ازيانىڭ ەڭ قارىمدى دەگەن قالامگەرلەرى ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىنداعى ەڭسەلى ەلوردا تورىندە وسىمەن ەكىنشى كۇن قاتارىنان ادەبيەت توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەردى قىزۋ تالقىلاۋ ۇستىندە. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان يگى شارانىڭ كەلەلى تابىستارعا جەتكىزەتىنىن فورۋمعا ارنايى شاقىرىلعان قۇرمەتتى قوناقتار دا, ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا شارانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا كەڭ كولەمدە ايتىپ ءوتتى. «الدىمەن, ازيا قالامگەرلەرى فورۋمى شىعارماشىل قاۋىمنىڭ ماڭىزدى ديالوگ الاڭىنا اينالۋى كەرەك. بۇل ماڭىزدى شارا ازيا ەلدەرىندە تۇراقتى تۇردە ءوتۋى قاجەت دەپ سانايمىن. ادامزاتتى تولعاندىرعان كۇردەلى ماسەلەلەر ءدال وسىنداي الاڭداردا ورتاعا سالىنۋى ءتيىس. ازيانى بۇكىلالەمدىك رۋحاني دامۋ ورتالىعى رەتىندە دامىتۋ ايرىقشا ماڭىزدى. سوندىقتان ادەبي ۇدەرىستەردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى», دەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ. شىنىمەن دە, ادەبي ديسكۋسسيالار اقپارات تاسقىنداپ تۇرعان الماعايىپ شاقتا اسا قاجەت. ازيا ەلدەرى قالامگەرلەرىنىڭ تۇڭعىش فورۋمى ەكسپو قالاشىعىنىڭ نوماد سيتي حولل سارايىندا جالعاسىن تاپتى. TED فورماتىنداعى «ASIAN LitTALKS» فورسايت-سەسسياسىندا ەسىمدەرى الەمگە تانىمال ايگىلى اقىن-جازۋشىلار «قالامگەر لابوراتورياسى» تاقىرىبىندا لەكتسيا وقىدى.
فورسايت-سەسسيا بارىسىندا تۇركيا, رەسەي, ساۋد ارابياسى, موڭعوليا, يوردانيا, كۋۆەيت, ازەربايجان سەكىلدى مەملەكەتتەردەن كەلگەن ادەبيەتشىلەر وزدەرىنىڭ قالامگەرلىك شەبەرحاناسى تۋرالى ويلارىن تارقاتتى.
بايانداماشىلاردىڭ كوشىن باستاعان «التىن قاۋىرسىن» ۇلتتىق جۇلدەسىنىڭ يەگەرى, موڭعوليالىق تانىمال اقىن ءارى جازۋشى گۋن اجاۆىن ايۋرزانا بولدى. بايانداماشى ادەتتەگىدەن بولەك, ساحنادا مالداس قۇرىپ وتىرىپ اڭگىمە ءوربىتتى. اقىننىڭ ول مىنەزىنەن كوشپەندىلەردىڭ رۋحىن سەزىنگەن قازاق, قىرعىز جازۋشىلارى سۇيسىنە قابىلدادى. گۋن اجاۆىن ايۋرزانا ءوز سوزىندە جازۋشىلىقتىڭ مەحناتتى جۇمىسى, از جازۋ مەن كوپ جازۋدىڭ اراجىگىنە توقتالدى. «مەن سىزدەرمەن ءوز تاجىريبەممەن بولىسكىم كەلەدى. سەبەبى ءبىز ءبارىمىز جالعىزبىز. سوندىقتان قالامگەردە جازۋدان باسقا تاڭداۋ جوق. الەمدە كۇنىنە 2000-3000 ءسوز جازاتىن جازۋشىلار بار. مەن دە وسىعان ءوزىمدى داعدىلاندىرىپ ءجۇرمىن. جاس كەزىمدە كوپ جازاتىن جازۋشىنى مويىنداعىم كەلمەيتىن. سەبەبى ول مىقتى جازۋشى ەمەس, تەك ەڭبەكقور جازۋشى دەپ ويلايتىنمىن. كەيىن بۇل ويىمنىڭ قاتە ەكەنىن ءتۇسىندىم. قازىر مەن ءوز ەلىمدە كولەمدى رومان جازاتىن جازۋشى رەتىندە تانىمالمىن. سوندىقتان جازۋشىعا تارتىپپەن, ياعني جۇيەمەن جۇمىس جاساۋ كەرەك», دەدى موڭعوليالىق قالامگەر.
كەلەسى كەزەكتە مىنبەرگە كوتەرىلگەن قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قابدەش ءجۇمادىلوۆ ادەبيەتتى فورۋمدار ەمەس, جازۋ ۇستەلى جاسايتىنىن ايتىپ باستادى. «ۇلت جانە ادەبيەت» تاقىرىبىندا وي وربىتكەن جازۋشى «مەنىڭ ۇعىمىمدا ۇلتتان تىس ادەبيەت بولمايدى. ۇلتتان تىس جازۋشى دا بولمايدى. ويتكەنى بىزگە جاراتۋشى ءتىل بەردى, دارىن بەردى. نەگە؟ ءوز ۇلتىڭنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاۋ ءۇشىن بەردى. ءبىز ءبارىمىز سوعان قىزمەت ىستەپ ءجۇرمىز. الگىندە تۇرىك باۋىرىمىز جاقسى ءبىر پىكىر ايتتى. «جازۋشىلار بىرەۋگە ۇناۋ ءۇشىن جازباۋ كەرەك». مەن دە وسى ويدى ايتقىم كەلەدى. ادەبيەتى جاسايتىن فورۋمدار ەمەس, جازۋ ۇستەلى. دەگەنمەن, باسقوسۋلار كەرەك. وسىنداي فورۋمدار ارقىلى جازعان ادەبيەتىمىز ناسيحاتتالادى. باسقا تىلدەرگە اۋدارۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ءبىز اۋدارمادا كەنجەلەپ قالعانبىز», دەپ ءوز ويىن ورتاعا سالدى.
قابدەش ءجۇمادىلوۆ سونداي-اق بۇگىندە ەكىجاقتى پىكىر ايتىلىپ جۇرگەن شىڭعىس حاننىڭ شىعۋ تەگىنە قاتىستى ءسوز قوزعادى. ء«بىز وسى كۇنگە دەيىن شىڭعىس حاندى موڭعول دەپ كەلدىك. جاڭا دەرەكتەر مەن اۋدارمالار ونىڭ تۇركى ەكەنىن راستاپ بەردى. شىڭعىس حاننىڭ ايەلى قوڭىرات, ءتورت ۇلىنىڭ العان كەلىندەرى قوڭىرات, نايمان, جالايىر,كەرەي سەكىلدى تۇركى تايپالارىنان. نوياندارىنىڭ ءبارى تۇركىلەر. وسىدان سەگىز عاسىر بۇرىن باتۋ حان 250 مىڭ قولمەن جورىققا اتتاندى. ول زاماندا تۇركىلەردەن وزگە ونداي قالىڭ قولدى كىم شىعارا الادى؟ وندا موڭعولدار شاعىن عانا تايپا ەدى. ءبىزدىڭ جينالۋىمىزدىڭ ءبىر ماقساتى, شىندىققا جاقىنداۋ. مەنى تاريحي روماندار جازۋعا يتەرمەلەگەن دە وسى, اقيقاتقا جاقىنداۋ», دەدى جازۋشى ق.ءجۇمادىلوۆ.
