مىرجاقىپ دۋلاتوۆ: ءباسپاسوزىمىز نە كۇيدە؟

ء باسپاسوزىمىز نە كۇيدە؟

ء ى

توڭكەرىستەن بۇرىنعى قازاق حالقىنىڭ ءومىرى, باسىنان كەشىرگەن كەمشىلىك, مۇڭشىلىقتارى, قىسقا كۇندە قىرىق سويلەنىپ, شايىرداي شاينالىپ, بۇل كەزدە سەگىزدەگى بالا, سەكسەندەگى شالعا شەيىن تانىس بولدى. ەندى ول زاماندى جامان دەسەك, ول زاماننىڭ قايتا اينالۋىن كوكسەمەسەك, تاز كەبىمىزدى قايتا كيۋدى تىلەمەسەك, سول زاماندا ىستەتپەگەن, ىستەلمەگەن, بىراق ىستەلۋگە ءتيىس بولعان جۇمىستاردى شاما كەلگەنشە جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. پاتشا ۇكىمەتىن جەردەن الىپ, جەرگە سالۋدان, ەرتەدەن قارا كەشكە شەيىن سوگۋدەن ءبىر تيىندىق پايدا جوق. ەگەر وسىنداي تەڭدىككە جەتىپ تۇرعان زامانىمىزدا بۇرىنعى كەم-كەتىگىمىزدى تولتىرماساق, ەلدى ەل قىلاتىن يگىلىكتى ىستەردى ىستەپ كوزگە كورسەتسەك, جەمىسىن جەگىزسەك, بۇرىنعى قالىپتاردىڭ قولايسىزدىعى, پاتشاشىل ۇكىمەتتىڭ جاۋىزدىعى وزىنەن ءوزى-اق كورىنەدى.

قاي ۇكىمەت بولسىن, حالىقتى ەسىركەپ, ء«ما, جۇرتىم, مەيلىنشە كەنەل, يگىلىگىڭە جۇمسا» دەپ قالتاسىنان سۋىرىپ بەرەتىن قازىناسى جوق. ءبارىنىڭ دە قازىنا دەپ جۇرگەنى اكەسىنىڭ مالى ەمەس, حالىق پايداسىنا جۇمسالۋ ءۇشىن, حالىقتىڭ وزىنەن جينالعان قازىنا. ايىرما جالعىز-اق مىنادا: ەسكى ۇكىمەت حالىقتىڭ ءوز بايلىعىن ءوز كەرەگىنە جۇمساۋعا ەرىك بەرمەيتىن ەدى. ونىسى زورلىق ەدى. ونىسى تالتۇستە تالاۋ ەدى. ەندى, شۇكىر, كەڭەس ۇكىمەتى نادان ەلدەردىڭ كوزىن اشاتىن, ەزىلگەن تاپتاردى تەڭگەرەتىن بولىپ, حالىقتىڭ ءوز داۋلەتىن ءوز كەرەگىنە جۇمساۋعا ەرىك بەرىپ وتىر.

نەشە عاسىردان بەرى باسىمىزدا ەرىك, مالىمىزدا بيلىك بولماۋدىڭ سەبەبى ناداندىعىمىزدان ەكەنىن بىلسەك, ەندى ەرىككە دە, بيلىككە دە جەتكەن شاعىمىزدا ناداندىقتان قۇتىلىپ, شىن جارىققا شىعۋدىڭ شاراسىن كوزدەۋىمىز كەرەك. ۇنەمى بىرەۋگە ماسىل بولىپ, جەتىمدىك كورسەك جەتكىزەتىن جەتەكشىمىز بار دەپ تەلمىرە بەرمەي, ءوز تەڭدىگىمىزدى, ءوز ەلدىگىمىزدى ءوزىمىز قورعايتىن, ەندى قايتىپ وزگەگە قۇل بولمايتىن قام قىلۋىمىز كەرەك. بۇل ماقسۇتتارعا جەتكىزەتىن ونەر-ءبىلىم ەكەنى داۋسىز بولسا, بۇعان كەرەكتى قۇرالداردى ساي قىلۋ – ءبىرىنشى مىندەتىمىز. ونەر-ءبىلىم قۇرالى – الدىمەن مەكتەپتەردە وقىلاتىن كىتاپتار, جالپىنىڭ جانىنا ازىق بەرەتىن كەستەلى ادەبيەت, زامان جايىنان ماعلۇمات بەرەتىن گازەت-جۋرنال, ءبارىن جيىپ قىسقارتىپ ايتقاندا – ءباسپاسوز.

