مەن تانىعان راسۋل (ەسسە)

الماتى. الاتاۋ

1966 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن. جاز بويى ەلدەرىندە دەمالعان ستۋدەنتتەر الماتىداعى ورتالىق ستاديونعا ەندى عانا جينالىپ جاتقان. ينستيتۋتتا ال­عاشقى لەكتسيالار دا باستالىپ كەتىپ ەدى.

«جالپى گەولوگيادان» ساباق بەرەتىن ۇلى گەولوگ, ۇلى ۇستاز گەورگي مەدوەۆ العاشقى لەكتسياعا قالىپ جەتكەن بىزدەرگە, كەڭ قۇشاعىن اشىپ: «جاس دارىندار, جاس گەولوگتار, تورلەتىڭدەر, وقۋعا ەشقاشان كەش ەمەس!»  دەپ ءبىزدى كوتەرە سويلەپ قارسى الاتىن. گەورگي اعايدىڭ لەكتسيالا­رى­­نا كەشىگۋ كۇنا ەدى. ءبىز جورعالاپ با­رىپ­ ورنىمىزعا جايعاسا باستايتىنبىز. ول كىسى كەلىستىرىپ لەكتسيا وقيتىن. مەن ومىرىمدە كوپ لەكتسيا تىڭدادىم. ءدال گەورگي اعايداي لەكتسيا وقيتىندار كە­ڭەس وداعىندا از ەدى. تەلەگەي تەڭىز ءبىلىم, قۋاقى ءتىل, اشىق, ادال وي, بىزدەي جاس­­تاردى باۋراپ الىپ كەتۋشى ەدى-اۋ. ومىرىمدە عۇلاما عالىمداردان العان تار­بيە مەن ءبىلىم, ماعان اللانىڭ سىيى بولىپ كورىنەدى.

لەكتسيادان سوڭ, دەنە شىنىقتىرۋ كافەدراسىنىڭ باستىعىنا جولىقتىم.

– داعىستاندا ەركىن كۇرەستەن ستۋدەنتتەر اراسىندا كەڭەستەر وداعىنىڭ بىرىنشىلىگى وتەدى. سەن بارامىسىڭ؟

– بىلمەيمىن. ابىلسەيىت اعا ايحانوۆ رۇقسات بەرسە, بارۋعا بولادى.

– وندا ابەكەڭمەن سويلەس.

– كورەيىن, – دەدىم. – ول كىسىنىڭ مىنەزى اۋىر عوي. امانگەلدى عابساتتاروۆ بولسا ەركىن ايتۋعا بولار ەدى.

– امانگەلدى اعاي ءالى ءبىر جىل سپورت روتادا بولادى.

– بىلەمىن, – دەدىم. – بۇگىن جاتتىعۋعا كەلمەك.

– ەكەۋىمەن دە سويلەس. سەنىڭ بار­­­عانىڭ دۇرىس بولادى, – دەدى كافەدرا مەڭ­گەرۋشىسى.

كەشكى جاتتىعۋعا ورتالىق ستاديون­داعى زالعا باردىم. جاستار اراسىنداعى قۇراما كوماندا ۇلكەندەرمەن ءبىر زالدا جاتتىعا بەرەتىن كەز.

مەنىڭ جاس كوڭىلىم زالدا ەمەس, داعىس­تاندى شارلاپ كەتكەن. داعىستاندا ۇلى اقىن راسۋل عامزاتوۆ پەن بەس دۇركىن الەم چەمپيونى ءالي اليەۆپەن كەزدەسۋدى ار­مانداعالى قاشان!

و, داعىستان! و, كاۆكاز تاۋلارى! و, كاسپي تەڭىزى! – دەپ داۋىستاپ-داۋىستاپ الامىن. كوشەدەگى جۇرت ماعان اڭتارىلا قاراپ قويادى. ەسىنەن اداسقاننان امان با مىنا بالا؟.. – دەپ شوشىنا ويلايتىن بولسا كەرەك.

ال مەن راسۋلدىڭ ولەڭدەرىن داۋىس­تاپ الماتىنىڭ كوشەسىندە وقىپ كەلە جاتىرمىن.

...وزگە ءبىر ءتىل ەمدەر باسقالارىڭدى,

مەن ونىمەن ايتا المايمىن ءانىمدى.

ەگەر ءتىلىم ەرتەڭ بولسا قۇرىماق,

مەن دايىنمىن ولۋگە دە بۇگىن-اق.