فورسايت-سەسسيانىڭ العاشقى بولىمىندە «تۇرىك پوەزياسى مەن مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» ماراپاتىنىڭ يەگەرى, تۇركيالىق اقىن مەحمەد نۋري پارماقسىز, «تەرريتوريا» فەستيۆالى اياسىندا رەسەي اقىندارىنىڭ پاتشاسى بولىپ تاڭدالعان دميتري ۆودەننيكوۆ, ساۋد ارابياسىنىڭ مادەنيەت جانە ونەر كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, اراب ەلدەرى پوەزيا فەستيۆالىنىڭ ديرەكتورى احمەد ءال-مۋللا پوەزيا مەن پروزا جانرلارىنا توقتالىپ, الەمدىك ادەبيەتتەگى قۇبىلىستار جايىندا ءسوز ەتتى.
بايانداماشىلاردىڭ بارلىعى ءوز ويلارىن الەمدىك تاجىريبەلەرمەن ساباقتاستىرىپ, تىڭدارمانداردى تىڭ ويلارعا جەتەلەپ وتىردى. ايتالىق, دميتري ۆودەننيكوۆ «پوەزيا – بۇل وتكەن شاق. پوەزيا وتكەن ءومىر سۇرەدى, بىراق بولاشاققا ۇمىتپەن قارايدى», دەپ پايىمداسا, تۇرىك اقىنى مەحمەد نۋري پارماقسىز «جازباي جانە ىشتەگى شەردى شىعارماي, شىعارماشىلىق كۇي كەشۋ دەگەنىڭىز ول – جانىمىزدى دەنەمىزبەن بىرگە ءولتىرۋ, ال ءبىز ءۇشىن ءابسوليۋتتى ءومىر جولى ول – ولەڭ» دەگەن پايىمدى ويىن ورتاعا سالدى.
ماعىنالى جيىن ءتۇس الەتىنەن كەيىن دە جالعاسىن تاپتى. فورسايت-سەسسيانىڭ ەكىنشى ءبولىمىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى دۋلات يسابەكوۆ اشتى. جازۋشى ءوز ءسوزىن ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسىنەن بولەك الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان ساياسي احۋالداردى كوبىرەك ءسوز ەتەيىك دەگەن ۇندەۋمەن باستادى. «الەمدىك ماسەلە, ۇلتتىق كوزقاراس جازۋشىنىڭ باستى تاقىرىبى. ادام تۋعاندا اكە-شەشەنى تاڭداپ تۋمايتىنىنداي, تۋعان جەرىن دە تاڭداۋ قۇقىعى بەرىلمەگەن. بەيبىتشىلىك تە, سوعىس تا ءبىر عانا سوزبەن شەشىلەدى. وسى جاعىن ەسكەرەيىك», دەدى د.يسابەكوۆ.
جازۋشى زەرتحاناسى جايلى ءار قالامگەردىڭ پايىمى ءارتۇرلى. ماسەلەن, قازاق ءتىلىنىڭ قىزعىش قۇسى اقىن مۇحتار شاحانوۆ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىن ۇنەمى ۇلتتىق ماسەلە ءۇشىن كۇرەستە شىڭداعانىن ايتسا, جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك ۇلكەن ادەبيەتتەردىڭ ستاندارتتارىن قابىلداۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. «ماسەلەن, شىعىس ەجەلدەن مينياتيۋراعا جاقىن. رومان دەگەن وقىرماندى تارتىپ تۇراتىن ماگيالىق قۇدىرەتى بار جانردى الىپ قاراڭىزشى. قازىر روماننىڭ كولەمى ساقتالمايتىن بولدى, ەندەشە نەگە رومانعا قويىلاتىن شارتتار ساقتالۋى كەرەك», دەيدى ج.قورعاسبەك.
قىزىقتى تالقى ءوز تىڭدارماندارىن ەش جالىقتىرار ەمەس. ويلار الماسىپ جاتىر, سوزدەر شارپىسىپ قالعان تۇستار بار, ەڭ باستىسى رۋحتار ۇندەسىپ كەتكەندەي جىلىلىق لەبى ەسۋدە. كەلەلى جيىننىڭ كوزدەگەنى دە سول بولسا كەرەك.