1917 جىلدان باستاپ تالاي جيىلىستاردا, تالاي ماجىلىستەردە بۇل ماسەلە ءسوز بولماي جۇرگەن جوق. گازەت جۇزىندە مە, ەكى كىسى باس قوسقان جەردە مە, ەل مۇڭى سويلەنە قالسا الدىمەن اۋىزعا الىناتىن اڭگىمەنىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە وسى بولاتىن. بىراق ءالى كۇنگە شەيىن «جۇك ورنىنان قوزعالماي تۇر». مەن بۇل ماقالانى ء«باسپاسوزىمىز نە كۇيدە؟» دەپ باستاعاندا, جۇرت ەستىمەگەن شىت جاڭا ءبىر ماسەلەنى قوزعادىم دەپ وتىرعانىم جوق, ياكي, بۇل تۋرالى توقسان توعىز سويلەنىلگەن ءسوزدىڭ سانىن جۇزگە تولتىرماق تا ەمەسپىن. مەنىڭ ماقسۇتىم – ءباسپاسوزىمىزدى ىلگەرى باستىرۋ جولىندا نە ىستەگەنىمىزدى كورسەتىپ, ەندى مۇنان بىلاي نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ايتقىم كەلدى.

 

ءىى

ءباسپاسوز جۇمىسى ەكىگە بولىنەدى: ءبىرى – كىتاپ جازۋ, ەكىنشىسى – جازىلعان كىتاپتى باسىپ شىعارۋ. وسى تۋرالى كەشەگى وتكەن مارقۇم 1922 جىلى ءبىز نە ىستەدىك؟ سول جاعىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتكىم كەلەدى.

قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى كىتاپ جازۋ ماسەلەسىن قولعا العانىنا, ءبىرىنشى ءھام ەكىنشى باسقىش مەكتەپتەر ءۇشىن كەرەكتى كىتاپتاردى توپشىلاپ, بەلگىلى قالام قايراتكەرلەرىنە تاپسىرعانىنا تابانى كۇرەكتەي ەكى جىل تولدى. بۇل كىتاپتار 1922 جىلى جازىلىپ بولىپ, باسىلىپ تا شىقپاق ەدى. سونان بەرى جازىلىپ تاپسىرىلعان, باسۋعا دا بەرىلگەن كىتاپ جالعىز-اق ماعجاننىڭ «پەدوگوگيكاسى» (1). قازىر جازىلىپ بىتكەن, بىراق باسپاعا بەرىلمەگەن احمەتتىڭ 3-جىلدىق ء«تىل قۇرالى» (2). ەلدەستىڭ «فيزيكاسى» (3). كوزگە كورىنىپ وتىرعان بار جوعى وسى ءۇش-اق كىتاپ! بۇل ءۇش كىتاپتىڭ دا قالاي جازىلعانىن بىلەمىز. ماعجاننىڭ «پەداگوگيكاسى» تەز جازىلىپ وتىرعانى (تەز دەپ وزگەلەرمەن سالىستىرعاندىقتان ايتىپ وتىرمىن) ول وتكەن جىلدار كۋرستاردا پەداگوگيكا عىلىمىن وقىتىپ, سول تۋرالى ماعلۇماتتار جيناپ, وقىتقان ساباقتارىن جازىپ وتىرىپ, سوڭىنان تەك تارتىپتەپ كىتاپ قىلىپ شىعارعان كورىنەدى. ەلدەس «فيزيكاسىن», الدە قالاي قىزمەتتەن بوسانىپ, اۋىلىندا جاتىپ, توعىز ايدا جازىپ بىتىرگەن. احاڭ بولسا, مەكەمە قىزمەتىندە ءجۇرىپ, تىنىعۋ, بوي جازۋ دەگەندى ۇمىتىپ, كەشكى-تۇنگى ساعاتتاردا جۇمىس قىلىپ, ء«تىل قۇرالىنىڭ» 3-جىلدىعىن ارەڭ بىتىرگەن.

بۇل اياق الىسىمىزبەن ءبىزدىڭ ءباسپاسوزىمىز ىلگەرى باسار ما؟ بۇلاي بولۋدىڭ سەبەبى نە؟ الدە جوعارعى كىتاپ جازۋعا تاپسىرىلعان ازاماتتار جالقاۋلىق, سالاقتىق قىلىپ, حالىق اعارتۋ جۇمىسىن كەرەكسىز كورگەننەن دەۋگە بولا ما؟ جوق, ولاي دەۋگە بولمايدى. ولاي دەسەك, جالا جاپقان بولامىز. ولاردىڭ مىندەتتەنگەن جۇمىستارىن اتقارا الماۋ سەبەبى – ءبارى بىردەي مەكەمە قىزمەتىنە جەگىلىپ, «شەنەۋنىك» ەسەبىندە كەڭسە قاعازىن تىقىرلاتىپ وتىر. ۋاقىتتارىنىڭ كوبىن, كۇشتەرىنىڭ ءبارىن سوعان سارپ قىلىپ وتىر. كەڭسە قىزمەتى, ەل بيلەۋ جۇمىسى كەرەكسىز دەمەيمىز, مەملەكەت ماشيناسىن دۇرىس جۇرگىزۋ ءۇشىن دە قىزمەتكەرلەر كەرەك. بىراق «قالام قايراتكەرلەرى» دەپ تانىلىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ سانى وراسان كوپ ەمەس. ولاردىڭ ىستەپ وتىرعان كەڭسە قىزمەتتەرى مەن كىتاپ جازۋشىلىقتى سالماقتاساق, تارازىنىڭ سوڭعى تاباعى نەشە ەسە اۋىر تارتاتىنى انىق. جانە دە ءبىزدىڭ قالام قايراتكەرلەرىنىڭ ءبارى دەرلىك پارتيادا جوق. سوندىقتان ولاردىڭ اتقارىپ وتىرعانى سونشالىق جاۋاپتى قىزمەتتەر دەۋگە بولمايدى, سول سەبەپتى ولاردىڭ ورىندارى ارتىق ويسىراپ قالمايدى. سوندىقتان شىن قالام قايراتكەرلەرى كەڭسە قىزمەتىنەن بوساپ, بىرىڭعاي كىتاپ جازۋ جۇمىسىنا كىرىسۋ كەرەك. بۇعان ەشكىم بوگەت سالماۋ كەرەك. قايتا تاماعىن توق, ورنىن جايلى قىلىپ, باپتاۋ كەرەك. مىسال ءۇشىن قالام قايراتكەرلەرىن بايگە اتىنا ۇقساتساق, ولاردى ەرىكتىرىپ, ماپەلەپ ۇستاپ, جازۋ بايگەسىنە قوسۋ كەرەك. بايگە اتىن قىسى-جازى اربا-شاناعا جەگىپ, قارا جۇمىسقا سالساڭ, جۇك تاسىساڭ قانداي بولادى؟ ونداي اتتى قازاق بايگەگە قوسا ما؟ ونداي ات بايگەدەن كەلە مە؟ سول سياقتى, قالام قايراتكەرلەرى دە كەڭسە قامىتى موينىنان تۇسپەي, جازۋ بايگەسىنە قوسىلا المايدى, قوسىلىپ تا بايگە اپەرە المايدى.

ءبىز ءبىر پايدالى نارسەنى ءسوز قىلا قالساق, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانامىز, «كەرەك, كەرەك» دەپ شۋ ەتە تۇسەمىز, نە كەرەك ەكەنىن بىلگەنىمىزگە ءماز بولامىز, بىراق سوڭىنان ورىنداۋعا كەلگەندە «كەرەكتەردىڭ» ءبارىن ۇمىتىپ, بەتىمىزبەن كەتەمىز. تاعى بىردە الگى «كەرەك تە» تاعى ەسىمىزگە ءتۇسىپ, تاعى «اتتان» سالامىز, تاعى دۇنيەنى جاڭعىرىقتىرامىز, تاعى ۇمىتامىز... ءومىرىمىزدىڭ كوبى وسىمەن ءوتىپ كەلەدى.

 

ءىىى

قالام قايراتكەرلەرى كەڭسە قىزمەتىنەن الىنىپ, كىتاپ جازۋعا كىرىسسە, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قانشا جۇمىس بىتىرەتىنىن شامالايىق, بۇكىل قازاق قازاقستاندا كەڭسە قىزمەتىن ىستەپ جۇرگەن ازاماتتاردان قالام قايراتكەرلەرى دەپ ون-اق كىسى الالىق. وسىلار ءبىر بەتكەي جازۋ جۇمىسىنا كىرىسەتىن بولسا, كەلتىرەتىن پايداسى مىناداي دەپ شامالاۋعا بولادى. ماسەلەن, ءبىر جازۋشى كۇنىنە ورتا ەسەپپەن باسپا كىتاپتىڭ 2 بەتىن جازسىن. سوندا ءبىر كىسى ءبىر ايدا 30×2=60 بەت, ءبىر جىلدا 12×60=720 بەت جازادى ەكەن. ون جازۋشى بولسا ءبىر جىلدا 10×720=7200 بەت جازباق. ەگەر ءبىر كىتاپتى, ورتا ەسەپپەن 300 بەتتىك دەسەك, ون كىسى ءبىر جىلدا 24 كىتاپ جازىپ شىعارماق. ەگەر كىتاپ بەتىن اينالا ەسەپتەگەندە 240 دەسەك, ون كىسى ءبىر جىلدا 30 كىتاپ جازىپ شىعارادى ەكەن.

مۇنى بوس قيال, ىسكە اسپايتىن ءتاتتى تىلەك دەپ ەشكىم ايتا الماسا كەرەك. بۇل قولدان كەلەتىن جۇمىس.

 

IV

قازاقستان مەملەكەت باسپاسى (گوسيزدات) وتكەن 1922-ءشى جىلى نە ىستەدى, الداعى ءۇمىتتى 1923 جىل نە ىستەي الاتىندىعىن كورسەتەيىن. باسپا جۇمىسى مەن ارتىق تانىس ەمەستەرگە مەملەكەت باسپاسىنىڭ قىسقاشا جايىن, كۇشىن بايانداۋ قاجەت بولار.

مەملەكەت باسپاسىنىڭ قاراۋىندا ۇلكەن باسپاحانا بار. باسپاحانادا 5 كىتاپ تاباعىن (كىتاپ تاباعى – باسىلعان 16 بەت) تىزۋگە جەتەتىن ورىسشا قارىپ,  – 4 كىتاپ تاباعىنا جەتەتىن ءارتۇرلى قازاق قارپى بار (4) ورىس قارپىن تىزۋشىلەر 6 كىسى, قازاق قارپىن تىزۋشىلەر 17 كىسى. ءبىر قارىپ ءتىزۋشى كۇنىنە, ورتا ەسەپپەن, 7 مىڭ قارىپ تىزۋگە ءتيىس. سوندا ورىستىڭ التى ءتىزۋشىسى كۇنىنە  كىتاپ تاباعىن, قازاقتىڭ 17 ءتىزۋشىسى تولىق 3 كىتاپ تاباعىن تىزۋگە لايىق. باسپاحانادا التى ماشينا بار: ەكەۋى البومنىي دەپ اتالادى. بۇل ەكى ماشينانىڭ ارقايسىسىنا ءبىر جولا ەكى كىتاپ تاباعىن, ياعني 32 بەتتى بىراق جىبەرۋگە بولادى. ءۇشىنشى ماشينا – جارىم البومنىي. بۇدان بىردەن 16 بەت جىبەرۋگە بولادى. بۇل ءۇش ماشينا ەلەكتر قۋاتىمەن اينالادى. تاعى دا قولمەن اينالاتىن جارىم البومنىي ماشينا بار. بۇل دا 16 بەت شىعارادى. قالعان ەكەۋى باستونكا ءھام امەريكانكا دەپ اتالادى. بۇل سوڭعى ەكەۋى دە قولمەن اينالادىرادى. ارقايسىسى جارتى تاباقتىق. وسى التى ماشينامەن ءبىر كۇندە تاباق تىزگەن قارىپتى بىردەن باسۋعا بولادى. قولمەن اينالدىراتىن ءۇش كىشكەنە ماشينانى وزگە ۋاق-تۇيەك جۇمىستارعا ارناپ, ەلەكترمەن اينالاتىن ءۇش ۇلكەن ماشينانى كىتاپ باسۋعا شىعارساق, بۇل ۇشەۋى ءبىر كۇندە 5 كىتاپ تاباعىن اينالدىرىپ, كوبەيتكەندە 15 مىڭ كىتاپ بولىپ شىعارىپ بەرەدى. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, 16 بەتتىك ءبىر كىتاپ 15 مىڭ كىتاپ بولىپ شىعادى; كىتاپ 32 بەتتىك بولسا,  مىڭ, 48 بەتتىك بولسا, 5 مىڭ بولىپ باسىلادى ... بۇل التى ماشينانىڭ كۇشى ورىسشا قازاقشاعا ورتاق.

 

V

جاڭاعى ايتقاندارىمىزدان قازاقستان مەملەكەت باسپاسىنىڭ قاندايلىق كۇشى بارلىعى بەلگىلى بولدى. ەندى وتكەن 1922-ءشى جىلى مەملەكەت باسپاسى قازاق ءۇشىن نە ىستەدى؟ ورىس ءۇشىن نە ىستەدى – سونى ايىرىپ كورسەتەيىن. 22-ءشى جىلى قازاقشا باسىلعان كىتاپ 61 تاباق (5), كوبەيتىپ باسىلعانى 336 مىڭ 990. ورىسشا باسىلعان كىتاپ 191 تاباق, كوبەيتىپ باسىلعانى 1 ميلليون 635 مىڭ 650.

بۇل ەسەپتەن ءبىز نە كورەمىز؟ ءبىزدىڭ كورەتىنىمىز: قازاقشا كىتاپتار­دىڭ جاي تاباق سانى ورىسشادان ءۇش ەسە كەم, كوبەيتىپ باسىلعانى بەس ەسە كەم.

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ورىسپەن قازاق سانى شامالاس دەپ ەسەپتەسەك, ورىسشا, قازاقشا باسىلعان كىتاپتاردىڭ دا سانى قارايلاس بولۋ كەرەك ەدى. ەكىنشى, قازاقتىڭ باسپاسوزگە اسا مۇقتاجدىعىن ەسكەرگەندە, قازاق كىتاپتارى ارتىعىراق باسىلسا كەرەك ەدى. ارتىق بولماعاندا دا كەم بولماۋعا ءتيىس ەدى. ءۇشىنشى, باسپاحاناداعى قازاق قارپىن تىزۋشىلەرىنىڭ ورىستاردان سانى ءۇش ەسە كوپتىگىنە ءھام ورىس قارپىن تىزۋشىلەر كۇنىنە تاباق, قازاق قارپىن تىزۋشىلەر 3 تاباق ءتىزىپ شىعارا الۋلارىنا قاراعاندا, قازاق كىتاپتارى ءۇش ەسە ارتىق باسىلۋعا لايىق ەدى. ءتورتىنشى, ورىسشا, قازاقشا دەپ بولۋگە بولمايتىن ەكەۋىنە دە ورتاق ماشينالاردىڭ كۇشى ورىسشانى 5 ەسە ارتىق باسۋدىڭ ورنىنا بىردەي شىعارۋى دۇرىس ەدى. تسيفردان كۇشتى دالەل بولمايدى. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىزدى تسيفر اپ-ايقىن كورسەتىپ وتىر.

