قىرعىز بەن قازاق – ەجەلدەن بەرگى اعايىندار

– قۇرمەتتى ەلشى مىرزا, ءسىزدى جانە قىرعىز حالقىن 31 تامىز قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن قۇتتىقتايمىز. قازىرگى قىرعىزستاننىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى ءبىراز اڭگىمە وربىتسەك.

– راحمەت. قىرعىزستان بيىل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 28 جىلدىعىن اتاپ وتۋدە. بۇل تاريح ءۇشىن, نەگىزى, قىسقا عانا ۋاقىت. الايدا وسى قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ دامۋ جولىندا بىرقاتار قيلى وقيعالار بولدى. 2005 جانە 2010 جىلدارى بولعان رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر وزدەرىڭىزگە بەلگىلى. بۇل وقيعالار قىرعىز ەلىنىڭ ىشكى ساياساتىن تولىعىمەن وزگەرتتى. بىرنەشە رەت اتا زاڭ وزگەردى, پرەزيدەنتتىك باسقارۋدان پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋعا وتتىك. قىرعىز پارلامەنتى – جوگوركۋ كەڭەش كەڭ كولەمدى قۇقىقتارعا يە بولدى. پارلامەنتتە كوپشىلىك ورىن العان پارتيا نەمەسە كواليتسيا ۇكىمەتتى قۇرىپ, پرەمەر-ءمينيستردى پارلامەنت سايلاپ, پرەزيدەنت بەكى­تەتىن بولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە مەم­لەكەتتىڭ دامۋىنا دا زور اسەرىن تيگىزدى. قىرعىزستاندا دەموكراتيالىق پروتسەستەردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە وسى جۇيە زور ۇلەس قوستى. ەكونوميكالىق دامۋدا دا بىرقاتار جەتىستىكتەر بار.

مىسالى, 2018 جىلدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) كولەمى 557,1 ملرد سومدى قۇراپ, ەكونوميكانىڭ ءوسۋ جىلدامدىعى – 3.2% بولدى. قۇرىلىس – 7,8%, اۋىر ونەركاسىپ – 5,5%, تۋريزم – 5,0%, اۋىل شارۋاشىلىعى – 2,7%, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى – 2,1%-عا ءوستى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ “Doing Business” رەيتينگىندە قىرعىزستان 190 ەلدىڭ ىشىنەن 70-ءشى ورىندى يەمدەنىپ, بىلتىرعىعا قاراعاندا 7 پوزيتسياعا كوتەرىلدى.

ءومىر سۇرۋگە قاۋىپسىز مەملەكەت رەتىن­دە دۇنيەجۇزىلىك رەيتينگتە قىر­عىزستان 108-ءشى ورىنعا شىقسا, رە­سەي 154-ءشى, ازەربايجان 132-ءشى, تاجىك­ستان 113-ءشى, وزبەكستان 104-ءشى, قازاقستان 70 ورىندى (2018 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا) يەم­دەندى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا قىرعىزستان رەسەي, ازەربايجان جانە تاجىكستاننان جوعارى ورىندا.

جەمقورلىقپەن كۇرەس (يۆك) ين­دەكسى بويىنشا قىرعىزستان 132-ءشى ورىندا بولسا, وزبەكستان 156-شى, تاجىكستان 153-ءشى, رەسەي 136-شى, ازەربايجان 149-شى, قازاقستان 123-ءشى ورىندى يەمدەنگەن (2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى).

– قىرعىزستاندا قازىر بولىپ جاتقان وقيعالارعا قانداي باعا بەرەسىز؟

–  ارينە, قىرعىزستاندا قازىر بولىپ جاتقان وقيعالار مەن ءۇشىن وكىنىشتى-اق. زاڭدى ورىنداۋ, زاڭعا باعىنۋ – ءاربىر قىرعىز ازاماتىنىڭ مىندەتى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ 2019 جىلدىڭ 8 تامىزىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جوگوركۋ كەڭەشينىڭ كەزەكتەن تىس جيىنىندا سويلەگەن سوزىندە: «قىرعىز رەسپۋبليكاسى – قۇقىقتىق مەملەكەت. زاڭنىڭ تالاپتارىن بارلىق ادام­داردىڭ مۇلتىكسىز ورىنداۋىن قامتا­ماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى. بۇل ەكى كىسىنىڭ تەكە-تىرەسى ەمەس. بۇل – جەمقورلىق ارالاسقان بار­لىق قىلمىستى ىستەردى اشۋعا, تەر­گەۋدىڭ زاڭ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلۋىنە, سوت پروتسەستەرىنىڭ ادىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى جاسالىپ جاتقان كۇرەس. بۇل – زاڭدىلىق پەن ءوزىم بىلەرمەندىكتىڭ كۇرەسى, ءوز مۇددەسىن مەملەكەتتەن جوعارى قويۋعا قارسى جۇرگىزىلگەن كۇرەس» دەپ اتاپ ءوتتى. سونداي-اق سوورونباي شاريپ ۇلى ءوز سوزىندە: «ەلىمىزدەگى تىنىشتىقتى, قوعامداعى قاۋىپسىزدىكتى, حالىقتىڭ بەيبىت ءومىرىن ساقتايمىز. بيزنەستىڭ قور­عالۋىن, جەكە مەنشىككە قول سۇقپاۋشىلىقتى قامتاماسىز ەتەمىز» دەگەن شەشىمدى پىكىرىن ايتتى. ەلشى رەتىندە ايتارىم: قازىر قىرعىزستاندا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق ورنادى. دەموكراتيالىق پروتسەستەردىڭ دامىپ, قوعامنىڭ اقىرىنداپ جەمقورلىقتان تازالانۋ ءۇردىسى دە ءوز رەتىمەن ءجۇرىپ جاتىر دەۋگە بولادى.

– ءوزىڭىز بىلەسىز, حالىقتىق ديپ­لوماتيا ەكى ەل اراسىنداعى ىنتى­ماقتاستىق بايلانىستاردىڭ ماڭىز­دى ءبىر باعىتى. ەلشى رەتىندە قازىرگى قىرعىز-قازاق مادەني, عىلىمي, گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستار دەڭگەيىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟

– قىرعىز بەن قازاق – ەجەلدەن بەرگى اعايىندار. ەكى ەلدىڭ سالت-داس­تۇرلەرى مەن مادەنيەتى ءبىر, ەجەلدەن بەرى جايلاۋى مەن قىستاۋى ءبىر, قىز بەرىپ, قىز العان ەڭ جاقىن اعايىنبىز, جاقسىلىق پەن جاماندىقتا ءاردايىم ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتىپ كەل­گەنبىز. بۇنى تاريح كۋالاندىرادى, مۇنى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. قازاقتى ەڭ جاقسى تۇسىنگەن – قىرعىز. قىر­عىزدى جاقسى بىلگەن – قازاق. سىزدەر بىلەسىزدەر, قازاقستانداعى بەل­گىلى فيلم – «قاراش-قاراش وقيعاسىن» («اسۋدا اتىلعان وقتى») اتاق­تى قىرعىز رەجيسسەر بولوت شام­شيەۆ تۇسىرگەن. ال «كوكسەرەك» ءفيل­مىنىڭ رەجيسسەرى – بەلگىلى قىرعىز كينورەجيسسەر تولومۋش وكەەۆ. ەگەر وسى كينولاردى باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇسىرسە, قازاقتىڭ پسيحولوگياسىن, مەنتاليتەتىن جانە پورترەتىن ايقىن كورسەتە الماۋشى ەدى. ەكى فيلمدەگى نەگىزگى رولدەردى قىرعىز اكتەرى سۋي­مونكۋل چوكموروۆ ويناپ, قازاق جانە قىرعىز كورەرمەندەرىنىڭ جوعارى باعا­سى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن.

قازاقستاننىڭ بەلگىلى اقىنى, جا­زۋشى, دراماتۋرگ جانە ماناسشى بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ وتە كەرەمەت ولەڭ جولدارى بار:

اينالايىن قىرعىزىم,

وزىمە تارتقان ءتۇرىڭ بار,

ەركە بالا سياقتى,

ءتاپ-ءتاتتى بولعان ءتىلىڭ بار,

تەڭدەسى جوق عالامدا,

تەلەگەي تەڭىز جىرىڭ بار,

بايتاق جاتقان قازاققا,

اعاڭداي كورىپ ەركەلە,

ىنىڭدەي كورىپ ەركەلە,

ون سەگىز مىڭ عالامدا,

ەركەلىگىڭدى كوتەرەر,

قازاقتان باسقا كىمىڭ بار!؟

مىنە, بۇل قازاق ەلىنىڭ قىرعىز اعايىنىنا دەگەن قارىم-قاتىناسى, سىي-قۇرمەتى جانە پەيىلىنىڭ كور­سەتكىشى. بايانعالي اعادان ارتىق باسقا نە ايتۋعا بولادى؟

شىنتۋايتىنا كەلگەندە قىرعىز بەن قازاق حالىقتارىنىڭ بايلانىستارى تاريحتا ءاردايىم ۇزدىكسىز قالاي جالعاسىپ كەلسە, قازىر دە مادەني باي­لانىستارىمىز بەن جالپى قارىم-قاتىناستارىمىز بەلسەندى تۇردە جالعاسىن تابۋدا. مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە, شىعارماشىلىق جانە عىلىمي مەكەمە مەن ۇيىمداردىڭ, قوعامنىڭ ءارتۇرلى تارماقتارىندا جالعاسىپ كەلە جاتىر.وعان سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان مادەني, عىلىمي ءىس-شارالاردى مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى.