 

مەن جانىممەن سۇيەم وسى ءتىلىمدى,

كەدەي دەپ-اق ايتا بەرسىن ءبىلىمدى.

اسسامبلەيادا ەستىلمەسىن ءسوزى دە,

انا ءتىلىم – ۇلى مەنىڭ وزىمە.

 

ماحمۇد جىرىن وقۋ ءۇشىن جاس قاۋىم

كۇتە مە الدە اۋدارۋىن باسقانىڭ؟

مەن بولدىم با ەڭ سوڭعى اقىن بۇگىندە,

ولەڭدەرىن جازار اۆار تىلىندە.

قازاق ءتىلى دە ورىستىڭ ايداۋىندا قۋعىن­عا ءتۇسىپ جاتقان. ورىس يمپەرياسى ءوزى­نىڭ قانقۇيلى ساياساتىنان تايعان ەمەس. كەڭەس وداعى دەگەن مەملەكەت بار, ال ونىڭ باستى ماقساتى – ورىستاندىرۋ ساياسا­تى, وزگە ۇلتتاردى تىزەرلەتۋ ساياساتى. ورىس­تاردا ودان وزگە ساياسات تا جوق, تاربيە دە جوق. ءبىزدىڭ بابالارىمىز, «ورىسپەن دوس بولساڭ, ايبالتاڭ قاسىڭدا بولسىن» دەگەن. بۇل ويدى قازاق قانا ەمەس, ورىستىڭ بودانىندا كۇن كەشكەن بار حالىقتار ايتادى. داۋىس كوتەرۋگە شاما جوق. قارسى شىعۋعا قاي­رات جوق. قارۋ ورىستاردا. بيلىك تە ورىستاردا.

قازاقستان ەلىنىڭ ەركىن كۇرەستەن قۇراما كومانداسى زالعا ەندى عانا جينالىپ­ جاتىر ەكەن. مەن بىردەن ابىلسەيىت اعاما جاقىن بارىپ, ماحاچكالادا وتەتىن جارىس تۋرالى ايتتىم.

– بىلەم, – دەدى اسىپ-ساسپايتىن ءابىل اعام. – سەن ول جارىستا نە ىستەمەكسىڭ؟..

– كۇرەسەم.

– ەكى اي بويى كىلەم كورمەي, سەمەيدى تاپتاۋرىن قىلعان بوزبالا, سەن قالاي كۇرەسپەكسىڭ؟..

– جارىسقا ءالى جيىرما كۇن بار عوي, ءابىل اعا. دايىندالام.

– سەنىڭ تىنىسىڭ-دىحالكاڭ ءبىر بەلدەسۋگە دە جەتپەيدى.

– بەستىككە كىرە الام دەپ ويلايمىن.

– بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ جارىسىندا ۇش­تىككە كىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن ارنايى, تياناقتى جاتتىعۋ كەرەك. بار, شەشىن, – دەدى ءابىل اعا.

مەنىڭ جاتتىعۋداعى قيمىل-قوزعالى­سىم­دى ءابىل اعانىڭ ەرەكشە بايقاپ وتىرعانىن سەزدىم. ارينە تىنىس جوق ەدى. بۇلشىق ەتتەردىڭ قاتايىپ قالعانىن ءوزىم دە سەزگەم. بۇلشىق ەتتەر ويناماسا, جاس شىلىكتىڭ تالىنداي يىلمەسە, بويدا كەڭ تىنىس بولماسا, كۇرەسىپ قارىق قىلا المايسىڭ دەگەن وي مەنى دە ىشتەي قيناپ جاتقان. بىراق جۇرەكتى تۋلاتقان ۇلى داعىستان كوز الدىمنان كەتپەي تۇ­رىپ العان. اۆاردىڭ ۇلى اقىنى راسۋل عام­زاتوۆتىڭ ولەڭدەرى دە كوڭىل ەسىگىن توقپاقتاپ جاتقان بولاتىن.

جاتتىعۋدىڭ سوڭىندا ءابىل اعاما تەڭدەسسىز پالۋان, مەنىڭ دوسىم امانجول بۇعىباەۆ تاقاپ باردى.

– ءابىل اعا, مەن بىلسەم, روللاندى ماحاچكالاعا جىبەرگەن دۇرىس بولادى. راسۋل عامزاتوۆتىڭ بار ولەڭىن جاتقا بىلەدى. ونى ءوزىڭىز دە بىلەسىز, – دەپ مايدالاپ سويلەپ بەرگەن. – كاۆكازدا اقىن اعاسىمەن كەزدەسسىن...

