دۇنيەجۇزىنە داڭقى كەتكەن كونە شاھارىمىزدىڭ ءبىرى – وتىرار. ەسكىشە ايتساق, تۇركىستاندا, جاڭاشا باعامداساق, ورتالىق ازيانىڭ ورتا عاسىرلىق تاريحىندا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارعان قالانىڭ ءدال ءوزى وسى «سورى قايناعان» وتىرار. (نەگە سورى قايناعان؟ وعان دابىل ماقالانى وقۋ بارىسىندا كوز جەتكىزەسىز.) باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وتىرار ۇلى ويشىل ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ وتانى رايىندا دا دۇنيە-عالامعا كەڭ تانىمال. كونە دەرەكتەر قالانىڭ تاريحتىڭ ءبىر كەزەڭدەرىندە كۇللى تۇرىكتىڭ, تۇركىستان اتتى تاريحي ايماقتىڭ استاناسى بولعانىن ايعاقتايدى.
التىن وردانىڭ باس قالاسىنىڭ دا ءبىرى. وتىرار – قازاقستان اۋماعىندا كۇمىس, مىس تەڭگەلەرمەن قاتار, التىن اقشا سوققان ورتا عاسىرداعى جالعىز قالا. الىپ جاتقان اۋماعى جاعىنان قازاقستانداعى مەيلىنشە ۇلكەن قالاجۇرت بولىپ سانالادى.
وتىراردىڭ اسا قۇندى تاريحي ەسكەرتكىش ەكەنىن, وندا جاپونيانىڭ ماقساتتى قورىنىڭ «كونە وتىرار قالاشىعىن ساقتاۋ مەن رەستاۆراتسيالاۋ» جۇمىستارىن جۇرگىزگەنى, ناتيجەسىندە قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگىزۋگە ۇسىنۋى ايعاقتاي تۇسەدى. قازاق ەلى وتىرارداي سان رەت بابالار مۇراتىمەن گۇلدەگەن, گۇلدەگەن دە سان رەت كوزدىڭ قۇرتىنا اينالىپ كۇيرەگەن كونە وركەنيەتتىك قازىناسىمەن ماقتانا ءبىلۋى كەرەك-اق. ارينە, ماقتانىشتىڭ ءجونى ءبىر بولەك, ماقتانۋدان الدىمىزعا جان سالمايتىن حالىقپىز, شۇكىر. بىراق ماقتانۋدان بۇرىن وسىنداي ادامزاتتىق وركەنيەتكە ۇلەس بولىپ قوسىلعان جادىگەرىمىزدى جابىرلەمەي, ابىرجىتپەي ساقتاي ءبىلۋ – ەلدىك پارىزىمىز بولسا كەرەك! قاز, زەرتتە, قالپىنا كەلتىر, جاڭعىرت, قازىنا بايلىقتى جاھانعا جارلاي ناسيحاتتا, كەيىنگى ۇرپاقتى وتىرار رۋحىندا تاربيەلە. ماقتان وسىنداي سيپاتتا بولسا عانا جاراسادى. قازىرگى زامانعى باستى ماقسات – وتىراردى بولاشاق ءۇشىن قاز-قالپىندا ساقتاپ قالۋ! بۇل اسا ماڭىزدى مىندەت, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك! ساقتاپ قالا الساق قانا ول تاريح ءۇشىن دە, تاربيە ءۇشىن دە, شەتەلدىك تۋريزم ءۇشىن دە سارقىلماس قازىنا بولىپ شىعا كەلەدى.