بۇل كەمشىلىكتەردىڭ سەبەبى نەدەن؟ مۇنى ورىستىڭ قازاققا قىلىپ وتىرعان وزبىرلىعى دەيمىز بە؟ قاپەلىمدە وسىلاي كورىنۋگە مۇمكىن. بىراق, دۇرىسىندا, ولاي ەمەس: بار ايىپ وزىمىزدەن, ءوزىمىزدىڭ شالاعايلىعىمىزدان, كۇشىمىزدىڭ ازدىعىنان, از كۇشتى پايدالانا الماي وتىرعان ولاقتىعىمىزدان. بۇل كۇنگە شەيىن مەملەكەت باسپاسىندا ءبىر قازاق قىزمەتكەرى بولماعان. ورىس جولداستاردىڭ قازاق جۇمىسىن وزىنىكىندەي باسقارۋ قولدارىنان كەلمەگەن, ءبىر جاعىنان باسۋعا دا دايارلانعان كىتاپتار بولىپ, ەكىنشى جاعىنان قاداعالاپ, باستىرىپ وتىراتىن قازاق قىزمەتكەرلەرى بولسا, جۇمىستىڭ رەتى ءدال مۇنداي بولماس ەدى. ءبىز باسۋعا دايارلاعان كىتابىمىز جوق دەپ زارلانعانمەن, باساتىن نارسە تابا الماي الاقانىنا تۇكىرىپ وتىرعان مەملەكەت باسپاسى دا جوق. بۇعان دالەل: ۋاق-تۇيەك كىتاپتاردىڭ, حاتتا بىرەن-ساران وقۋ قۇرالدارىنىڭ ءالى كۇنگە شەيىن باسىلماي جاتقاندارى بار كورىنەدى. ءوزىمىزدىڭ مەملەكەت باسپاسىنىڭ جەتكىلىكتى كۇشى بار بولا تۇرىپ, نە ءۇشىن ەكەنىن بىلمەيمىن, قانشا شىعىن شىعارىپ, اباي, ماعجان, سۇلتانماحمۇت ولەڭدەرى, تاعى قايسىبىر بۇرىنعى وقۋ قۇرالدارى قازانعا باسۋعا جىبەرىلگەن.

 

ءVى

ەندى گازەت-جۋرنالدارىمىز نە كۇيدە؟ بۇعان دا ءبىر كوز سالىپ وتەلىك.

قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – ورىنبوردى ەسەپتەمە­گەندە, گۋبەرنيالىق قالالاردىڭ بارىندە دە ورىسشا گازەت-جۋرنالدار شىعىپ تۇرادى. ورىنبور قالاسىنىڭ وزىندە عانا ورىس تىلىندە كۇن سايىن شىعاتىن ەكى گازەت, جەتى سايىن شىعاتىن ەكى گازەت, ون بەس كۇندە شىعاتىن ەكى جۋرنال, اي سايىن شىعاتىن ءۇش جۋرنال بار ەكەن.

ءبىزدىڭ بۇكىل قازاقستاندا قازاقشا شىعىپ تۇرعان گازەت-جۋرنالدارىمىز:

1) «ەڭبەكشىل قازاق»; 2) «قىزىل قازاقستان»; 3) «ورتەڭ»; 4) «بوستاندىق تۋى»; 5) «قازاق ءتىلى»; 6) «قىزىل تۋ». بۇلاردىڭ كوبى اياعىن اقساي باسىپ, ءوزىنىڭ دۇنيەدە بارلىعىن ۇمىتا بەرىپ, اندا-ساندا ءبىر شىعىپ قويادى. ورىنبوردىڭ وزىندە شىعاتىن ۇكىمەت ءتىلى – «ەڭبەكشىل قازاق» كۇن سايىن شىقپاسا دا, تىم بولماسا جەتىدە ءۇش رەت دۇرىس شىعىپ تۇرۋى كەرەك ەدى. بۇكىل قازاق رەسپۋبليكاسىنا ءبىر جاقسى جۋرنالدىڭ دا كوپتىگى بولماس ەدى. ءباسپاسوزىمىزدىڭ بۇل جاعى دا كوڭىل كونشىرلىك ەشنارسە بەرمەي تۇر.

وزىمىزدەن مادەنيەتى جوعارى ورىس حالقىنداي بولا قالۋ بىزگە ءالى ەرتەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. بىراق بار كۇشىمىزدى جۇمساپ, «بار ءازىر, جوق ءمازىر» دەپ وتىرعانىمىز جوق.

 

ءVىى

ءباسپاسوزىمىزدىڭ كۇيى وسى. ايتا بەرسەك, كەمشىلىك تولىپ جاتىر. بۇل ماقالادا مەن تىم وراساندارىن عانا ساناپ ءوتتىم. بۇل كەمشىلىكتەردى تولىقتىرۋدى قولدارىنان كەلەتىن ازاماتتار ەسكەرۋسىز قالدىرماس دەپ سەنەمىن. بۇل كەمشىلىكتەردى مويىنعا المايتىن ازامات تابىلار دەپ جانە دە ويلايمىن. مۇنىڭ ءبارى بۇگىن كورىنىپ, بۇگىن سىزىلىپ وتىرعان كەمشىلىكتەر ەمەس. مەن دە بۇگىن امەريكادان كەلىپ وتىرعانىم جوق. بىراق «قۇداي ءوزى كەشىرەر» دەگەن بينامازدىڭ ... «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن ماقالعا سۇيەنە بەرۋدىڭ كەرەگى جوق, كوشتىڭ تۇزەلەتىن كەزى بولدى. كوشتى تۇزەۋ كەرەك, كوشتى وڭعا باستاۋ كەرەك. جوعارعى كورسەتكەن شارالارىمدى قورىتقانىمدا ايتاتىنىم:

قالام قايراتكەرلەرىن وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ كەڭسە قىزمەتىنەن بوساتىپ, تاماعىن توق, ورنىن جايلى, كوڭىلىن الاڭسىز قىلىپ, كىتاپ جازۋعا قوسۋ كەرەك.

گازەت-جۋرنالدارىمىزدىڭ باسىنا لايىقتى ادامداردى جەت­كى­لىكتى قىلىپ وتىرعىزىپ, حالىق تۇرمىسىن ايناعا تۇسىرگەندەي كورسە­تەتىن, اداسقانعا ءجون سىلتەيتىن, پارتيا باعىتى, ۇكىمەت زاڭىمەن تانىس­تىراتىن, دۇنيەدەن حاباردار قىلاتىن گازەت-جۋرنالداردى جيىلەتىپ, مەزگىلىندە شىعارۋ كەرەك.

جازىلعان كىتاپ, گازەت-جۋرنالداردى باستىراتىن مەملەكەت باس­پاسىنا ايرىقشا نازار سالىپ, باسپاحانا جۇمىستارىن باقىلاپ وتىراتىن, بەرەكەلەندىرەتىن قىزمەتكەرلەر قويۋ كەرەك.

ءباسپاسوزىمىزدى كوركەيتۋ, گۇلدەندىرۋ ءۇشىن مەنىڭ ۇسىناتىن جوبالارىم وسىلار. 1923 جىلدىڭ ءباسپاسوز تۋرالى جۇمىس جوسپارى دا وسى بولۋعا ءتيىس. بۇل ايتقانداردى ورىنداي الساق, توڭكەرىس داۋىرىندە شىن تەڭدىككە جەتكەندىگىمىزدىڭ, قاراڭعىلىقتان قۇتىلىپ, جارىققا شىققاندىعىمىزدىڭ ەڭ كۇشتى ىسپاتى بولسا كەرەك. جوق, انانى ءبىر, مىنانى ءبىر سىلتاۋ قىلىپ, بۇل جۇمىستاردى كەشەۋلەتە بەرسەك, «ەرتە وڭباعان – كەش وڭباس, كەش وڭاباعان – ەش وڭباس» دەگەن ماقالدىڭ ءدال بىزگە ارنالعانى.

 

«پەداگوگيكا» – 120 بەت شاماسىندا. ء«تىل قۇرالى» – 64 بەت شاماسىندا. «فيزيكا» – 480 بەت شاماسىندا. جاقىن ارادا تاعى دا 147 پۇت قارىپ كەلمەكشى. تاباق ەسەبىمەن ساناعانىم بولماسا, مۇنىڭ ءبارى كىتاپ ەمەس, ءبىرسىپىراسى قاۋلى, جارناما سەكىلدى ۋاق-تۇيەك نارسەلەر.

ماديار