ءابىل اعا ۇندەگەن جوق. تەك امانجولعا قاباعىن ءتۇيىپ جالت قارادى. امانجول ارتقا سالتو جاساپ, كىلەمنىڭ سىرتىنا قاراي ويىسا بەردى. باتىر اعام ەندى مەنىڭ كوزىمە تۋرالاي قاراپ بوگەلدى.

راسۋلدىڭ ءبىر ولەڭىن وقى! – دەدى بۇيىرا سويلەپ.

قاپتاعان ءسوزدىڭ ىشىنەن

الامىن ءسوزدى ءبىر ورتتەي –

ارناپ ءبىر كەلگەن كىسىگە

تاڭداپ ءبىر سالعان ءسۇر ەتتەي.

 

مىقتىراق شىعار وزگەلەر,

بارىم دا وسى ءبىر مەنىڭ.

جەتتىڭ بە جەرگە كوزدەگەن,

جەتپەدىم بە, ونى بىلمەدىم.

ولەڭنىڭ ءابىل اعاعا ۇناعانىن سەزدىم. ەندى مەن دە باتىر اعامنىڭ كوزىنە تىكتەي قاراپ قالدىم.

– وسى سەن ادەبيەتتى ۇناتاسىڭ. ءتۇرى جازۋشى بولماقسىڭ عوي, ا؟..

– ءابىل اعا, ونداي ويىم بارى راس. بىراق ونى اللا عانا بىلەدى عوي, – دەدىم.

– داعىستانعا بارعىڭ كەلسە بار. قار­سى ەمەسپىن. ۇشتىككە كىرە الماسسىڭ. بەس­تىككە كىرۋگە تىرىس. سەن ءوزى قالاي-قالاي سويلەيسىڭ؟!. اللاعا تابىنعانسىڭ-اۋ وسى.

– تابىنعام, اعا!..

ءابىل اعا تۇك ايتا الماي تۇرىپ قالدى. قازاقستان قۇراما كومانداسىنىڭ باس جاتتىقتىرۋشىسى فەدور ماتۋشاك:

 – بالا ساعان نە ايتتى؟ ۇندەي الماي قالدىڭ عوي, – دەدى.

 – ول بالانىڭ نە ايتقانىن مەنىڭ ءوزىم دە ۇقپاي تۇرمىن, – دەدى ايحانوۆ.

مەن زالدان دالاعا شىققاندا, قارسى الدىمدا كوكپەڭبەك ۇلى الاتاۋ تۇر ەدى...

 

داعىستان. تەڭىز

تۇندە ماڭعىستاۋدان ماحاچكالاعا دەيىن كاسپي تەڭىزىنىڭ ۇستىمەن ۇشتىق. مەن يلليۋميناتوردان كوز المايمىن. بىراق كورەتىنىم كاسپي تەڭىزى عانا. قاپ-قاراڭعى تۇنەك. سول كەزدە ەسىمە «احۆاحتا» دەگەن راسۋل اعامنىڭ ولەڭى ءتۇستى.

...جانىمدى بۇل ءان جايلى ەتتى,

بىلمەدىم بىراق, نەنى ۇقتى,

جىگىتتەر كوزدەپ اينەكتى,

جىبەردى قىزعا بورىكتى.

 

قىز بىراق مەنى جۇباتىپ:

– توقتاي تۇر, – دەدى الايدا –

ەرتەرەك كەپسىڭ ۇناتىپ

كەيىن كەل, قالقام, جاراي ما؟

 

بورىكتەر ىسكە كىرىستى,

مەن دە وعان ءۇمىت ارتامىن.

اينەككە قاراي تىك ۇشتى

مەنىڭ دە ءساندى قالپاعىم.

 

ءبىر كەزدە ءوزىم بايقادىم –

بارىنەن اسىپ ءار قاراي,

جالپ ەتە قالدى قالپاعىم

جارالى بولعان قارعاداي.

 

كوڭىلگە مەدەۋ بەرگەلى,

كوزىمە قاراپ ول مەنىڭ:

– كەشىگىپ قالدىڭ سەن, – دەدى –

ەرتەرەك نەگە كەلمەدىڭ؟

 

وسىلاي ىلعي ومىردە

ارماندى قۋام كوسىلىپ.

ەرتەرەك كەلىپ مەن بىردە,

قالامىن بىردە كەشىگىپ.

ماحاچكالانىڭ وتتارى كورىندى-اۋ اقىرى!.. و, داعىستان! و, راسۋل اعا! تاڭ ەندى عانا اتا باستاعان. سامولەت قوندى. ەل ورىندارىنان تۇرا باستادى. مەن عانا تۇرعام جوق. ەلدىڭ سوڭىنان ءبىر-اق شىعايىن دەپ ويلادىم. مەن سامولەتتەن شىققان كەزدە, كوز الدىمدا داعىستاننىڭ كوكشىل تاركي تاۋى كولبەڭدەپ تۇر ەدى.

و, سۇلۋلىق دەپ وسىنى ايت!..

 

ماحاچكالا. داعىستان شالدارى

قوناقۇيدە جاتىپ دەمالدىم دا, ماحاچكالانىڭ بازارى قايدا ەكەنىن پورتەدەن سۇرادىم. باتىر تۇلعالى جىگىت:

 – تاكسي شاقىرتايىن, – دەدى.

 – جوق, جاياۋ جەتەمىن, – دەدىم.

 – وندا ءبىز ساعان جاس جىگىتتى قوسايىق, اپارىپ سالادى. ءسىز پالۋانداردىڭ ورتاسىنانسىز عوي.

– ءيا, – دەدىم. – بۇگىن داعىستاننىڭ جازۋشىلار ءۇيىن, سونان سوڭ ءالي اليەۆتىڭ كۇرەس مەكتەبىن, سونان سوڭ ماحاچكالانىڭ بازارىن كورگىم كەلگەن.

باتىر تۇلعالى جىگىت كۇركىرەگەن داۋىسىمەن:

– ماگومەد, – دەپ داۋىستادى.

جاپ-جاس جىگىت بولمەدەن اتىپ شىقتى.

– مىنا جىگىت قازاقستاننان كەلگەن پالۋان ەكەن, كورەتىن جەرى بار, سونىڭ ءبارىن كورسەت, – دەدى. بۇيىرىپ ايتتى. ماعان ك ۇلىمسىرەدى. – سىزگە دەمالۋ كەرەك ەدى.

– راسۋل اعامدى, ءالي اليەۆتى, داعىس­تاننىڭ شالدارىن كورسەم, مەن باقىتتى بولامىن, – دەدىم. – اتىڭ كىم, باتىر اعا؟

– ماگومەد!..

– بۇكىل داعىستان ماگومەد ەكەن عوي, – دەپ ك ۇلىمسىرەدىم.

– ماحمۋد بار, راسۋل بار, شاميل بار, بىزدەر ماگومەدتەر دە بارمىز, – دەپ ول ك ۇلىمسىرەي قولىن سوزدى, – مىنا ماگومەد سىزگە ءبارىن كورسەتىپ, قوناقۇيگە الىپ كەلەدى.

راسۋل اعا ماسكەۋدە ەكەن, ءالي اليەۆ تە ماسكەۋدە ەكەن, ءبىز بازاردى بەتكە ۇستادىق.

ماگومەد ءۇنسىز, مەن دە ءۇنسىزبىن. كۇن ىستىق ەدى. بازارعا كەلگەنىمىزدە داعىس­تاننىڭ اقساقالدارى قاز-قاتار وتىر ەكەن.

– اسسالاۋماعالەيكۋم! – دەپ سالەم بەردىم.

– ۋاعالەيكۋماسسالام, – دەپ ولار مەنىڭ سالەمىمدى قابىل الدى.

مەن قاستارىنا جايعاستىم.

– بازارعا كىر, – دەدى ولار.

– مەن سىزدەردىڭ قاستارىڭىزدا وتىرا تۇرعىم كەلەدى.

– قايدانسىڭ؟

– قازاقستاننانمىن.

– دەشتى-قىپشاقتان عوي, بالامىز, – دەدى بىرەۋى.

– قاشان كەلدىڭ؟

– تاڭەرتەڭ.

– سامولەتپەن كەلدىڭ بە؟

– ءيا, سامولەتپەن.

– كاسپيدى ماڭعىستاۋدان اسساڭ, بىزگە تۋرا جەتەسىڭ.

– نە قىلىپ ءجۇرسىڭ؟

– كەڭەس وداعىنىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ چەمپيوناتىنا كەلىپ ەدىم. اۋەلى سىزدەرگە سالەم بەرەيىن, – دەدىم.

– اللاحۋ اكبار!.. كەلۋىڭ جاراسسىن!

– سىزدەردىڭ وتىرىستارىڭىز دا جاراسسىن!

– راسۋل عامزاتوۆقا سالەم بەرەيىن دەپ ەدىم, تاپپادىم. ول كىسى ماسكەۋدە ەكەن.

– راسۋل ىلعي ماسكەۋدە.

– ونىڭ جۇمىسى كوپ.

– ول داعىستاننىڭ ەلشىسى عوي.

– ۇلى ەلشىسى, – دەپ مەن سوزگە ارالاس­تىم.

– ونى ءوزى بىلەدى. ءبىز بىلمەيمىز, – دەدى ءبىر پاپاحالى-بورىك كيگەن اقساقال. اقساقالداردىڭ ءبارىنىڭ باسىندا ەلتىرى بورىك بار ەدى. اق, كوك, سارعىش, قوڭىر – ءبارى دە سۇلۋ ءتۇستى بولاتىن.

– ءالي اليەۆتىڭ كۇرەس مەكتەبىنە دە باردىم. ءالي اعام دا ماسكەۋدە ەكەن.

– ۇلى داعىستانداردىڭ ءبارى دە ماس­كەۋدە, – دەدى ءبىر اقساقال.

– ال داعىستاندا كىم بار؟ – دەدىم ك ۇلىپ.

– داعىستاندا ار-ۇيات بار, نامىس بار, ساۋاپ­ بار, بورىش بار, ءشامىلدىڭ رۋحى بار.

 – قاجىمۇراتتىڭ رۋحى شە؟

 – ول دا بار. مىناۋ سويلەگىش جىگىت ەكەن. شاراپ ۇسىنايىق.

 – دۇرىس ايتاسىڭ, – دەدى تاعى ءبىرى.

شالدار ءمۇيىز قۇتىعا تالاسىپ شاراپ قۇيدى.

مەن راسۋلدىڭ ءبىر ولەڭىن وقيىن دەدىم.

– سەن اۆارشا بىلەمىسىڭ؟

– ورىسشا وقيمىن.

– وقى! – دەدى كوك بورىكتى شال. – وقى.

مەن راسۋلدىڭ بىرنەشە ولەڭىن وقىدىم. شالدار ءۇنسىز تىڭدادى.

– قالاي ەكەن؟ – دەدى ماگومەد.

– اۆارشاسى كەرەمەت قوي. ورىسشاسىنا ءبىزدىڭ ورەمىز جەتپەيدى, – دەدى كوك بورىكتى اقساقال.

– داعىستاندا ون ءتورت ءتىل بار. سول ون ءتورت تىلدە داعىستاننىڭ اقىندارى ولەڭ جازادى. ورىستىڭ ءتىلى بولماسا, بىزدەر ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنە المايمىز, – دەدى سارى بورىكتى قاعىلەز شال.

– وۋ, اقساقالدار, قازاق پالۋانى راسۋل اعامىزدىڭ ولەڭدەرىن ورىس تىلىندە كەرەمەت وقىدى عوي, – دەدى ماگومەد.

– كەلىستى وقىدى.

– ءسوز جوق.

– ورىسشا ىرعاعىن كەلتىردى.

– قول سوقپايسىزدار ما؟ – دەدى ماگومەد. – قول سوعۋ كەرەك.

– قول سوعاتىن بۇل ساعان تەاتر ەمەس, – دەدى كوك پاپاحالى شال. – قازاق پالۋانى راسۋلدىڭ ولەڭدەرىن جاقسى كورەدى ەكەن. جاراپ تۇر!..

– جاراسىپ تۇر! – دەپ قوستادى شالدار.

– ولەڭ ءۇشىن شاراپ كوتەرەيىك! – دەدى ماگومەد.

ءبارى بىردەي ءمۇيىز قۇتىلارىن تىك كوتەر­دى. اركىم ءوز تىلدەرىندە ءبىر-ءبىر اۋىز ءسوز­ ايت­­تى. مەن ولاردىڭ نە ايتقانىن تۇ­سىن­گەم جوق. ءتۇ­سىنىپ كەرەگى دە جوق ەدى. ءبا­رىن جاي­دارى جۇزدەرى انىق اڭعارتىپ تۇرعان.

ءبىر مەزگىلدە شالدار ءبىرىن-ءبىرى بۇزا جا­رىپ ءسوز جارىستىرىپ كەتتى. ماعان كۇ­لىم­سىرەي قاراعان ماگومەد ەكى يىعىن كوتەردى.

– مەن اۆارشا عانا بىلەمىن, – دەدى.

– وقا ەمەس, سويلەي بەرسىن.

– ءجۇر, بازاردى ءبىر اينالىپ كەلەيىك. شالدار پوەزيا تۋرالى داۋلاسا بەرسىن, – دەپ كۇلدى ماگومەد.

ءبىز ءبىر ساعاتتان كەيىن شالدارعا قاي­تىپ ورالساق, ولار ءبىرتالاي قىزىپ قال­عان­عا ۇقسادى. ءبارىنىڭ دە ءجۇزى جايدارى ەدى.

كەڭ كەۋدەلى, ءىرى تۇلعالى, جاسىل بو­رىكتى شال ماعان بۇرىلا قاراپ سويلەپ كەت­تى. مەن اۋزىمدى اشىپ سىلەيىپ تۇرىپ قا­لىپ­پىن. كەڭ كەۋدەلى, ءىرى تۇلعالى شال تازا قازاقشا سويلەپ تۇر ەدى.

– بالام, تاڭدانبا, مەن قۇمىق تىلىندە سويلەپ تۇرمىن. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز قازاققا, قازاق ءتىلى قۇمىق تىلىنە جاقىن. وتە باۋىرلاس تىلدەر. قۇمىقتان وقىمىستىلار كوپ شىققان. ولار قازاقتى وزدەرىنە جاقىن كورەدى. تۋىس, تەكتەس, تىلەۋلەس حالىق­تارمىز. مىنا شالداردىڭ ءبارى ءوز حا­لىقتارىنىڭ تەكتى ادامدارى. وسىلاردى ۇيىمە شاقىرا الماي ءجۇر ەدىم, سەن جاقسى كەلدىڭ. سەنى قۇداي تاعالا ماعان ارنايى جىبەرسە كەرەك, – دەپ بارىپ, دوسجار شالدارعا ءتىل قاتتى. – شالدار, جۇرىڭدەر, مىنا پالۋان بالانى ورتامىزعا الىپ ءبىزدىڭ ۇيگە بارايىق. قازاق جۇرتىنا ارناپ قوي سويامىن. مەنىڭ جاقسى شارابىمنان ءدام تاتاسىڭدار.

شالدار ورىندارىنان اسىقپاي تۇردى. جەڭىل شاپاندارىن قاقتى.

– اقساقالداردىڭ ارتىنان ىلەسەيىك, – دەدى ماگومەد.

ءبىز داعىستاننىڭ قايسار, اقىلدى, كەمەڭگەر اقساقالدارىنىڭ سوڭىنان ەردىك.

قۇمىق اقساقالدىڭ اۋلاسى اقساقال­دار­عا تولدى. قارا قويدى قۇرباندىققا شالدىق. ءبارى مارە-سارە بولدى. ءبارى كو­ڭىلدى. بارىنەن كوڭىلدى قۇمىق شال بولاتىن.

 – مەن باقىتتىمىن, – دەدى اقساقال – الىستان قازاق باۋىرىم كەلدى. داعىس­تاننىڭ اسىل كوشباسشىلارى دا وسىندا. امان بولايىق!..

بۇل كەرەمەت تىلەك ەدى. دوستىق, باۋىر­مالدىق, تۋىستىق تىلەك بولاتىن.

استان سوڭ مەن ءالي اليەۆتىڭ كۇ­رەس مەكتەبىنە باراتىنىمدى ايتتىم. اقساقالدار گۋىلدەسىپ باتالارىن بەرىپ جاتتى. تاۋدىڭ تاسىنداي گۇرىلدەگەن دا­عىس­تان اقساقالدارىنىڭ داۋىسى ەرەكشە ەدى-اۋ! كەي-كەيدە سول اياۋلى اقساقالدار تۇسىمە ەنەدى. وزدەرىن كورىپ, گۇرىلدەگەن داۋىستارىن ەستىپ قالاتىنىم بار.

 – قازاق تۋعان, ءبىز سەنىڭ كۇرەسىڭە بارامىز. سەن ءۇشىن اۋىراتىن بولامىز. قورىقپا! – دەستى ولار. – شابۋىلىڭ جە­مىستى بولسىن. – ولار ماگومەد ەكەۋمىزدى قاق­پانىڭ الدىنا دەيىن شىعارىپ سالدى. شەپ قۇرىپ تۇرىپ الىپ قولدارىن سوزا كوتەرگەن داعىستان اقساقالدارىنىڭ مەيىر­­بان جۇزدەرى مەن تىرىدە ۇمىتىلماس.

ال ەڭگەزەردەي قۇمىق اقساقالى قاقپا­سىنىڭ ەسىگىن كەڭ الاقانىمەن باسىپ تۇرىپ, راسۋل عامزاتوۆتىڭ ءبىراۋىز ولە­ڭىن قۇمىق تىلىندە وقىدى. ماعان تەسىلە قا­راپ ايتقان ولەڭ سوزدەرى جويقىن ويعا تولى ەدى.

ەي, جولاۋشى, ءبىزدىڭ ۇيگە سوقپاساڭ,

سەنى قارا باسقانى!

ەي, جولاۋشى, سەنى سىيلاپ باقپاسام,

مەنى قارا باسقانى!

و, ۇلى راسۋل اعام, و, داعىستاننىڭ جۇرەكتەرىن جىر كۇمبىرلەتكەن شالدارى, سەندەردى قالاي ۇمىتارسىڭ؟! سەندەر ءتىرى بولىڭدار, ايتپەسە, پەندەشىلىككە بوي الدىرعان بىزدەر بۇ دۇنيەدەن اداسىپ تا, الجاسىپ تا جوعالىپ تىنارمىز.

 

ءالي اليەۆتىڭ كۇرەس زالى

بەس رەت الەم چەمپيونى بولعان ۇلى پالۋان ءالي اليەۆ ەرەكشە ادام بولاتىن. مەن كوپ جىلدار وتكەن سوڭ ماسكەۋدە ءالي اليەۆپەن تالاي رەت كەزدەستىم. ول دارىگەر, عالىم, اسىل ازامات ەدى. ومىردەن ەرتە وزدى. وكىنىشتى.

 – مەن بەس رەت الەم چەمپيونى بولدىم, بىراق بىردە-ءبىر رەت وليمپيادا چەم­پيونى بولا المادىم. وكىنبەيتىن ادام بولمايدى. مەن دە وكىنەمىن. مەن وي­لايمىن, كىمنىڭ قاشان, قايدا چەمپيون بولاتىنى دا اسپاندا جازىلىپ قويادى دەپ. ءبارى اللانىڭ قولىندا!

اعىنان جارىلىپ ايتقان ءالي اعامنىڭ تولقىن اتقان سوزدەرى ەستەن كەتپەيدى.

ءالي اليەۆتىڭ زالى جاقسى جاب­دىق­تالعان كۇرەس مەكتەبى ەكەن. پالۋان بولۋعا تىرىسقان جاستار وتە كوپ. داعىستاندا ەكى ۇلى ادام بار. بىرەۋى, ارينە ۇلى اقىن راسۋل عامزاتوۆ. ەكىنشىسى ۇلى پالۋان ءالي اليەۆ. داعىستاننىڭ جارتىسى اقىندار, جارتىسى پالۋاندار-اۋ, – دەپ ويلادىم.

كۇرەس زالىندا مەن قىسقا جاتتىعۋ وتكىزدىم. كەڭەستەر وداعىنىڭ چەمپيونى اسلان زاۋىربەكوۆ مەنى تانىپ, قۇشاعىن اشىپ سالەم بەردى. نوۆوسيبيرسكىدە بولعان ۇلكەن جارىستا تانىسقانبىز. ول ماعان رەسەي پالۋاندارىنا قارسى قوياتىن ەكى مىقتى ءادىستى كورسەتتى. باۋىرمالدىق تا­نىتتى. جارىس باستالۋعا ءۇش كۇن بار ەدى.

 – كۇندە كەشكە كەلىپ, بىزبەن بىرگە جاتتىعۋ جاساۋىڭا بولادى, – دەدى اسلان. – جىگىتتەرگە ءوزىم تاپسىرامىن. قوناقۇيىڭ قولايلى ما؟ قالاساڭ, مەنىڭ ۇيىمدە بول.

– راحمەت. قوناقۇي ىڭعايلى ەكەن.

سپورتتىق دوستىق وزگەشە الەم. وز­گەشە تامىرلىق. وزگەشە تانىم. وزگەشە تۇسىنىك.

        

كاسپي تەڭىزى. «ۆولنا» مەيرامحاناسى

تاڭعى التىدا تۇرىپ الىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇمداۋىت جاعالاۋىن قۋالاپ جارتى ساعات جۇگىردىم. ونان كوپكە شاما جوق بولاتىن. ابىلسەيىت اعامنىڭ ايتقان تىنىس-دىحالكا پروبلەماسى الدىمنان كولدەنەڭ شىعا بەرگەن. كوكپەڭبەك تەڭىز سۋىنا سۇڭگىپ كەتىپ اقىرىن ءجۇزدىم.

سونان كەيىن قۇمداۋىت جاعالاۋعا شال­قامنان جاتىپ الىپ كوك اسپانعا تەل­مىردىم. قۇم سالقىن, ال كوكتە ءبىر شوكىم بۇلت جوق ەدى. كۇن ەندى عانا كوكجيەكتەن كوتە­رىلە بەرگەن. وسىدان ەكى كۇن بۇرىن عانا الاتاۋدىڭ باۋىرىندا ءجۇر ەدىم, كەشە­دەن بەرى داعىستاننىڭ كوگىلدىر اسپا­نىنىڭ استىندا, قۇدىرەتتى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا وتىرمىن. مەن جارىس­­تى ويلاعام جوق, داعىستاندى ويلاپ كەتىپ ەدىم. داعىستاننىڭ شالدارى دا جۇرەگىمدى باۋراپ العان. داعىستاننىڭ شالدارى ءبىر بولەك ەدى. بىراق بۇلاردىڭ قايسىسى بولسا دا مەيىرىمگە كەڭ, دوستىققا بەرىك جاندار بولاتىن. عايىپتان ويىما راسۋلدىڭ تاعى ءبىر ولەڭى ءتۇسىپ, ءتىلىمدى قىشىتتى.

ەلىم جايلى مىناۋ جالپاق الەمگە

ءبىر دۇرىستاپ ايتا المادىم, –

نە كەرەك...

 

ءوز تىلىمدە ءانىمدى بار الەمگە

شىرقاپ, ماۋقىم باسا المادىم, –

نە كەرەك...

 

بار ەدى ءبىر سىر ساندىعىم اۋەلدە,

سىر-ساندىعىمدى اشا المادىم, –

نە كەرەك...

وتانى بار, سول وتاننىڭ جان-جۇرەك سوعىسىن الەمگە پاش ەتە الماي قينالىسقا تۇسكەن اقىن جانى جىلاپ تۇر ەدى. قايران اقىندار-اي, سەندەر بولماساڭدار, ەلىمىزدى جانىمىزدان ارتىق قادىرلەۋگە ءبىزدى كىم باۋلىر ەدى؟! بۇل تىرلىكتە اقىنداردان باسقا ەشكىم دە ۇيرەتە الماس. ال ول دۇ­نيەدە ءبىزدىڭ كىم بولاتىنىمىز بەلگىسىز. ءتان ءولىپ قارا جەرگە كىرەدى, ال جان شەتسىز دە شەكسىز كەڭىستىكتە اعىپ جۇرە بەرەدى.

عۇمىر قىسقا, وي شەكسىز, جان ماڭگى.

كاسپيدىڭ جاعاسىندا بوي كوتەرگەن «ۆولنا» مەيرامحاناسى كوز تارتادى. سول مەيرامحانادان تاڭعى اسىمدى ءىش­تىم. ەكىنشى قاباتتان شەكسىز كاسپي تەڭى­زى كۇن استىندا ماناۋراپ جاتىر ەدى. تاڭعى تولقىندارى باياۋ تىنىستاپ, جاعا­لاۋدى ايالاي سوعادى. تەڭىزدە دە جان جوق. «ۆولنا» مەيرامحاناسىندا دا مەنەن باسقا جان جوق بولاتىن.

ال داعىستان تاڭعى اۋادا ەمىن-ەركىن تالىقسىپ جاتىر ەدى.

مەنىڭ ماحابباتىم دا – قوس

بۇتاقتى شىنارداي,

ءبىرى جاڭا كوكتەگەن,

ءبىرى ءشىرىپ سىنارداي.

مەنىڭ ماحابباتىم دا –

قوس قاناتتى قىرانداي,

ءبىرى كوككە قۇمارتىپ,

ءبىرى جاتىر تۇرا الماي.

 

كەتپەي جۇرگەن قاشاننان قوس

جارا بار جانىمدا,

ءبىرى ءبىتىپ كەلەدى, بىرەۋى ءجۇر قانىمدا.

ءدال وسىلاي ءاردايىم:

ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ,

قۋانىش پەن قايعى دا تۇرادى

ىلعي الماسىپ.

 

روللان سەيسەنباەۆ

دەشتى-قىپشاق دالاسى,

جيدەباي

 

(جالعاسى بار)