قىرعىزستان ۇكىمەتى 2018 جىلدى «شىڭعىس ايتماتوۆ جىلى» دەپ جار­يا­لاپ, اتاقتى جازۋشىنىڭ 90 جىل­دىعىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتتى. قازاقستاندا دا بىرقاتار ءىس-شارالار ءوتىپ, سول جىلدىڭ اياعىندا استانا وپەرا تەاترىندا قىرعىز جانە قازاق ما­دەنيەت مينيسترلەرىنىڭ, كورەرمەن­دەر­دىڭ قاتىسۋىمەن شىڭعىس ايت­ماتوۆتىڭ 90 جىلدىعى جوعارى دەڭ­گەيدە سالتاناتتى تۇردە وتكىزىلدى. ال وسى جىلى 30 ساۋىردە حالىقارالىق تۇر­كى اكادەمياسى يۋنەسكو-مەن بىرگە ۇلى ايتماتوۆتىڭ مەرەيتويىن پا­ريجدە يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتە­­رىندە دۇنيە جۇزىنە تانىمال تۇركو­لوگ-عالىمداردىڭ, حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ, ديپلوماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن اتاپ ءوتتى.

قىرعىز-قازاق بايلانىستارىن نىعايتۋدا نۇر-سۇلتان قالاسىندا ورنا­لاسقان حالىقارالىق تۇركى اكادە­مياسىنىڭ بىزگە كورسەتكەن قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان بىرقاتار ناقتى ءىس-شارالاردى ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. مىسالى, قىرعىز تاراپىمەن بىرگە «ماناس» ەنتسيكلوپەدياسى, «ما­ناس سوزدىگى» باسپادان شىعارىلدى. و.يبرايموۆتىڭ «چينگيز ايتماتوۆ. پوسلەدني پيساتەل يمپەري» كىتابى, ماعجان جۇماباەۆتىڭ «ارىستان ايبات» ولەڭدەر جيناعى قىرعىزشا جاريالانسا, س.راەۆتىڭ «جانجازا» رومانى قازاق تىلىندە وقىرماندار قولىنا ءتيدى. تاعى دا بىرقاتار ەڭ­بەكتەر اكادەميا تاراپىنان باسىلىپ شىعارىلدى. وسىلاردىڭ بارلىعى دا قازاق وقىرماندارى تاراپىنان جىلى قابىلدانۋدا. بۇلاردان تىس حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى قىر­عىز-قازاق زيالىلارىنىڭ ەكى فورۋمىن 2018 جىلدىڭ 24 ساۋىرىن­دە استانادا, قازان ايىندا وش مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە وش قالاسىندا وتكىزدى. ال 2019 جىل­دىڭ ماۋسىم ايىندا الماتى وبلى­سىنىڭ اكىمدىگىمەن بىرگە قىرعىز-قازاق زيالىلارىنىڭ ءۇشىنشى فورۋمىن تالدىقورعان قالاسىندا «ماناس» ەپوسى – ۇلى دالانىڭ ماڭ­گىلىك ميراسى» دەگەن تاقىرىپپەن حالىقارالىق عىلىمي سيمپوزيۋم, حالىقارالىق «ماناسشىلار» فەستي­ۆالىن اتاقتى عالىم, اعارتۋشى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ماڭگىلىك مەكەنى – سا­رىوزەكتە بۇقارا حالىقپەن بىرگە اتاپ ءوتتى. اكادەميا باسىپ شىعارعان مەدەر مەرگەنباەۆ جازىپ قالدىرعان «ماناس» ەپوسىنىڭ قولجازباسىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى دە وسى فورۋم ايا­سىندا ۇيىمداستىرىلدى.

ءبىز قازىر ەكى تاراپتان ارحەو­لو­گيالىق, تاريحي, تۇركى جانە جىبەك جولى مادەنيەتىنە قاتىستى جوبالاردى بىرلەسە جاساۋعا كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل جوبالار بولاشاقتا ءبىزدىڭ ايماقتا تۋريزم باعىتىن دامىتۋعا زور ۇلەسىن قوساتىن بولادى دەپ ەسەپتەيمىن.         

