ورال قالاسىندا ءبىر اپتادان بەرى ءوتىپ جاتقان قالا كۇنى مەرەكەسىنىڭ شىرقاۋ شەگى – يساتاي مەن ماحامبەت ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋى بولدى. سالتاناتتى شاراعا جەرگىلىكتى حالىقتان بولەك الماتىدان, اتىراۋ وبلىسىنان, رەسەي فەدەراتسياسىنان ارنايى قوناقتار كەلدى.
ورال قالاسىنا بوكەيلىك بەتتەن كىرەر قاقپادا, شاعان وزەنىندەگى كوپىردىڭ اۋزىنداعى الاڭدا ورناتىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ جالپى بيىكتىگى – 13 مەتر. اۋىزدىعىمەن الىسقان قوس ارعىماقتىڭ ءبىرى – وڭ قولىنا نايزاسىن تىك ۇستاعان دۋلىعالى يساتاي بولسا, ودان ءبىر-ەكى قادام كەيىن ىلەسكەن – باسىنا شىت ورامالدى شارت ءتۇيىپ, قارا دومبىراسىن قولىنان تاستاماعان داۋىلپاز ماحامبەت. قوس باتىردىڭ دا ءجۇزى ءارى سۇستى, ءارى جىلى. قولادان قۇيىلعان ەسكەرتكىشتىڭ ءوزى 5,5 مەتر بولسا, گرانيتپەن قاپتالعان تۇعىرى 7,5 مەتر بولادى. ەسكەرتكىش كەەننىڭ اۆتورلارى – استانالىق مۇسىنشىلەر سەرىك رۋستامبەكوۆ, رينات ابەنوۆ, ەربول زيابەكوۆ.
ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ ءراسىمى قازاقى داستۇردەگى ادەمى توي بولىپ ءوتتى. اجەلەر شاشۋ شاشىپ, بالالار كامپيت تەرىپ ءماز بولسا, ح.بوكەەۆا اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنىڭ ارتىستەرى يساتاي مەن ماحامبەت ساربازدارىنىڭ بەينەسىن سومداپ, جينالعان جۇرتتىڭ رۋحىن كوتەردى.
- بۇگىن بارشامىز ءۇشىن ەرەكشە ءارى تاريحي كۇن. مىنە, ەلى ءۇشىن ەر بولىپ تۋعان قوس ارىس – يساتاي تايمان ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلى بابالارىمىزعا ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش اق جايىق وڭىرىندە, وبلىس ورتالىعى – ورالدا بوي كوتەردى. ءبىز ءۇشىن ەركىندىكتىڭ, وتانسۇيگىشتىكتىڭ جانە ازات رۋحتىڭ سايىپقىرانى يساتاي مەن ماحامبەت قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. ەلباسىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى وشكەنىمىزدىڭ قايتا جانۋىنا, باردىڭ قادىرىن بىلۋگە كوپ ۇلەسىن قوسۋدا. وسىناۋ جاڭعىرۋ كەزەڭىندە ۇلىلارىمىزدى قاستەرلەۋ – قاسيەتتى بورىشىمىز. تاياۋدا عانا وتكەن « ۇلىتاۋ – 2019» حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ «تاريحتىڭ, تاريحي تۇلعالاردىڭ قادىر-قاسيەتىن باعالاي ءبىلۋ – بارشامىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز» ەكەنىن اتاپ ءوتتى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى بولعان ءابىش كەكىلباەۆ اعامىزدىڭ: «دۇنيەدە ماحامبەتتەي ادامداردىڭ بولعانى ءوزىڭنىڭ ادام دەگەن ءناسىلدىڭ ءتولى ەكەندىگىنىڭ زاڭدى ماقتانىشىن تۋعىزادى» دەگەن ءسوزى ومىرشەڭ ەكەنى راس. ال ازاتكەر اقىننىڭ:
تولارساقتان ساز كەشىپ,
توقتاماي تارتىپ شىعارعا
حاس ۇلەكتەن تۋعان كاتەپتى,
قارا نار كەرەك ءبىزدىڭ بۇل ىسكە, - دەگەن جىر جولدارىن رۋحتانباي وقۋ مۇمكىن ەمەس, - دەپ تولعادى قۇتتىقتاۋ سوزىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆ.
ەل جۇرەگىندەگى ەڭسەلى ءسوزدى اق جايىقتىڭ اقىن قىزى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا ايتتى:
– حالقىمنىڭ ەكى قارا بالاسىنىڭ ەسىمى – يساتاي, ماحامبەت عاسىرلار بويى ولمەي, ءار جۇرەكتە جازىلدى. وسىلار ايتقان ەركىندىكتى اڭساعان حالىق بالالارىنا يساتاي, ماحامبەت دەپ ات قويىپ, ۇمىتتەندى. ۇلتىنىڭ, ۇرپاعىنىڭ, تۋعان دالاسىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن, ەركىندىگى ءۇشىن, بۇگىنگى بولاشاقتىڭ باقىتى ءۇشىن بىرەۋى جانىن قيدى, بىرەۋى باسىن كەسكىزدى. ياعني, تۋعان ەلگە, وتانعا, ءوز ۇلتىنا قالاي قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن قوس باتىردى تاريحتىڭ دا, ۇلتتىڭ دا, حالىقتىڭ دا ۇمىتۋعا حاقى جوق. بۇگىن ءبىز سوعان كۋامىز. ءدال قازىر بىزدەر تۇرعان جەردە ماحامبەت اقىننىڭ اياعىنىڭ ءىزى جاتىر. «ەدىل مەن جايىق ەكى وزەن, ەل قوندىرسام دەپ ەدىم. جاعالاي جاتقان سول ەلگە مال تولتىرسام دەپ ەدىم. ەڭسەسى بيىك اق وردا, ەرىكسىز كىرسەم دەپ ەدىم…» دەگەن ەدى. سول اڭساعان ەركىندىكتىڭ اق ورداسى بار بۇگىن. ەندەشە, ءار اتا-انا سولارعا لايىق ەڭكەيمەي كىرەتىن, نامىستى, رۋحتى ەتىپ ءوز ۇلىن ءوسىرۋى كەرەك. ءاربىر ادام «بابالار الدىنداعى, رۋح الدىنداعى بورىشىمدى اتقارىپ ءجۇرمىن بە, الدە جوق پا؟» دەپ ويلانۋى كەرەك. بۇل اركىمنىڭ بورىشى. سول ءۇشىن ەسكەرتكىش قويىلدى. بۇل – تاس ءمۇسىن ەمەس, بۇل – ارۋاق! ولار ولگەن جوق, ولار – ولمەيتىن رۋح! نامىستارىڭىز قالعىعان كەزدە وسى جەرگە كەلىڭىزدەر, جاندارىڭىز قينالسا دا وسىندا كەلىڭىزدەر. ادىلدىك اڭساساڭىزدار, ماحامبەتتىڭ ولەڭىن وقىڭىزدار! رۋحى جوق ۇلتتى كىم كورىنگەن مازاق ەتەدى, كىم كورىنگەننىڭ اياعىندا جاتادى. سول رۋحتى كوتەرۋ ءۇشىن وسى ەسكەرتكىش قويىلىپ وتىر, – دەگەن اقىننىڭ سوزىنە جينالعان جۇرت دۇركىرەتە قول سوقتى.
قوس باتىردى ۇلىقتاۋ شاراسى بۇدان كەيىن حاديشا بوكەەۆا اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا «بابامىزدىڭ ءورشىل رۋحى وشپەيدى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا جالعاستى. عىلىمي جيىندا الماتى قالاسىنان ارنايى كەلگەن عالىم, فيليلوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «ارىس» قورىنىڭ توراعاسى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەي ديرەكتورى عاريفوللا انەس ماحامبەت ەنتسيكلوپەدياسىن قۇراستىرۋ جايىنداعى وي-پىكىرىن ايتسا, قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى كونسەرۆاتورياسى حالىق مۋزىكاسى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىنىرگەن ونەر قايراتكەرى, پروفەسسور كاريما ساحارباەۆا ماحامبەتتىڭ مۋزىكالىق مۇراسى جايىندا جان-جاقتى بايانداما جاسادى. ال ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ «يساتاي مەن ماحامبەت جاسقۇستاعى حان ورداسىن نەگە شاپپادى؟» دەگەن ماسەلەگە ءوز تۇجىرىمىن ۇسىنسا, ورالداعى جاڭگىر حان اتىنداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۋزەي مەڭگەرۋشىسى نۇرجان تولەپوۆ يساتاي قازا تاپقان سوڭعى ۇرىس – اقبۇلاق شايقاسىنىڭ وتكەن جەرىنە قاتىستى تىڭ بولجام ايتتى.
وسى كۇنى ماحامبەت مۇراسىن سۇيەر قاۋىمدى ەرەكشە تولقىتقان عاجاپ ءساتتىڭ ءبىرى – جاسى توقسانعا كەلگەن قارت دومبىراشى, قازاق كۇي ونەرىنىڭ التىن قورىنا ماحامبەتتىڭ «وكىنىش» كۇيىن جانە باسقا كونە شىعارمالاردى جەتكىزگەن وتەگەن جۇماشەۆ اقساقالعا ماحامبەت سىيلىعىنىڭ تابىس ەتىلۋى بولدى. ايتۋلى شاراعا اتىراۋ وبلىسىنان ارنايى كەلگەن دەلەگاتسيا اتىنان ساحناعا شىققان اقىن ءاليا داۋلەتباەۆا يساتاي مەن ماحامبەت ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋى اق جايىقتى تەل ەمىپ, قۇم نارىندى بىرگە جايلاعان اتىراۋ مەن ورال حالقىنا ورتاق قۋانىش ەكەنىن ايتا كەلىپ, ماحامبەت مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا كوپ جىلدىق ەڭبەگى ءۇشىن حالىق كۇيشىلەرى وتەگەن جۇماشەۆ, ەدىگە نابيەۆ, ەرمەك قازيەۆتەردى ماحامبەت سىيلىعىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى شەشىمدى جاريا ەتتى.
سالتاناتتى كەش ماحامبەت شىعارمالارى مەن يساتاي-ماحامبەتكە ارنالعان كومپوزيتسيالاردان تۇراتىن ونەر تۋىندىلارى شىرقالعان كونتسەرتپەن قورىتىندىلاندى.
باتىس قازاقستان