ورتاعاسىرلىق وتىرار قالاسىنىڭ قيراندىسى بىزگە وتىرارتوبە اتتى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش بولىپ ارىپ-اشىپ, جاداپ-جۇدەپ جەتتى. ول وڭىردەگى ورتا عاسىرلىق قالالار شوعىرىنىڭ قاعباسى. وسى ايماقتاعى ءار نىساندا – توبە مەن توبەشىكتەردە, توپىراق ۇيىندىلەرىندە, ورتەڭ, كۇل قالدىقتارى قاباتتارىندا قازاقتىڭ, قازاق قانا ەمەس, كۇللى تۇرىك حالىقتارىنا قاتىستى قۇندى تاريحي اقپار ساقتالعان. ىشىنە تىلسىم سىر بۇككەن ونداي ەسكەرتكىشتى زەرتتەپ, تانۋ ارقىلى قازاق جانە تۇرىك الەمىنىڭ مادەنيەتى, عىلىمى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگى تۋرالى ءبىلىمىمىزدى تولىقتىرامىز. سوندىقتان دا كونە وتىرار قۇلاندىلارىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا 1979 جىلى وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى ۇيىمداستىرىلعان ەدى. ارحەولوگيالىق قورىققا كىرەتىن ەسكەرتكىشتەردىڭ قورعاۋ ايماقتارى ايقىندالىپ (بەلگىلەنىپ), وندا (قيراندىدا) ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنان باسقا بوگدە جۇمىستارعا تىيىم سالىندى. كوپ جىلدار بويى وسى قاعيدا, وبالى كانە, ساقتالىپ كەلدى.
الايدا سوڭعى ۋاقىتتا اسپان استىنداعى مۋزەي بولىپ تابىلاتىن وتىرار اۋماعىندا تاريحي ەسكەرتكىش كەلبەتىنە نۇقسان كەلەتىن جويداسىز جۇمىستار ءجۇرىپ كەتتى. ەشبىر تاريحي نەگىزسىز وتىراردىڭ راباد بولىگىندە ۇزىندىعى بىرنەشە جۇزدەگەن مەترلىك جاساندى, قازىرگى قۇرىلىس ماتەريالدارىنان سوعىلعان قورعان كوتەرىلىپ, قاقپا تۇرعىزىلا باستادى. بۇل جاساندى قۇرىلىس (قاقپا) وتىراردىڭ اسا قۇندى مادەني قاباتتارىن بۇزۋ ارقىلى سالىنعانى انىق. وسىدان قالاشىقتىڭ تاريحي كەلبەتى (لاندشافت) ادام تانىماستاي وزگەرىسكە دۋشار بولدى. وتىراردى قورعاۋعا مىندەتتەلگەن وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەي باسشىلىعىنىڭ زاڭعا قايشى ارەكەتتەرگە نەمقۇرايلى قاراپ, ءۇنسىز وتىرۋى تاڭعالدىرادى. قورعاۋعا مىندەتتى دەيمىز-اۋ, قورعاۋ بىلاي تۇرسىن, وتىراردى اي-كۇننىڭ امانىندا ويرانداي باستاعان سول مۋزەي سابازدارى بولسا شە؟! جاساندى قورعان جاساعانى ازداي, ەندى ولار الگى جاساندى قاقپادان وتىراردىڭ ورتالىق بولىگىنە قاراي مادەني قاباتتاردى سىرىپ تاستاپ, تاسجول سالا باستادى. جولدى سالۋ ءۇردىسى راباد ايماعىنان اسىپ وتىراردىڭ ورتالىق بولىگىنە سۇعىنا ەنىپ كەتكەن. دەمەك ىشكى جاعىن دا قامتىپ وتىر. دەمەك وتىرارتوبەنىڭ ىشكى اعزاسىنا زاقىم كەلدى. بۇل تەڭدەسسىز تاريحي ەسكەرتكىشكە جاسالىپ وتىرعان كوزسىز قيانات! وقىعان, مادەنيەت سالاسىنىڭ ادامى, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندە ۆيتسە-ءمينيستردىڭ كەڭەسشىسى ء(وز ايتۋى) بولىپ ىستەگەن مۋزەي باسشىسىنىڭ بۇل تىرلىگىن قالاي سيپاتتاۋدى بىلمەي داعداراسىڭ. بالكىم, «ۆانداليزم!»
وتىراردىڭ «ويراندالۋى» ءبىر بۇل ەمەس.
1960 جىلى وتىراردىڭ قولدان قيراتىلعان كىرپىشىن العان ناداندىقتى كورىپ, كوڭىلى قۇلازىپ قايتقان قازاق ارحەولوگياسىنىڭ اتاسى – اكادەميك ءا.ح.مارعۇلان وتىرارداي تاريحي جادىگەردىڭ جويداسىز بۇزىلىپ جاتقانىن, ول ورەسكەلدىككە جەرگىلىكتى ۇكىمەت ورىندارىنىڭ اراشا تۇسپەي وتىرعانىن اشىنا جازعان ەدى. «...بۇل قىمباتتى قازىناعا ءشاۋىلدىر اۋدانىنىڭ كەيبىر شارۋاشىلىق ورىندارى وسى سوڭعى 20 جىلدىڭ ىشىندە قول سۇعىپ, ونىڭ عاسىرلار بويى سىر بولىپ كەلە جاتقان مۇلكىن بۇزا باستادى. اۋداندىق مەكەمەلەردىڭ كەيبىرىنە كىرگەندە ونىڭ ەدەندەرى وسى وتىرار قالاسىنان الىنعان كىرپىشتەن توسەلگەنىن كورەسىز», دەدى اشىنىپ الكەي مارعۇلان.
1960 جىلى «وسكەن وركەن» روماندار جەلىسىن جازۋ ماقساتىندا (1961 ج.) وڭتۇستىكتى ارالاپ جۇرگەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ تە وتىرارعا اتباسىن بۇرعاندا كورگەنى – قيراندى توبەنى تراكتورمەن قايتا قيراتىپ, كىرپىشىن الىپ جاتقان پايىمسىزدار. «ونى نە ىستەيسىڭدەر؟», «شوشقا بازاسىن سالامىز...» الىپ جازۋشى مەن الگى نادانداردىڭ اراسىنداعى الىم-بەرىم تىلدەسۋ. بەت-اۋزى دومبىعىپ, قاراكۇرەڭدەنىپ كەتكەن جازۋشى ايتارعا ءسوز تاپپاي اتباسىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە قاراي بۇرا تارتىپ ءجۇرىپ كەتكەن ەكەن. ول از بولسا وبلىستىڭ ورىس باسشىسى ماكاروۆقا (روماندا كارپوۆ) كىرىپ ءمان-جايدى جەتكىزە ايتىپ, بابالار رۋحى الدىنداعى ادام ايتسا نانعىسىز ناداندىققا توسقاۋىل قويعان.
ەندى, ءبىرسىپىرا تىنىستاۋدان سوڭ, اكادەميك ك.اقىشەۆ باستاپ قازىپ, ارحەولوگيالىق مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ, الەمدىك عىلىم-ءبىلىم دۇنيەسىنە وتىراردى كەڭىنەن تانىتىپ ۇلگەرگەن, «كونسەرۆاتسيا», «رەستاۆراتسيا» جەتىلگەن بۇگىنگى كۇنى وتىراردى قايتا ويرانداي باستاعانىمىز نە باسسىزدىق؟!
ءبىر قىزىعى, قاقپا-قابىرعا تۇرعىزىپ, تاسجول سالىپ «وتىراردى قايتا ويرانداۋ» جۇمىستارى سىرتتان شاپقان جاۋدىڭ ارەكەتى ەمەس, دۇنيە-عالامنان تۋريست تارتىپ, تۋريزم جۇيەسى بويىنشا اۋدانعا قوماقتى قارجى ءتۇسىرۋدى كوكسەگەن اۋداننىڭ باسشى-قوسشىلارىنىڭ «ىسكەرلىگى». ءامىر اۋدان اكىمىنەن بولعاندا ورىنداۋشىلارى – وتىراردى قورلاۋعا ەمەس, قورعاۋعا ءتيىستى «وتىرار ارحەولوگيالىق قورىق مۋزەيى» باسشىسى (ەرسىن تاجىباەۆ). جاساندى قورعاندى قالاي الدىرىپ تاستاۋدى بىلمەي وتىرعاندا «قاقپا اراسىنان تۋريستەر ءجۇرىپ وتەتىن اياقجول سالايىق دەگەن ەدىك, ريزاشىلىق بەرسەڭىزدەر!» – دەپ قولىمىزدى سۇراپ, مۋزەيدىڭ ديرەكتورى جەتكەن. تۇسىنىكتى جايتتى تۇسىندىرە الماعان باسشى قاعازىنا قول قويۋدان باس تارتتىق كەزىندە. ەندى, مىنە, قولىنان كەلگەندە قونىشىنان باسىپ وتىرىسى. بۇل وتىرارعا تۋريست تارتىپ, ونى الەمگە تانىتۋ ەمەس. بۇل – وتىراردى قورلاۋ! و زاماندا, بۇ زامان شەتەلدىڭ اۋەسقوي تۋريستەرى قولدان جاسالعان جاساندى قاقپا جانە ەسكەرتكىشكە قيانات ەتىپ سالىنعان تاسجول ءۇشىن كەلمەك ەمەس. ولاردى ادامزاتتىق قۇندىلىق بولىپ سانالاتىن كونە وركەنيەت قۇلاندىسى قىزىقتىرادى. تۋريستەر قولدان جاسالعان جالعان قاقپا, ايتپەسە بۇگىنگى تەحنولوگيامەن جاسالعان تاسجولدى (اياقجول) قىزىقتاۋ ءۇشىن كەلمەيدى. ورتاعاسىرلىق وتىرارداي عاجاپ وركەنيەت قيراندىسىن كورۋگە, تاريحتان ساباق الۋعا كەلەدى. ولاردى جاساندى قوسپالار ەمەس, شىنايى تاريحي ەسكەرتكىش, ارحەولوگيالىق قازبا كەزىندە تابىلعان تاريحي جادىگەرلىك قىزىقتىرادى. ادامزاتتىق عاجايىپتاردى قورعاۋ ۇيىمىنا (يۋنەسكو) سۇرانىپ تۇرعان وتىرارداي تاڭعاجايىپ ەسكەرتكىشى بار ەلدەردە تۋريست جۇرەتىن اياقجولدى تاريحي جادىگەرگە زيان كەلتىرمەيتىندەي ەتىپ, اعاش تاقتايلاردان توسەيدى. سوندا ەسكەرتكىش بەتى سىرىلمايدى, تاريحي ورىن قازىلىپ ب ۇلىنۋگە ۇشىرامايدى.
قىسقاسى, ءوزىمىزدىڭ ءبىلىمسىز دۇمبىلەز ارەكەتىمىزبەن وتىرارداي تاڭعاجايىپ ەسكەرتكىشىمىزدى وكپەلەتتىك. وسىنداي وزىمبىلەرمەن, وراشولاق ارەكەتىمىزبەن ارۋاقتار نالاسىنا ۇشىراساق كەرەك ەندىگى جەردە. وسىنداي بىلىمسىزدىككە قالاي جول بەرىلەدى؟ مۇنداي جويداسىز ارەكەتتەرگە (ۆانداليزم) جول بەرىلەتىن سەبەبى – سوڭعى جىلدارى تاريحي-مادەني, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىنە مۋزەي, تاريحي-ارحەولوگيا سالاسىنا ماماندانباعان (ارنايى ءبىلىمى جوق) كەزدەيسوق ازاماتتاردىڭ تاعايىندالۋىنان دەپ بىلەمىز. وتىرارداعى جاعىمسىز ارەكەت – «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭىنا قايشى! زاڭنىڭ 39-بابىنىڭ 3-تارماعىندا «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىنىڭ ساقتالىپ تۇرۋىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنادى» دەلىنگەن. 42-بابىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جونىندەگى زاڭدارىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنى ايتىلعان.
ءبىرىمىز ارحەولوگ, ءبىرىمىز ارنايى مۋزەيدىڭ وقۋىن وقىعان (ديپلومدى) مامان – پروفەسسورلار رايىندا دابىل قاعامىز! جويداسىز ارەكەتىمىزبەن يۋنەسكو-عا ۇسىنىلعان وتىرارعا (وتىرارتوبە) جاقسىلىق جاساپ وتىرعان جوقپىز. جاساپ وتىرعان جاساندى ارەكەتىمىز يۋنەسكو تالابىنا قايشى. قازاقستاننىڭ زاڭىنا دا قايشى! وتىراردى ويرانداۋ! كەلەشەك ۇرپاق الدىندا ماسقارا بولماي تۇرعاندا وتىرارداعى باسسىزدىقتى توقتاتۋدى تالاپ ەتەمىز!
قۇلبەك ەرگوبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
مۇحتار قوجا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تۇركىستان وبلىسى