عىلىمدى قارجىلاندىرۋ – ماڭىزدى ماسەلە

قازاقستان بيلىگى عىلىم مەن ءبى­لىمدى دامىتۋدىڭ زارۋلىگىن ءتۇ­سى­نىپ وتىر. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ تاياۋدا وتكەن ۇكى­مەت­تىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ء«بىزدىڭ ەلدەگى عىلىمدى قار­جىلاندىرۋ – 0,13 %, ال دا­مى­عان ەلدەردە بولسا – 2,5%. بىزدە وتە از شىعىن جۇمسالادى. سوندىقتان عىلىمعا بولىنگەن قارجى­نى پايدالانۋ تيىمدىلىگى تومەن. سا­راپ­­شىلاردىڭ پى­كى­رىن­شە, عىلىمعا بولىن­گەن قارجى ءىجو 1,5 پا­يىزىنان تومەن بولسا, شىعىننىڭ تولىق­قان­دى قايتارىمى بولمايدى. ۇكىمەت وسىنى ءبىلۋى كەرەك. جەكە سەكتوردى عىلىمعا تارتۋدىڭ ءتۇرلى مەحانيزمدەرىن دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ جاساۋ قاجەت. قازىرگى الەمدە عىلىمسىز ءبىر قادام باسا المايسىز. عىلىم بەدە­لىن ارتتىرۋدىڭ جۇيەلى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ جولى تۇر» دەپ اتاپ كورسەتتى. پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن عىلىمي قاۋىمداستىقتى عىلىمنىڭ دامۋىنا بوگەت بولىپ وتىرعان كەدەرگىلەردى جويۋدىڭ جولدارىن تابۋعا شاقىردى. وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ءبىلىم مەن عىلىم دامۋىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ەسەپكە الىنۋى ءتيىس. ءبىلىم مەن عىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىن كولەمى ءىجو 5%-عا جەتكىزۋ جوسپارىن جاساۋدى پرەزيدەنت ۇكىمەتكە تاپسىردى.

بۇل جوسپارلار قازاقستان بيلىگىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا ناقتى بەتبۇرىسىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە ءبىلىم مەن عىلىم­عا جۇمسالاتىن قار­جى­نى دۇرىس ۇيلەستىرۋ وتە ماڭىزدى. دامىعان ەلدەردە رەسۋرستاردىڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا تيەسىلىسى 3:1-گە تەڭ. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش – 20:1. بىلىمگە – 19, عىلىمعا – 1. بۇل ءبولىنىس وتە زياندى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ 0,13 % بولۋى ءتىپتى كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردەن دە تومەن. سالۆادور, قىرعىزستان, كامبودجا سياقتى كەدەي ەلدەرمەن قاتار دارەجەدەمىز. ال فرانتسيا – 54,4 ملرد, ۇلىبريتانيا – 49,7 ملرد, اقش – 508,3 ملرد دوللار عىلىمعا ءبولىپ, ءىجو-ءنىڭ – 3 %-ىن جۇمساپ وتىر. وڭتۇستىك كورەيا بولسا, 58,5 ملرد دوللار, ياعني ءىجو 5 %-ىن عىلىمعا بولۋدە. ءتىپتى رەسەيدىڭ ءوزى 15,5 ملرد دوللارىن عىلىمعا ءبولىپ, ءىجو 1 پايىزىن جۇمسايدى. ال قازاقستاننىڭ عىلىمعا جۇمسايتىن بار-جوعى 0,2 ملرد دوللارى دامىعان ەلدەردەن 19 ەسە كەم. بۇل – 2017 جىلعى كورسەتكىشتەر. بىراق بۇل دەرەكتەر سوڭعى 2 جىلدا جاقسى جاققا قاراي وزگەرگەن جوق. قازىر قازاقستاننىڭ عىلىمي الەۋە­تى قاۋىپتى شەككە جەتتى. ەندى عى­لىم­دى دامىتۋ شارالا­رى جولعا قويىلماسا كەش بولا­دى.

