداي؟
– بۇل سىيلىقتاردىڭ شەشىمىن اكادەمياعا قايتارۋ تۋرالى ۇسىنىسىمىزدى ەلباسى قولداپ, سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆتىڭ بۇيرىعىمەن ورىندالدى. قازىرگى ءمينيسترىمىز ا.ايماعامبەتوۆ تە سول سىيلىقتار مەن عىلىمي ستيپەنديالاردىڭ كونكۋرسىن بىزگە تاپسىرىپ, ۇعا اكادەميكتەرىمەن كەزدەسىپ, اقىلداسىپ وتىرادى. بۇل يگى ىستەر ءبىزدىڭ مارتەبەمىزدى كوتەرىپ وتىر. قازىرگى ۇعك شەشەتىن گرانتتار مەن باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ بۇرىن ۇعا ۇسىنىسىمەن جۇرگىزىلەتىن. ەشقانداي شۋ دا, كەلەڭسىز داۋ-دامايلار دا بولمايتىن. ويتكەنى عىلىمعا بايلانىستى ماسەلەلەردى كاسىبي تۇرعىدان بىلىكتى عالىمدار جۇرگىزسە, بارىنشا ءادىل شەشىم قابىلانادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى