كوركەم ادەبيەت تۋرالى ماركسشىلدەر نە دەيدى, جۇسىپبەك  نە دەيدى؟

قاشاندا بولسا, بىرەۋدەن ەسىتكەن سوزگە كىسىنىڭ كوڭىلى تولماي تۇرادى. ءبىر جەرى بولماسا, ءبىر جەرى كەم سىقىلدى كورىنەدى. ءوز كوزىڭمەن كورىپ, ءوز قۇلاعىڭمەن ەستىگەندەي بولمايدى. بۇل ءوز باسىمىزدا بار. وقۋشىلارىمىزدا دا وسىنداي وي بولۋعا مۇمكىن. سوندىقتان ءشۇبا قالماسىن, پالەن-پالەن دەيدى دەپ ءوز سوزىمىزبەن ايتقانشا, سول ايتتى دەگەندەرىمىزدىڭ وزدەرىنە ءسوز بەرەيىك.

ماركسشىل سىنشىنىڭ ءبىرى تروتسكي ايتادى: «بەلگىلى ءبىر تىلەگى جوق, ساياسي ويى جوق اقىن بولادى دەۋ – سوقىرلىق, توپاستىق. قانداي اقىن بولسا دا الەۋمەت تۇرمىسىنا ءوزىنىڭ پىكىرى بولماي قويمايدى. مۇمكىن بەلگىلى جولعا سالىنىپ, انىقتالعان پىكىرى بولماس, بىراق كومەسكى بولسا دا  جۇرت سەزەتىندەي پىكىرى بولادى», – دەيدى [1].

تاعى ءبىر ماركسشىل سىنشى ۆورونسكي ايتادى: «قاشاندا بولسا, قاي اقىننىڭ بولسىن جازعانى ءوز تۇسىنداعى تاپتىڭ, ساياسي جىكتىڭ ق ۇلىق-مىنەزىن كورسەتپەي قويمايدى. اقىننىڭ جازعانى بەلگىلى ءبىر تاپتىڭ تىلەگىن سوعادى. مۇنى اقىننىڭ ءوزى سەزبەۋگە دە مۇمكىن» [2].

جۇسىپبەكتىڭ ماركسشىلدەردەن تاڭداپ العانى لۋناچارسكي جولداس كورىنەدى. جۇسىپبەك وكپە قىلار, لۋناچارسكيگە دە ءسوز بەرەيىك: «ونەر (ونىڭ ىشىندە كوركەم ادەبيەت تە بار) دەگەنىمىز قاشاندا بولسا بەلگىلى ءبىر تاپتىڭ ويىن, سەزىمىن كورسەتەدى. بەلگىلى ءبىر تاپتىڭ كوزقاراسىن (تىلەگىن) بىلدىرەدى» [3].

«...راس, ونەر, كوركەم ادەبيەت اشىقتان اشىق تاپ قۇرالىمىن, جاۋعا اتتانام دەمەيدى. بىراق سويتسە دە, ءومىردى, تۇرمىستى بەلگىلى ءبىر پەرنەمەن (وبراز), بەلگىلى ءبىر يدەيالارمەن سۋرەتتەگەندە قاشاندا بولسا كوركەم ادەبيەت بەلگىلى ءبىر تاپتىڭ قۇرالى, جوقشىسى بولادى. قامىن قايعىرىپ, تىلەگىن سوعادى» [4].  «سوتسيالنىە وسنوۆى يسكۋسستۆا» دەگەن كىتابىندا لۋناچارسكي تاعى بىلاي دەيدى: ء«بىر تاريحتا تاپقا بولىنبەگەن حالىقتى بىلمەيمىز. وسى كۇنگە دەيىن بولىپ كەتكەن كوركەم ادەبيەتتە تاپ مىنەزىن كورسەتپەگەن, تاپ تىلەگىن سوقپاعان ادەبيەت كورگەمىز جوق. مۇنداي ادەبيەت تاپقا بولىنگەن تۇرمىستا بولعان جوق» (ست. 69). ەرتەگى, ماقالدار تۋرالى تاعى وسى كىتابىندا لۋناچارسكي ايتادى: ء«تىپتى, ەرتەگى, ماقالداردىڭ دا تاپ تىلەگىنە جاناسپاعانى جوق. بۇلار دا تاپ تىلەگىن كورسەتەدى» (ست. 36)

وسى دا جەتەر. وقۋشىلارىمىز جالىقپاسا, ءبىز تاعى دا وسىنداي سوزدەردى كەلتىرەر ەدىك. بىراق قاجەتى جوق. كوركەم ادەبيەتكە ماركسشىلدەردىڭ پىكىرى قانداي, قالاي ۇعىنادى دەگەن سۇراۋعا جوعارىداعى كەلتىرگەن سوزدەر دە قاناعاتتانارلىق جاۋاپ بولسا كەرەك. سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي-اق «كوركەم ادەبيەت – تاپ قۇرالى. تاپقا بولىنگەن زاماندا كوركەم ادەبيەت تە تاپ قۇرىعىنان شىقپايدى. تاپ اسەرى بولماعان,  تاپ تىلەگىنە جاناسپاعان ادەبيەت بولمايدى» دەپ وتىر.

بۇل پىكىر ورىس, قازاققا ورتاق پىكىر. قاي حالىقتىڭ ادەبيەتىنە بولسا دا, ادەبيەتكە ماركس جولىمەن سىن بەرەم دەگەن سىنشى بۇل جولدان قاشىپ قۇتىلا المايدى. باي, كەدەيگە بولىنگەن حالىقتا تاپ ءمورى, تاپ اسەرى بولماعان كوركەم ادەبيەت جوق.

اقىن كىم؟ ماركسشىلدەر يدەياشىلدارداي «اقىن – وزگەشە جاراتىلعان, تۇرمىسقا باعىنبايتىن جان» دەمەيدى. اقىن – وزىمىزدەي كوپتىڭ ءبىرى.  قارا تۇرمىسقا ءبىز قۇل بولساق, و دا قۇل. ءبىز تاپقا ءبولىنىپ, تاپ جىرتىسىن جىرتساق, اقىن دا وزىنشە تاپ جىرتىسىن جىرتپاق. مۇمكىن – مۇنى اقىن ءوزى سەزبەۋگە دە. كوپ اقىندار, شىنىندا, ءوزىن تاپ تىلەگىنەن جوعارىمىن, ادام بالاسىنىڭ, نە ۇلتتىڭ تەگىس قامىن قايعىرام دەپ ۇعىنادى.  «ونەر – ونەر ءۇشىن» دەۋشىلەر  دە وزىنشە «تاپ تىلەگىنەن اۋلاقپىز, ونداي تىلەك بىزدە جوق» دەپ ويلايدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى – قىسىر اڭگىمە, دالەلى, شىندىعى جوق بوس ءسوز. قاي اقىننىڭ جازعانىن بولسا دا اقتارا كەلسەڭ, بارىندە دە بەلگىلى ءبىر تاپتىڭ اسەرى بولادى. ءبارىنىڭ دە تاپ تىلەگىنەن تۋعان وزىنشە كوزقاراسى, مىنەز-قۇلقى بولادى. بىرەۋىندە تاپ اسەرى از بولار, بىرەۋىندە كوپ بولار – بۇل ەكىنشى ءسوز. ايتەۋىر, تاپ اسەرى بولماي قويمايدى.

اقىننىڭ وزگە جۇرتتان ايىرماسى نە؟

اقىن ولەڭ, اڭگىمە جازسا, پەرنەمەن (وبراز) جازادى. كوزى كورگەندى, جۇرەگى سەزگەندى ءوزىنىڭ سول كورگەن, سەزگەن تۇرىندە جازادى. اقىن قاراپايىم جازۋشىلارداي (پۋبليتسيستى) ءسوزىن دالەلدەپ, تولعاپ, ويلاپ وتىرمايدى. ناعىز اقىندار ءوزىنىڭ ايتايىن دەگەنىن, سۋرەتتى-ادامدى سوزىمەن, مۇڭدى كۇي, سىرلى جىرىمەن ايتادى. الدىمەن وقۋشىنىڭ جۇرەگىن, سەزىمىن قوزعايدى. پلەحانوۆ ايتادى: «اقىننىڭ ءسوزى اقىلعا, ويعا قونبايدى. الدىمەن ادامنىڭ سەزىمىن قوزعايدى. سەزگىش كوڭىلىنە قونادى». كۇلدىرە مە, جىلاتا ما, جۇباتا ما, قۋانتا ما اقىن سەزىم ارقىلى ورىندايدى.

اقىن وزگەلەردەن گورى تەز سەزەدى. قاراپايىم ادامنىڭ بايقاماعانىن بايقاپ قالادى. ايتا الماعانىن ايتىپ سالادى. زامانىنا قاراي اقىننىڭ اسىپ-تاسىپ كوتەرىلەتىن, تورىعىپ قاپالاناتىن كەزدەرى دە بولادى. تالاي اقىندار تاسىپ-شالقىپ, نە تاۋسىلىپ-شابىلىپ وتىرعان كەزىندە قاراپايىم ادامنىڭ بولجاماعانىن بولجاپ سالادى. ويلاماعان جەردەن ءبىلىم يەلەرىنىڭ مىڭ جىلداپ زەرتتەيتىن جۇمىستارىن كۇن بۇرىن ايتىپ جىبەرەدى. بىراق, ارينە, مۇنىڭ دا شەگى بار. ايتۋدىڭ دا ايتۋى بار. قانشا اقىن تاسىپ-شالقىپ, وتكىر قيالىمەن شارق ۇرسا دا تۇرمىستان ۇزاپ كەتە المايدى. تۇرمىستا جوقتى قيال قىلسا, اقىن قانداي كۇشتى بولماسىن, ونىڭ قيال شىندىعى جوق, ساندىراق قيال بولادى» [5]. ارينە, ساندىراق قيال بولسا, ودان ەشكىمگە كەلەر پايدا جوق. قانشا سۇلۋ ءسوزدى, شەشەن-شەبەر اقىن بولسىن, ساندىراقتاما سوزىندە باعا بولمايدى. ويتكەنى «اقىننىڭ اقىندىعى تۇپتەپ كەلگەندە ولەڭنىڭ مازمۇنىنا تىرەلەدى» [6].

اتاقتى چەرنىشەۆسكي, بەلينسكي سىقىلدى ادامدار دا وسىنى ايتقان بولاتىن.

راس, ەكىنىڭ ءبىرى اقىن بولا المايدى. اقىن بولۋ ءۇشىن ادامدا اقىندىق تالانت (قۋات) بولۋ كەرەك. جوعارىدا ايتىپ وتتىك: ايتام دەگەنىن اقىن پەرنەمەن ايتادى. اقىننىڭ الدىمەن جۇرەگى, سەزىمى بۇرىن جۇرەدى. اقىن ولەڭىن اقىلعا سالىپ سارالاپ وتىرسا, ول ولەڭ ولەڭ بولىپ شىقپايدى. كوركەم ادەبيەت بولۋ ءۇشىن ولەڭنىڭ اياعى ۇيقاستىعى, ولشەۋى كەلگەندىگى عانا جەتپەيدى. دالەلدەيمىن دەپ قۇراپ-جاماپ كەلتىرگەن پەرنە ادەبيەت پەرنەسى بولمايدى. بۇلاي جازعان اقىن – اقىن ەمەس. مولداعالي ايتقاندايىن, بۇل – كۇشەنشەك, بوققا جىعار اقىن. بەلينسكي ايتادى: «ەگەر ادامنىڭ جاراتىلىسىندا بىتكەن تالانتى, اقىندىعى بولماسا, قانداي ويى تەرەڭ, ءسوزى تۋرا بولسا دا, ونىڭ ولەڭ سوزىندە كوركەمدىك بولمايدى. ونداي اقىننىڭ ولەڭى ەشكىمدى دە تارتا المايدى. جۇرەگىن, سەزىمىن قوزعاپ ەرىتە المايدى» [7]. كوركەم ادەبيەتتە اقىننىڭ ميعا قوندىرام, دالەلدەپ تۇسىندىرەم دەپ وتىرۋى اقىندىق ەمەس [8].

اقىنعا قوياتىن شارت – اقىن ولەڭىنىڭ (جالعىز ولەڭ ەمەس, اڭگىمە, رومان, درامالاردىڭ) مازمۇنىن كوركەمدىك, ادەمىلىكپەن ۇقساتا ءبىلسىن, تەڭدەي ءبىلسىن, ولەڭنىڭ ءىشى (سودەرجانيە) قانداي بولسا, سىرتى دا (فورما) سونداي اسىل بولسىن. كوركەم ادەبيەتكە نە سىرتى, نە ءىشى وڭدى بولسىن دەپ ءبىرىن عانا تاڭداۋعا بولمايدى. ەكەۋى دە كەرەك, بىرىنە ءبىرى ساي بولسىن.

مىنە, قىسقاشا ايتقاندا كوركەم ادەبيەتكە, اقىنعا ماركسشىلدەردىڭ كوزقاراسى وسى.

جۇسىپبەك نە دەيدى, ەندى سوعان كەلەيىك.

جۇسىپبەكتىڭ كوركەم ادەبيەتكە كوزقاراسى, اسىرەسە, قازاق ادەبيەتىن تەكسەرگەندە ايقىندالادى. بۇل كىتاپشامىزدا ءبىز جۇسىپبەكتىڭ كوركەم ادەبيەت تۋرالى نەگىزدى پىكىرلەرىن عانا كەلتىرمەكپىز.

«لەنينشىل جاس» جۋرنالىندا جۇسىپبەك جازادى: «قانداي ادام بولسىن, مەيلى قانداي دانىشپان بولسىن, مەيلى تەرەڭ عالىم بولسىن – ءبارى دە ءوز زامانىنىڭ, ءوزىنىڭ الەۋمەت قاتىناسىنىڭ, ءوز تابىنىڭ جەمىسى, ءوز ورتاسىنىڭ ۇلى بولۋ كەرەك».

قاتەسى جوق. جۇسىپبەكتىڭ بۇل سوزىنە تۇگەلىمەن قوسىلامىز. اقىن – ءوز زامانىنىڭ, ءوز تابىنىڭ جەمىسى.

بۇل سوزگە ماركس جولىندامىن دەگەن ادام توقتايدى. جۇسىپبەك تە وسى سوزىندە تابانداپ تۇرۋ كەرەك ەدى. ماعجاندى سىناسىن, قازاق ادەبيەتىن جالپى الىپ تەكسەرسىن, ءوز سوزىنەن تايماۋ كەرەك ەدى. اقىننىڭ زامانىن, ولەڭىندەگى تاپ اسەرىن, تاپ تىلەگىن ۇعۋ كەرەك ەدى. مۇنىڭ ورنىنا «ماركسشىل» جۇسىپبەكتەن نەنى كورەمىز؟

ءسوزدى جۇسىپبەكتىڭ وزىنە بەرەيىك. ايتارىن ءوزى ايتسىن:

«ادەبيەت – ونەر. ... ادەبيەتكە جالاڭ تاپ كوزىمەن نە ساياسات كوزىمەن قاراپ, سىڭار جاق كەتپەي, ماركس كوزىمەن ديالەكتيكا ءادىسىن قولدانىپ سىناۋ كەرەك. ... تاپ اقىنى ءازىر قازاقتا جوق. ادەبيەت تاريحىن تەكسەرگەن كىسىگە ءمالىم: ەسكى تۇرمىستىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ, جاڭا تۇرمىس ءالى ورنىقپاعان كوشپەلى ءداۋىردىڭ اقىندارىندا مۇڭ-زاردىڭ, تورىعۋدىڭ سارىنى تۋادى. اقىن ەسكى تۇرمىسپەن تاربيەلەنىپ قالادى دا, جاڭانىڭ جاقسى بولاتىنىن بىلسە دە, سول ومىرگە توساڭسىپ, تۇسىنە الماي, جاڭا زاماننىڭ ادامى بولا الماي كوپ تايعاقتايدى. ... مىنە, وسىنداي كوشپەلى داۋىردە, ەسكىگە كوزىن ءسۇزىپ جابىققان زاماندا ادەبيەت اقىنى رومانتيزمعا اينالاتىن, ماعجان دا رومانتيزمعا بەرىلىپ وتىر. بۇل جالعىز اقىننىڭ سەزىمى ەمەس, ەلدىڭ دە ارمانى, كوڭىلى. «اتتەڭ, باياعى ءداۋىرىمىز بولار ما ەدى؟!» دەيتىن ەل ىشىندە دە از ەمەس. قازاق ادەبيەتى كۇيرەكتىك (سەنتيمەنتاليزم), سارىندامالىق (رومانتيزم) داۋىرىندە  بولۋعا ءتيىس...

ماعجان – كوشپەلى ءداۋىردىڭ اقىنى; ۇلت اقىنى. ۇلتتى جالپاعىنان الىپ قارايدى. ماعجان ۇلتشىل, تۇرىكشىل, جيھانگەرلىككە قارسى كۇنشىعىسشىل اقىن».

مىنە, جۇسىپبەكتىڭ قازاق ادەبيەتى, ماعجان تۋرالى ايتاتىن نەگىزدى پىكىرلەرى وسى [9]. بىزگە بۇل پىكىرلەردى جۇسىپبەك ماركس پىكىرى دەپ ۇسىنىپ وتىر.

ەستىگەنىڭنەن دە ەستىمەگەنىڭ كوپ دەگەن وسى-اۋ. و زامان بۇ زاماندا «تاپ كوزىمەن, ساياسات كوزىمەن قاراماي, ماركس كوزىمەن قاراۋ كەرەك» دەگەندى جۇسىپبەكتەن ەستىپ وتىرمىز! جۇسىپبەكتىڭ ويىنشا, ماركس كوزى تاپ كوزى, ساياسات كوزى ەمەس. تاپ تىلەگى, ساياسات جولى وزىنە, ماركس جولى وزىنە. ەكەۋى – ەكى باسقا جول.

جۇسىپبەكتىڭ ەكى ءسوزىنىڭ بىرىندە «عىلىم جولى, الەۋمەت تىلەگى, ۇلت تىلەگى, ەل ارمانى» دەپ كەلەدى. تەگىندە جۇسىپبەك ۇلكەيتىپ «ۇلت, الەۋمەت» دەسەم, عىلىم جولى بولادى; ماركستىڭ اتىن ءبىر-ەكى اتاسام, ماركسشىل بولام دەسە كەرەك.

راس, قازاقتا ءتورت اياعى تۇگەل ماركسشىلدار جوق. قازاقتىڭ نادان ەكەنى دە راس. قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ تاپ سەزىمى جاڭادان ويانىپ كەلە جاتقانى دا راس. بىراق مۇنىڭ ءبارى نادان قازاققا ماركسشىل بولۋدى مىندەت قىلمايدى. ماركس جولى تاپ جولى ەمەس, ساياسات جولى ەمەس دەۋ – كورە بىلە ماركس جولىنان تايعاندىق, ماركس اتىن, جولىن ساتقاندىق. نە ساياسي كورسوقىرلىق. ماركستىڭ اتىن ەستىپ, زاتىن بىلمەگەندىك. ءازىر نادان بولساق تا مۇنداي ماركسشىلداردىڭ بىزگە كەرەگى جوق. ماركس جولى ساۋدالايتىن جول ەمەس. ماركس جولى – تاپ جولى; ەڭبەكشىلەردىڭ ساياسي جولى. تۇرمىسقا, شىندىققا سۇيەنىپ, تاپ كۇرەسىنەن تۋعان ءبىلىم جولى. تاپسىز تۇرمىسقا ادىلدىككە جەتكىزەتىن ادامشىلىق جولى دا ماركس جولى عانا. مۇنى وسى كۇنى ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. مۇنداي سوزدەردى ايتىپ وتىرۋدىڭ دا قاجەتى جوق ەدى. امال جوق ايتاسىڭ.

«سارى دالا,

جاس بالا,

دالا تۇنىق,

بالا تۇيىق,

دالا جۇمباق,

بالا جۇمباق» دەپ جۇرگەندەر كوپ قوي (ماعجان)!

جۇسىپبەكتىڭ ماعجان تۋرالى سوزدەرىن كەيىن تەكسەرمەكپىز. قازىر جالپى ادەبيەت تۋرالى ايتقان سوزدەرىنە توقتايىق.

«قازاقتا تاپ جوق, تاپ اقىنى دا جوق», – دەيدى جۇسىپبەك. تاپ تۋرالى ءبىز بۇرىن دا جازعانبىز [10]. ءبىر جازعاندى قايتا-قايتا جازۋدىڭ قاسيەتى جوق. بۇل جولى ءبىز بۇرىنعى جازعانىمىزدى قايتالاماي, تولىقتىرۋدى عانا ءجون كوردىك.

قازاقتىڭ جالپى العاندا, ورىستىڭ مۇجىعىنان ايىرماسى جوق. سول قازاق سىقىلدى مۇجىق تۋرالى پلەحانوۆ مىنانى ايتادى:

مۇجىقتىڭ ىشىندە باي بار, كەدەي بار. قۇلداناتىنى بار, قۇل بولاتىنى بار. قىسقاسى, ءار تاپتىڭ ادامدارى بار. ءسوز جوق, مۇجىقتىڭ بايى سوتسيال-دەموكراتتارعا (كوممۋنيستەرگە) ءتۇزۋ قارامايدى. تىلەكتەس بولمايدى. ويتكەنى مۇجىقتىڭ بايىنىڭ تىلەگى كوممۋنيستەرگە قارسى تىلەك. كوممۋنيستەر باي تىلەگىن سوقپايدى. ال, مۇجىقتىڭ كەدەيىن, جۇمىسشىلارىن الساق, بۇلار قاشاندا بولسا, قالا جۇمىسشىلارىنا قوسىلادى. سوتسيال-دەموكراتتار ەرەدى. ارينە, سوتسيال-دەموكراتتار ولاردى ەشبىر ۋاقىتتا سىرتقا تەپكەن ەمەس, تەپپەيدى دە [11].

وقۋشى, كوزىڭ كورىپ وتىر. پلەحانوۆ «مۇجىقتا باي بار, كەدەي بار, تاپ بار» دەپ وتىر. مۇجىقتىڭ بايىنداي باي, كەدەيىندەي كەدەي بىزدە دە بار. ال, ەندى بار بايدى, كەدەيدى «تاپ جوق» دەپ جۇسىپبەكتەر, ۇلتشىلدار جاسىرادى. تاپا تال تۇستە باردى جوق دەگەن وسى ەمەس پە؟

تالاسىمىز جوق, ءبىزدىڭ قازاقتا ەۋروپا جۇرتىنداعىداي تاپتار جوق. بىزدە زاۋىت, فابريك يەلەرى كاپيتالشىلار جوق. بىزدە ميلليونداعان كاسىپ جۇمىسشىلارى جوق. جوقتى بار دەپ ءبىز ايتپايمىز. بىراق ء«وز ساباسىنا قاراي» قازاقتىڭ ءوز تۇرمىسىنان تۋعان ءوز تۋماسى – باي, بايشىكەشتەرى بار, كەدەي جۇمىسشىلارى بار. پلەحانوۆ ايتقانداي بۇلاردىڭ ارقايسىسى ءار تاپتىڭ ادامدارى. كەدەيشىل بولام دەسەڭ, بايشىل ەمەسسىڭ. بايشىل, ۇلتشىل (ويتكەنى ۇلت ىشىندە باي, كەدەي بار. مۇنىڭ ەكەۋىن دە ريزا قىلام دەسەڭ, بايشىل بولاسىڭ, امالسىز بولاسىڭ) مەن دەسەڭ, كەدەيشىل, بۇقاراشىل بولا المايسىڭ.    

بۇلاي بولسا, قازاقتا دا جارىقشاق بولسا, باي-كەدەي ءبىر بولماسا, قازاقتا تاپ اقىنى دا جوق دەۋگە بولمايدى. باي-كەدەي بار تۇرمىستا اقىن دا وسى تۇرمىستان قۇرىق الىپ كەتپەيدى. بىرەۋىنىڭ تىلەگىن سوعادى. تۇرمىسىن, مۇڭىن, قايعىسىن جىرلايدى. اقىننىڭ وزىندە مۇنداي وي بولماسا دا, امالسىز جىرلايدى. تۇرمىس جىرلاتادى. جۇسىپبەكتىڭ ءوزى ايتىپ وتىر عوي: «سانا, ويدى  تۇرمىس بيلەيدى», – دەپ. قازاقتا دا اقىننىڭ سانا, ويىن تۇرمىسى بيلەيدى.

راس, قازاقتىڭ قازىرگى تۇرمىسىندا پرولەتاريات اقىنى شىعا قويمايدى. ويتكەنى بىزدە پرولەتاريات (كاسىپ جۇمىسشىلارى) از, قازاق تۇرمىسىنا ءالى اسەر بەرەتىندەي حالگە كەلگەن جوق (سوندا دا, جىلدان-جىلعا كوبەيمەك. ەندى ءبىراز جىلدا ۇلكەن كاسىپورىندارى ۇلعايۋمەن بىزدە دە قازاق پرولەتارياتى كەسەك تاپ بولماق). ءبىزدىڭ اقىنىمىزدىڭ كوبى شارۋا تۇرمىسىن, قازاقتىڭ دالاسىن جازاتىن اقىن, شارۋا اقىنى. بىراق سول شارۋا اقىندارىمىزدىڭ كەيبىرەۋى شارۋانىڭ بايىن, باي تىلەگىن جىرلاماق. ەندى بىرەۋلەرى كەدەيىن, قالىڭ بۇقاراسىن جىر قىلماق. باي تىلەگىن سوقسا, باي تۇرمىسىن جىر قىلسا, بايشىل اقىن دەيمىز; كەدەي, بۇقارا ءتىلىن جىر قىلسا, كەدەيشىل, بۇقاراشىل اقىن دەيمىز. مىنە, تاپ اقىنى دەگەن وسى بولادى, جۇسىپبەك سىنشى!

بۇل سوزدەن كەدەيدى جىرلاماعان اقىندى ورتەپ جىبەرۋگە كەرەك دەگەن ءسوز شىعا ما؟ ارينە, شىقپايدى. جۇسىپبەكتىڭ ويىنشا «قازاق كوممۋنيستەرى وزدەرىنە جاتپاعان اقىندى ورتەپ جىبەرەمىز», – دەپ ايتاتىن سىقىلدى. جۇسىپبەكتە جۇمىسىمىز جوق, قالاي دەسە دە ەركى عوي. بىراق دەنى دۇرىس كوممۋنيست مۇنى ايتپايدى. اسىرەسە, قازاق تۇرمىسىن بىلگەن قازاق كوممۋنيسى ايتپايدى.

قانداي اقىن بولسىن, ءوز تۇسىنا يە. ءوز زامانىنداعى تاريحي اعىمعا, الەۋمەت قوزعالىسىنا مويىنسۇنادى. اقىندى سىناۋ ءۇشىن اقىننىڭ وسكەن ورتاسىن, ولەڭىن ارناعان وقۋشىسىن ءبىلۋ كەرەك; قانداي ساياسي تۇرمىستا, قانداي حالىق ىشىندەگى تاپ تارتىسى ۋاقىتىندا جازادى, سونى ءبىلۋ كەرەك [12].

اتاقتى شەكسپير, گەتە, پۋشكين, تولستوي سىقىلدى ادامدار پرولەتاريات اقىنى, جازۋشىسى ەمەس. بۇلار ارقايسىسى ءار زاماننىڭ اقىن-جازۋشىلارى. ءوز تۇسىندا زامانىنا قاراي جىر جىرلاعان اقىندار. بۇلاردى پرولەتاريات جىرشىلارى ەمەس دەپ پرولەتاريات تابى ورتەپ جىبەرەمىز دەپ وتىرعان  جوق. بۇلاردىڭ جاقسىسىن دا كورمەي وتىرعان جوق. ورتەگەنى سول – قادىر تۇتىپ, «باس ءيىپ» وتىر. زامانى وتسە دە, بۇلاردىڭ پرولەتاريات تابى ۇلگى قىلاتىن, جاسىماعان كوركەمسوزدەرى, تاپ شاراسىنان شىققان اسىل ويلارى بار. پرولەتاريات تابى سونى ۇلگى قىلىپ وتىر. جاقسىدان ۇيرەنەمىز دەپ وتىر.

شىنىندا, بەلگىلى ءبىر داۋىرلەردە تاپ اقىندارىنىڭ وزگە تاپتاردىڭ دا تىلەگىن سوعاتىن كەزى بولادى. ماسەلەن, اقسۇيەكتەر قۇلاردا وسى كۇنگى كاپيتالشىلار-بايلار تابى كەمشىلىك كورىپ جۇرگەن بۇكىل ەڭبەكشىلەر تابىن وزىنە قوسىپ الدى. بۇكىل بۇقارا حالىقتى باستادى. بۇل كەزدە ءوز زامانىنا قاراي بۇل تاپ  توڭكەرىس جولىنداعى توڭكەرىسشىل تاپتىڭ ءبىرى ەدى. سوندىقتان ءوزى بەلگىلى ءبىر تاپ بولىپ وتىرسا دا, اقسۇيەكتەرگە قارسى بولعان سوڭ, بۇكىل ۇلتتىڭ باسشىسى (يدەولوگ) بولدى [13]. مىنە, بۇل ۋاقىتتا سونداعى باسشى تاپ – بايلار اراسىنان شىققان اقىنداردىڭ كوبى كاپيتالشىلار تىلەگىن عانا جىرلاماي, بۇقارا حالىقتىڭ دا جىرىن جىرلادى.

قاشاندا بولسا, كۇشتى اقىنداردىڭ ءوز تۇسىنداعى تاپ تىلەكتەرىنى­نەن باسقا جالپى ادامشىلىق تىلەگىن تىلەيتىندەرى دە بولادى. مۇنداي اقىنداردىڭ كەيىنگى ۇرپاققا (تاپقا) ماڭىزىن, كوركەم اسىلدىعىن جويماعان سوزدەرى قالادى. تاپ تۇرمىسىندا الدىڭعى تاپتىڭ جاساپ كەتكەن مادەنيەتىن ەكىنشى تاپ ءوز تۇسىندا ورتەپ وتىرماق ەمەس. ىلگەرگى كەيىنگىگە مۇرا بولىپ وتىرماق. الدىڭعىنى كەيىنگى ۇلگى قىلماق. بۇرىنعىنىڭ كوپ ءىسى كەيىنگىگە ساباق, مەكتەپ. بۇل – تاريح زاڭى. ادام بالاسىنىڭ ءونىپ-ءوسۋى وسىلاي.

ءبىزدىڭ قازاق تاريح جولىنان وزگە جول شىعارماق ەمەس. بىلىمگە باي, شارۋاسى باي ەۋروپا ەڭبەكشىلەرى وتكەن كۇنىن ۇلگى قىلسا, تاريح ادامدارىنا باس يسە, وتكەننەن بەزەتىن, جاقسىلارىن قادىر تۇتپايتىن قازاق ەڭبەكشىلەرى جوق. قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ باسشىسى بولىپ وتىرعان قازاق كوممۋنيستەرى وتكەننىڭ قادىرىن جۇسىپبەك قۇرلى بىلەدى. ءوز تۇسىندا قازاقتىڭ تاريحي ادامدارى, اقىندارى قانداي يگى تاريحي ءىس قىلعاندارىن جاقسى ۇعادى. قازاقتىڭ ءوز تۇرمىسىنا قاراي وتكەننەن ۇلگى بولارلىق مۇرا قازاق ەڭبەكشىلەرىندە از ەمەس. قازاقتىڭ دالاسى تىم-تىرىس ۇيىقتاپ, ورىس پاتشاسىنىڭ تەپكىسىندە جاتقاندا:

«قازاعىم, ەلىم!    

قايقايىپ بەلىڭ,

سىنۋعا تۇر تايانىپ.

تالاۋدا مالىڭ,

قاماۋدا جانىڭ.

اش كوزىڭدى, ويانىپ.

قانعان جوق پا ءالى ۇيقىڭ؟

ۇيىقتايتىن بار نە سيقىڭ؟» دەگەن احمەتتى قازاق ەڭبەكشىلەرى ۇمىتپايدى. ءبىر كەزدە قازاقتى  «سارى ماسا» بولىپ ىزىڭداپ وياتقان احمەتتى قادىرلەي بىلەدى. كوبىمىز سول احمەتتىڭ باۋىرىندا وسكەمىز. سول كەزدەگى احمەتتىڭ ءالى دە ەسكىرمەگەن ۇلگىلى سوزدەرى, ۇلگىلى ىستەرى كوپ. احمەتتىڭ تاريحي ءىسىن, تاريحي ماڭىزى بار ول ولەڭدەرىن ءالى دە ءبىز ۇلگى قىلامىز. اباي, احمەت سىقىلدى ءوز تۇسىنا يە بولعان تاريحي ادامدارىن قازاق ەڭبەكشىلەرى سىيلاماق. وتكەندەگى تاريحي ىستەرىن ءبىلىپ, تاريحي سوزدەرىن وقىپ سۇيىنبەك.

بۇگىنگى قازاق كەشەگى قازاق ەمەس. ۇيقىسىنان از دا بولسا ويانعان, كوزىن اشقان قازاق. كەشە قازاق ەڭبەكشىلەرى ءبىر جاعىنان ورىستىڭ بايىنا, تۇرمىسىنا جەم بولىپ, ەكىنشى جاعىنان ءوز بايىنا, ءوز ءتىلماشىنا, بولىسىنا جەم بولسا, بۇگىن ەكەۋىنەن دە ارىلىپ وتىر. ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋگە بەت الىپ وتىر. ەندى, جاقسىنى دا, جاماندى دا, دوسىن دا, قاسىن دا بىلەدى. وتكەننىڭ جاقسى جاعىن قانداي كورسە, جامان جاعىن دا كورەدى. كەشەگى جاقسى بۇگىن جامان بولسا, ونى دا بىلەدى. جۇسىپبەك سىقىلدىلار جاقسىنى بەتكە ۇستاپ, جاماندى وتكىزەم دەپ «مۇنىڭا جول بولسىن» دەپ ونى دا ايتا الادى.

قۇرمەتتى, جۇسىپبەك سىنشى! كوممۋنيستەر وزدەرىنەن باسقا اقىندى ورتەپ جىبەرەدى دەپ تاۋسىلماي-اق قويىڭىز. ورتەنگەن اقىن بولسا, ءبىز ورتەمەيمىز, زامان ورتەيدى, تاريح ورتەيدى, ءوزىن-ءوزى ورتەيدى.

 

[1]  ل. تروتسكي. ليتەراتۋرا ي رەۆوليۋتسيا. ست.54

[2]  ا. ۆورونسكي. يسكۋسستۆو ي جيزن. ست. 20

[3]  ا. لۋناچارسكي. ديالوگ وب يسكۋسستۆە. ست. 28

[4]  تاك جە ست.29

[5]  پ. كوگان. ليتەراتۋرا ەتيح لەت. ست. 34

[6]  گ.پلەحانوۆ. توم ءحىV ست. 137

[7, 8]  ت. پلەحانوۆ توم V ست. 354

[9]   «لەنينشىل جاس» (№ 3,4,5), «اق جولدى» (№555) قارا.

[10] «جاڭا جۇرتشىلىق» دەگەن كىتاپشانى قارا.

[11]  ءىىى توم پلەحانوۆا ست. 410.

[12]  ف. مەرينگ. ميروۆايا ليتەراتۋرا ي پرولەتاريات. پرەديسلوۆيە ستر. 6

[13] گ. پلەحانوۆ. توم ءXىV ستر. 150