ادامزاتتىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىنە زاماناۋي جەتىستىكتەر دەندەپ ەنىپ, الەم كارتاسىندا ۋاقىت سۇرانىسىنا سايكەس كەلەتىن تسيفرلانعان جاڭا تۇرپاتتى قالالار بوي تۇزەپ كەلەدى. ەۋروپا, مەيلى ازيا ەلدەرى بولسىن وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قول جەتپەگەن جەتىستىكتەردىڭ كۋاسى بولىپ وتىر.
قارقىندى دامىعان قالالاردا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ مەن ءبىلىم يندۋسترياسىنىڭ دامۋىنا يننوۆاتسيالىق ايماقتار ىقپال ەتۋدە. بۇگىندە الەمدە يننوۆاتسيالىق تۇرپاتتى 100-دەن استام قالا بار دەسەك, بۇل باعىتتا الماتىنىڭ كەلەشەگى ءالى الدا دەپ پايىمدايدى ماماندار. وسى تۇرعىدان العاندا الماتىلىقتار كرەاتيۆتى يدەيالار مەن وزگەرىستەرگە دايىن با؟
جاقىندا الماتىدا تسيفرلاندىرۋ باسقارماسى قۇرىلىپ, قالا اكىمى ب.ساعىنتاەۆ ءتيىستى مەكەمەگە ناقتى تاپسىرما جۇكتەگەن بولاتىن. تسيفرلى ساۋاتتىلىق دەڭگەيى بويىنشا ۇزدىكتەر قاتارىندا تۇرعان الماتىدا ءىت قىزمەتتىڭ ۇشتەن ءبىرى ورىندالادى ەكەن. سونداي-اق نۇر-سۇلتانمەن بىرگە الماتىدا مالىمەتتەردى جەدەل جىبەرۋدىڭ جاڭا دەڭگەيدەگى 5G تەستى جاسالۋدا. مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 80%-ى اۆتوماتتاندىرىلعان. جاڭا تسيفرلاندىرۋ باسقارماسىنىڭ مىندەتى 2020 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى تولىق اۆتوماتتاندىرىپ, ءىت سەكتور قارقىنىن جەدەلدەتۋگە جاعداي جاساۋ.
تسيفرلاندىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى بايان قوڭىرباەۆ ارنايى بريفينگتە IDC حالىقارالىق زەرتتەۋ رەيتينگىندە تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيى بويىنشا الەم قالالارى اراسىندا الماتى ورتالىق ازيا بويىنشا 25-ورىندا تۇرعانىن مالىمدەگەن بولاتىن. بۇگىندە الماتى ماسكەۋ سياقتى مەگاپوليسپەن باسەكەلەسە الادى. دەگەنمەن, وزىندىك كەلبەتى باسقاشا قالىپتاسقان شاھاردى ونداعان ميلليون حالقى بار مەگاپوليستەرمەن تەحنيكالىق جاعىنان سالىستىرۋعا كەلمەيدى. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ساپالى جۇزەگە اسقان جوبالاردىڭ قاتارىندا قالامىز ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى Bilimalmaty.kz جۇيەسى تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بۇل جۇيە مەكتەپتەرگە ەلەكتروندى تىركەلىپ, قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە Aparking جۇيەسى اياسىندا 2,7 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالانعان. اتالعان جۇيە نەگىزىندە 2016-2018 جىلدارى اۆتوتۇراق اقىسىن تولەمەگەندەرگە 552 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. سونىمەن قاتار قازىر قالا كولەمىندە 100-دەن استام تولەم تەرمينالى مەن ونلاين-تولەم جاسايتىن ءموبيلدى قوسىمشا جۇمىس ىستەيدى. قالاداعى اۆتوماتتاندىرۋدىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – «وڭاي» تولەم جۇيەسى. وسى جۇيە ناتيجەسىندە جولاقى تولەۋ اشىق جۇرگىزىلىپ, قالانىڭ اۆتوبۋس پاركتەرىنىڭ تابىس كورسەتكىشى 60 پايىزعا ارتقان. بۇگىنگى تاڭدا الماتىدا 181 قىزمەتتىڭ 145-ءى اۆتوماتتاندىرىلعان. وتكەن جىلى 30 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالاندى, بيىل 21 ملرد تەڭگەنى يگەرۋ جوسپارلانۋدا.
تسيفرلاندىرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – بارلىق قىزمەتتەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا 2020 جىلعا قاراي الەمدىك ەكونوميكانىڭ 25 پايىزى تسيفرلانادى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ IT-يندۋسترياداعى ۇلەسى 4 پايىزدى قۇراسا, 2020 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 5 پايىزعا جەتۋگە ءتيىس. ۋكراينانىڭ بۇل سالاداعى ۇلەسى قازاقستانمەن تەڭ. ال بەلارۋس ەلىندە بۇل كورسەتكىش 5,5 پايىزدى قۇراسا, 2023 جىلى 10 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. الداعى ون جىلدا قازاقستان تسيفرلى ەكونوميكاسىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 20-30 پايىزعا جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر. 2011 جىلى بۇل كورسەتكىش 0,9 پايىزدى قۇراعانىن ەسكەرسەك, الىنار مەجە الىس ەمەس دەپ باعامدايدى ماماندار.
قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ تسيفرلى تەحنولوگيالاردى دامىتۋىنىڭ نەگىزى 2013 جىلى قابىلدانعان «اقپاراتتى قازاقستان – 2020» باعدارلاماسىندا جاتىر. ال IT سالانىڭ دامۋى كاسىبي ماماندار تاجىريبەسىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل باعىتتا دا قازاقستاندا ماماندار دايارلاۋ ىسىنە ءجىتى كوڭىل بولىنە باستادى. وسى ورايدا داعدارىستى 90-جىلداردىڭ وزىندە ۋكراينا مەن بەلارۋس وقۋ باعدارلامالارىن جاڭارتىپ, شەتەلدەن كەم تۇسپەيتىن مامان دايارلاعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىلايشا بۇل ەلدەردە بىرتە-بىرتە شەتەلدىك كومپانيالارعا باعدارلامالار ازىرلەۋ قىزمەتتەرىن ۇسىناتىن اۋتسورسينگ كومپانيالار پايدا بولدى. بۇگىندە شىعىس ەۋروپادا IT-اۋتسورسينگ نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ەڭ ءىرىسى – ۋكراينا. مۇنداعى قىرىق مىڭداي قىزمەتكەرى بار 800 كومپانيانىڭ نارىقتاعى جىلدىق قارجى اينالىمى 2 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى.
قالالاردىڭ دامۋى بۇگىندە ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەردى شەشۋدە جاڭا شەشىمدەرگە ءزارۋ. قاۋىپسىزدىك, جول كەپتەلىسى, ەكولوگيا, كوممۋنيكاتسيالىق قىزمەت, تاعى باسقالارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. الەمدەگى تىعىز ترافيكتى قالالار تىزىمىندەگى لوس-اندجەلەستە جول قوزعالىسىن رەتتەۋ ءۇشىن ارنايى داتچيكتەر مەن بەينەباقىلاۋ كامەرالارى وتە كوپ ورناتىلعان. جول جاعدايىنىڭ سيپاتى سەكۋندتىق دالدىكپەن انىقتالادى. وسى قاداعالاۋ قوندىرعىسىمەن كەپتەلىستەردى باقىلاپ, باعدارشامداردى جۇيەلەپ وتىراتىن تەتىكتەر بار. ال امستەردامدا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن Philips-پەن بىرلەسە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جارىق ديودتارى IoT قوسىلعان. Philips-ءتىڭ باعامداۋىنشا, قالا وسى ارقىلى جىلىنا 13 ملرد دوللار ۇنەمدەيدى ەكەن.
IoT-تى قالا ومىرىنە بەلسەندى ەنگىزۋدىڭ مىسالدارى كوپ.
Eden Strategy Institute رەيتينگىندە Smart City Government تەحنولوگيالارىن پايدالاناتىن 50 قالا بار. بۇل تىزىمگە ەو, سولتۇستىك امەريكا, ازيا, افريكا ەلدەرىنىڭ شاھارلارى ەنگەن. ال McKinsey اگەنتتىگى قالا ءومىرىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان 50 قىزمەتكە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قوعامدىق كولىك جۇيەسى, تاعام جەتكىزۋ, كوممۋنالدىق شىعىندى باقىلاۋ جۇيەسى مەيلىنشە سۇرانىسقا يە ەكەنى انىقتالدى.
الماتىدا جۇزەگە اسىپ جاتقان «اقىلدى قالا» تۇجىرىمداماسى اياسىندا اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار زەرتتەلىپ, ونىڭ جۇمىس ىستەۋى مەن تيىمدىلىگىنە تالداۋ جۇرگىزىلدى. ماقسات – ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ, قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ, ينفراقۇرىلىم مەن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى دامىتۋ, كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. وسى باعىتتا قالاداعى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن ديودتى جارىقتاردى قوندىرۋ مەن جول-كولىك قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ ماقساتىنداعى «سەرگەك» باقىلاۋ جۇيەلەرىنىڭ تيىمدىلىگى نازاردا. قازىر الماتىدا دا بارلىق نىسانداردىڭ دەڭگەيىن انىقتاۋ بويىنشا ارنايى الاڭ قۇرىلعان. ونىڭ بارىسىندا جول جوندەۋ قىزمەتى, ينفراقۇرىلىم جۇيەلەرىن رەتتەۋ, مەكتەپ, بالاباقشا, ەمحانالاردىڭ شوعىرلانۋى دا قاداعالانادى. سونداي-اق وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جەتىلدىرىپ, سالانىڭ دامۋىنداعى تۇرعىنداردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋمەن قاتار ستۋدەنتتەردى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنە تارتۋ ماقساتىندا تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, سالالىق كوللەدجدەرمەن بايلانىس جاسالاتىن بولادى.
الماتى