قازاقستان عىلىمى قارجى­لان­دىرۋ­دىڭ ماردىم­سىز­دى­عى­نا قاراماستان ءوز الىنشە ەلگە قىزمەت ەتۋگە ۇمتىلىپ كە­لەدى. وسى رەتتە حالىقتىڭ رۋحاني مادەنيەتى مەن تاريحي جادىن وياتۋدا زور ءرول اتقارعان تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دا­لا­نىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالالارىندا ايتىلعانداي, قازاقستاننىڭ الەمدىك رۋحاني كەڭىستىكتەگى جانە تا­ريحي ۇدەرىستەگى ورنى مەن ءرولى تۋرالى قاعيداتتىق يدەيالارىن دامىتىپ, تەرەڭدەتىپ, زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى كۇ­شەيە ءتۇستى. ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيستر­لىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى ەل ۇكىمەتىنىڭ باس­شى­لىعىمەن ەلباسىنىڭ ماقا­لا­لارىندا كوتەرىلگەن يدە­يالار مەن ۇسى­نىس­تاردى ىسكە اسىرۋدىڭ كەشەندى جوس­پا­رىن جاسادى. ينستيتۋتتىڭ عىلىمي جانە اقپاراتتىق قىزمەتىن نارىقتىق جاعدايعا يكەمدەۋ ماقساتىندا عىلىم كوميتەتى ونى مەملەكەتتىك-قازىنالىق كاسىپورىن ستاتۋسىنان شىعارماشىلىقتى جۇرگىزۋشى كاسىپورىن ستاتۋسىنا اۋىستىرۋدى ىسكە اسىرۋدا. مينيسترلىك بيىل 40 جاسقا دەيىنگى جاس عالىمدارعا ار­ناۋلى عىلىمي گرانتتار كونكۋرسىن جاريالادى.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستي­تۋ­تىنىڭ ۇجىمى ەلبا­سىنىڭ اتالعان ماقالالارىندا بەرىلگەن تاپسىرمالارىن و­رىنداۋ بارىسىندا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. جاڭاشا تاريحي ويلاۋ, تاريح عىلىمىنداعى ىزدەنىستەر جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە سوڭعى 2-3 جىلدا ينستيتۋتتى قارجىلاندىرۋ ەسەلەپ ارتتى. 2017 جىلى ينستيتۋت ۇجىمى بار-جوعى 2-3 گرانتتىق جوبانى ورىنداۋعا جەتىسسە, قازىر 6 گرانتتىق جوبانى, 3 مەملەكەتتىك تاپسىرىستى, 2 باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ جوبالارىن جۇرگىزۋدە. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2016 جىلدان بەرى ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ سانى 54 قىزمەتكەردەن 74 قىزمەتكەرگە ءوستى. 2 جىلدا ينستيتۋتقا 20 عىلىم دوكتورى, PhD, كانديداتتارىمەن قاتار جاپون, قىتاي, پارسى تىلدەرىن جەتىك بىلەتىن ماماندار تارتىلدى. ماقسات – الەمدىك تاريح عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىن وتان تاريحىن زەرتتەۋ مۇددەسىنە پايدالانۋ. شەتەل ارحيۆتەرىندە جاتقان قازاقستان تاريحىنا قاتىستى ماتەريالداردى, قۇجاتتاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ.

ينستيتۋت ۇجىمى الدىنداعى مىندەت – قازاقستان تاريحىنداعى «اقتاڭ­داق­تاردىڭ» ورنىن تولتىرۋ, ۇلى دالانىڭ وبەكتيۆتى, تاريحي شىندىققا سايكەس كەلەتىن ناعىز تاريحىن قالپىنا كەل­تىرۋ, الەمدىك تاريحتىڭ ق­ۇرامداس بولىگى رەتىندەگى قا­زاق حالقىنىڭ كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىنگى دامۋىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولىن كورسەتۋ.

2018 جىلى عانا ينستيتۋت ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ 2 جينا­عىن شىعاردى. ولار بۇرىن جاريالانباعان ارحيۆتىك ماتەريالدار: «سۋلتانى ي باتىرى سرەدنەگو جۋزا (ۆتورايا پولوۆينا XVIII ۆەكا). سبورنيك دوكۋمەنتوۆ» جانە «الاش ۆ يستوري گوسۋدارستۆەننوستي كا­زاحستانا: يدەي, سۋدبى ي ناسلەديا». بۇل جيناقتاردا بۇرىن عىلىمي اينالىمدا بولماعان كوپ قۇجاتتار بار.

ينستيتۋتتىڭ جاڭا زەرتتەۋلەر مەن ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى 3 تومدىق «قازاقستان تاريحى. ەنتسيكلوپەديا» ۇجىمدىق ەڭبەگى. بۇل جۇمىستىڭ 1 تومىندا, ا-ج ارىپتەرىنە قاتىستى تاريح ماسەلەلەرى مەن وقيعالارى حاتتالىپ باسپاعا بەرىل­دى. الداعى 1 جىلدا 2-3 تومدارى دايىندالىپ ءبىتۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىندا ءوزىنىڭ ءتول ەنتسيكلوپەدياسى بولماعانى بەلگىلى. كەڭەستىك داۋىردە دە, تاۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىندە دە مۇنداي كۇردەلى جۇمىس اتقارىلعان جوق. بۇل ەڭبەك وسى ۇلكەن كەمشىلىكتى جويۋعا باعىتتالعان. وقىرمان قازاق تاريحىنا قاتىستى قانداي دا ءبىر ما­ڭىز­دى وقيعانى, تۇلعا­نى, فاكتىنى وسى ەنتسيكلوپەديا­دان تاۋىپ, قىسقا دا نۇسقا مالىمەت­تەر الادى. سونىمەن قاتار تاريح ەنتسيكلوپەدياسى باسقا عىلىمدار سالالارىنا قاتىستى ەنتسيكلوپەديالاردى قايتالامايدى. بۇل ەڭبەكتىڭ باستى مىندەتى – دۇرىس تاريحي سانا, تاريحي ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ.