– ەلشى رەتىندە قىرعىزستان مەن قازاقستاننىڭ ساياسي, ساۋ­دا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاس­تى­عىنا قانداي باعا بەرەسىز؟

– جاڭا تاريحتا قىرعىزستان مەن قازاقستاننىڭ بايلانىستارى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە جالعاسۋدا. قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگىنىڭ مۋزەيىندە ءبىر قۇجاتتىڭ كو­شىرمەسى بار ەكەن, تاياۋدا كوردىم. سول قۇجاتتا: قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پار­لامەنتى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, 1991 جىلدىڭ 30 جەلتوق­سانىندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن تا­نىعان. بۇل ەكى ەلدىڭ ورتاسىنداعى ەڭ شەشىمدى قادامداردىڭ ءبىرى, سەبە­بى, قىرعىزدار قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىزدىك شەشىمىن شىدامسىزدانا كۇت­كەن. قىرعىز رەسپۋبليكاسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋىندا قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ­تىڭ ءرولى اسا زور. 1997 جىلى ەكى ەل­دىڭ اراسىندا «ماڭگىلىك دوستىق» كەلى­سىمىنە, 2003 جىلى «وداقتاستىق قارىم-قاتىناستار» تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان, ال 2012 جىلى ەكى ەل باس­شىلارى دەڭگەيىندە «ستراتەگيالىق ارىپ­تەستىكتى جانە وداقتاستىق بايلا­نىستاردى تەرەڭدەتۋ» جونىندە مەرەي­تويلىق دەكلاراتسيا قابىل­داندى. قىر­عىزستاندا بولعان ساياسي دۇر­بەلەڭدەر كەزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ارقاشان قىرعىز ەليتاسىن بىرلىككە ۇندەپ, ەلدىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن كوپ ارەكەت ەتتى. قىرعىز ەلى مۇ­نى استە ەستەن شىعارماي, جوعارى باعالايدى.

قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­­دەنتى س.ش.جەەنبەكوۆ قازاقستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازار­باەۆپەن بىرنەشە مارتە جولىعىپ, ءوزارا جاقسى بايلانىستار ورناتىپ, ەكى ەلدىڭ دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتتى.

قازىر دە قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ پەن س.جەەنبەكوۆ تاياۋ ارالىقتا ەكى مارتە كەزدەستى. ق.توقاەۆ پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋدان كەيىن العاشقى ءىس-ساپارىن قىرعىزستاننان باستاپ, شىۇ-نىڭ سامميتىنە قاتىسىپ, قىر­عىز­ستان­نىڭ پرەزيدەنتى سوورونباي جەەن­بەكوۆپەن ەكى جاقتى كەزدەسۋلەر جۇر­گىزدى. كەزدەسۋلەر بارىسىندا پرەزي­دەنت­تەرىمىزدىڭ ويى مەن كەلەشەكتى باعدار­لاۋلارىنىڭ ۇندەس ەكەنى بەلگىلى بولدى. قازىر ەكى مەملەكەت تمد, ۇقشۇ, شىۇ, ەاەو-نىڭ شەڭبەرىندە بىرىڭعاي جۇمىس ىستەپ, ساۋدا, ينۆەستيتسيا جانە جاڭا تەحنو­لوگيالاردى تارتۋ باعىتىندا جەمىس­تى جۇمىس ىستەۋدە. بۇلاردان تىس ۇكى­مەتارالىق كەڭەس ءاردايىم كەزدەسۋ وتكىزىپ, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ كولەمىن 1 ملرد اقش دوللارىنا جەتكىزۋ باعىتىن­دا جۇمىستار اتقارىلۋدا. پارلامەنت­ارالىق بايلانىس جانە ديالوگ جوعارى دەڭگەيدە. ەكى ۇكىمەتتىڭ وكىلدەرى بۇۇ, ەقىۇ, يۋنەسكو, يىۇ, اوسشك سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردا ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتۋدە. قازىر ەكى جاقتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى مەن باسقا دا ۇكىمەتتىك ورگاندارى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى ق.توقاەۆتىڭ كۇزدە بولاتىن قىر­عىزستانعا رەسمي ساپارىنا دا­يىندىق ۇستىندە. رەسمي ساپاردىڭ نا­تيجەسىنىڭ جەمىستى بولارى انىق. قىر­عىزستان مەن قازاقستاننىڭ ىنتى­ماقتاستىعىنىڭ كەلەشەگى كەڭ جانە الەۋەتى وتە جوعارى. 

مەن ەلشى رەتىندە ەكى مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعىن, ەكى ەلدىڭ دوستىعىن ودان ءارى نىعايتۋ باعى­تىندا شىنايى كوڭىلدەن جۇمىس ات­قا­رىپ, بارلىق كۇش-جىگەرىمدى جۇمساۋعا ءازىرمىن. بۇل – مەنىڭ نەگىزگى مىندەتىم.

اڭگىمەلەسكەن

امانگەلدى قۇرمەت