مىسالى, «جىلقى مادەنيەتى» ۇعىمىنا قاتىستى ماقالالاردا ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تۇرىك حالىق­تارىنىڭ تاريحي وتانى, قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا ادام بالاسى جىلقىنى قالاي قولعا ۇيرەتكەنى, ونى ءمىنىس, كولىك مالىنا اينالدىرعانى, بىر­تىندەپ جاۋىنگەرلىك ساپار­لار­داعى شەشۋشى كۇشكە جەت­كىز­گەن جىلقىعا جۇگەن, ەر-تۇرمان, ۇزەڭگى, قۇيىسقانعا دە­يىن سالعاندىعىن ناقتى فاك­­تىلەرمەن, دەرەكتەرمەن, دالەلدەپ كورسەتكەنبىز. قا­زاق­ستان تاريحىنىڭ تۇلعا­لا­رىنا قاتىستى جۇيەلى مالى­مەت­تەر بار. مىسالى, كسرو قۇرامىندا بولعان كەزەڭدەگى قازاقستاندى, وبلىس­تاردى باسقارعان ازاماتتار تۋرالى جازعاندا بارلىق باسشىلاردى ەنگىزۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى ەرەن ەڭبەگىمەن, قازاقستاننىڭ تاعدىرىنا ىق­پال ەتكەن قىزمەتتەرىمەن ەرەك­شە­لەنگەن باسشى ازاماتتار ەنتسيكلو­پەديا­عا ەنگىزىلدى. مى­سا­لى, ت.جۇرگەنوۆ, ج.تاشەنوۆ, ك.بوزتاەۆ سياقتى قا­زاق حالقى ءۇشىن جانپيدالىققا بار­عان ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرى ەنتسيكلوپەديادا بار.

قارجىلاندىراتىن گرانتتىق جوبالاردا كوشپەلى قازاق قوعامىنىڭ تاريحىنان باستاپ, قازاق ەتنولوگياسىنا قاتىستى بىرنەشە كەشەندى تاقىرىپتار زەرتتەلىپ جاتىر. تاريح ينستيتۋتى ەل تاريحىنا قاتىستى بارلىق ماسەلەمەن ءبىر مەزەتتە اينالىسۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ەلباسى ايقىنداعان تاريحي وي-سانانى قالىپتاستىرۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىت­تا­رىن زەرتتەۋ وبەكتىسى رەتىندە تاڭ­داي­دى. قازىر ينستيتۋت ۇجىمى 3 جىل­عا بەلگىلەنگەن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى», «قازاقستان حالقى» ينتەراك­تيۆ­تى عىلىمي كارتاسى», «شەتەل ارحيۆ­تە­رىندەگى ۇلى دالا تاريحىنا بايلانىستى ارحەوگرافيالىق جۇ­مىس­تار» تاقىرىپتارى بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرما­لار­دى ورىنداۋدا. «ارحيۆ – 2025» باعدارلاماسى اياسىندا عالىمدار ماسكەۋ, استراحان, ومبى, ورىنبور قالالارىنداعى رەسەي ارحيۆتەرىندەگى وسى ۋا­قىت­قا دەيىن جابىق بولىپ كەل­گەن 5 مىڭداي قۇجاتتاردى الىپ كەلدى. ءاربىر عىلىمي جوبانى سول تاقىرىپتى تەرەڭ مەڭگەرگەن جەتەكشى عالىم مەن شىعارماشىلىق توپ ورىندايدى. ەڭبەك قورىتىندىلارى عىلىمي مونوگرافيالار, ماقا­لا­لار, كارتالار, عىلىمي كونفەرەنتسيالار ماتەريالدارى رەتىندە جاريا­لانىپ, وتاندىق جانە الەمدىك عىلىمي اينالىسقا ەنگىزىلەدى. زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى مىندەتتى تۇردە اعىل­شىن, ورىس تىلدەرىندە, قاجەت بولعاندا باسقا تىلدەردە جاريا­لانادى. مىسالى, كەيىنگى جىلدارى تۇركيا مەملەكەتىندە تۇرىك تىلىندە جاريالانعان قازاق تاريحىنا قاتىستى ەڭبەكتەر سانى ارتا تۇسۋدە. قىتاي تاريحشىلارى قازاقستان تاريحىنىڭ 5 تومدىعىن اۋدارۋعا كىرىستى.

سايىن بورباسوۆ,

 ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ

عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور