«اپىرماي, وسى ايەلگە دە بوستاندىق بولدى دەگەننىڭ ءوزى راس بولدى-اۋ, جامانشالدىڭ ايەلى كەڭسەدەن اشىق حات الىپ قايتىپتى. ءسىرا, ايىرىلاتىن بولعان شىعار», – دەيدى تىلەۋباي. قىزدىرمانىڭ تۇبىندە وتىرعان ءۇي قوجاسى قاڭتارباي بوستاندىق بولعالى قيت ەتسە, «مەن كەتەمىن, مەن تۇرمايمىن» دەپ ابىگەر سالاتىن قاتىنى جاميلاعا ەستىلىپ قالاما دەپ قايدان ايتتى دەگەن كىسىدەي تىلەۋبايدى كوزىمەن اتىپ وتىرادى.
تىلەۋباي, جامانشالىڭ كىم؟ ايتىپ وتىرعانىڭ نە, جەسىر داۋى ما», – دەپ قوناق قارت قۇلتاي قوزعالا ءتۇستى.
– ءيا, جەسىر داۋى, – دەيدى تىلەۋباي, – جامانشال وسى جەردەگى ءبىر جابال, اۋقاتى دا ءتاۋىر, وزدەرى جاندى-جاقتى, بۇل كۇندە جىگىت اعاسى بولعان, نە دەگەنمەن ەلۋدەن اسىپ جۇرگەن بولار. ءبىزدىڭ قازاق مالعا قىزىقپاي جۇرە مە, بىلتىر ايەلى دۇنيەدەن قايتقان سوڭ, مىنا جوعارعى ەلدەن قىز ريزا بولماسا دا باسا كوكتەپ بىرەۋدى العان. ءوزى ايەلگە قاتالداۋ جىگىت ەدى, وينايسىڭ دەپتى, ولەسىڭ دەپتى, نە قىلسا دا سول ايەلگە كۇن كورسەتپەدى بىلەم. بىراق ايەلى قىز كۇنىندە ءتاۋىر ەدى, كەلىنشەك بولعان سوڭ دا جامان اتىن ەسىتپەدىك. سول جاقسىلىعى عوي جامانشالدىڭ باسقا-كوزگە ۇرعانىن كوتەرىپ, جىل تاۋلىگىنە ءتوزىپ كەلدى عوي. تاياق ەتكە باتقان سوڭ, الدەنەشە جىلاپ-سىقتاپ, ءبىرسىپىرا ۇلكەندەرىنە شاققان ەكەن, ولار: «جاس جانسىڭ عوي, نە قىلار دەيسىڭ, سوقسا دا, سۇيسە دە ءوز كۇيەۋىڭ. تەنتەك بولما», – دەپ قايتارعان كورىنەدى. وعان جامانشال قۇتىرا ءتۇسىپ: «سەن كەتكەنمەن قولىڭنان نە كەلەتىن ەدى, بارار جەرىڭ, باسار تاۋىڭ بولماعان سوڭ, ەسىگىمە قايتا كەلدىڭ», – دەپ بۇرىنعىدان دا تاياقتى كۇشەيتىپتى. قوناق قارت شىدامادى بىلەم:
– جانىم-اۋ, ونىڭ جۇراعات-توركىنى, اتا-اناسى قايدا, ەسكەرمەس بولار ما؟! – دەيدى.
– ءاي, قۇلتەكە-اي, نەسىن سۇرايسىڭ, ءبىز قازاق مال بولسا بولدى دەپ جۇرگەن حالىقپىز عوي. ەسىركەۋ تۇگىل, جىلىنا ءبىر كەلە مە ەكەن؟! قايتا اتا-اناسى: «قىزىمىز بىزگە زورلىق كوردىم دەپ كەلىپ, پانالايمىن دەپ ويلاماسىن, جامانشالدان ايىرعانشا ات قۇيرىعىنا بايلاپ, سۋعا سالارمىز», – دەيدى بىلەم.
سونىمەن ايەل جۇراعاتتان دا, جاردان دا تەگىستىك كورە الماي جۇرەتىن ەدى, بىرەۋ جول تاۋىپ بەرگەن دە. مىنا سوۆەت ۇكىمەتى كەلگەن سوڭ, قالاداعى كەڭسەدەن ادام تيمەسكە اشىق حات الىپ قايتىپتى دەپ ەستىدىم عوي. سونان ءبىر كۇن بۇرىن الگى بايسىماعى ساباپ, ءۇستى-باسىن كوك الا قويداي قىلىپتى.
كەڭسەدەگىلەر «مىناعان نە بولدى» دەگەندە ۇيالعانىنان ەشنارسە دەي الماپتى, – دەپ تىلەۋباي بىرنەشە سوزدەرمەن جامانشال مەن ايەلدىڭ اراسىن اشىپ, قوناق قارتقا ءتۇسىندىردى.
قارت تا ءھام ۇيدەگىلەر دە كىنانى جامانشالعا اۋدارىپ, «بالاما سول كەرەك» دەستى.
ءبىرتالاي ۋاقىت ءتۇرلى اڭگىمەلەرمەن مەزگىلدى وتكىزىپ, اس-سۋ ءىشىپ, قوناقتار ۇيدەن قوزعالدى. قوناقتاردى اتتاندىرىپ كەلىپ, قاڭتارباي قاتىنىنا: «بايبىشە-اۋ, باسپاقتاردى سۋارسايشى, شولدەن قىرىلىپ بارادى عوي», – دەيدى. وت باسىندا شوڭقيىپ, ۇزاق ويعا ءتۇسىپ وتىرعان ءجاميلا: «قىرىلسىن! سەنىڭ باسپاعىڭنان ماعان نە پايدا, ىرىلداماي ماناعى ساۋدەگەر قاتىننىڭ جىبەك سالىن اپەر», – دەيدى.
قاڭتارباي: «نەتكەن ەس-اۋان ەدىڭ, شاي تاۋىپ ىشە الماي وتىرىپ, جىبەك سالى نە كەرەك ەدى. باسىڭداعى قوس-قوس شارشىڭ مەن ءتۇبىت سالىڭ جەتپەي مە, جۇرت سوعان دا زار بولىپ وتىر. بۇل زامان ءسان تۇزەيتىن زامان ەمەس. تاستا, بيىلعىداي جىلى ازعانا موشكەڭمەن ءوز تاماعىڭدى اسىراپ شىقساڭ دا از ولجا بولماس. قوي, سويلەمەي سۋار, سۋار دەگەن سوڭ», – دەپ ەتىگىن شەشىپ, كۇپىسىن جامىلعان كۇيىندە ساكىنىڭ شەتىنەن مۇرنىن ءبىر ءسىڭبىرىپ, قىدىرماعا جاقىن بارىپ وتىردى.
«كوپ دىزىلداعانىڭدى ەستىمەيىن, اپەرسەڭ دە اپەرەسىڭ, اپەرمەسەڭ, مالىڭ دا, ءوزىڭ دە قۇرى. بىرەۋىڭنىڭ دە كەرەگى جوق. مەن بۇل ۇيدە تۇرمايمىن, قارا باسىمدى اسىرارمىن. توركىنىم دە اشتان ولەيىن دەپ وتىرعان جوق. دۇنيەڭ ورتەنىپ كەتسىن», – دەپ ءجاميلا ءتور جاققا شىعىپ تۇرىپ الدى. 4-5 جاسار ءباتىش «اجە, نان» دەپ ىڭىرسىپ, وزىنەن ءوزى دولدانىپ تۇرعان ءجاميلانىڭ قاسىنا كەلگەندە مەيىرىمسىز ءجاميلا يت اشۋىن تىرنادان الىپ, جىبەك سالىنىڭ كۇيىگىنەن ء«ما, ساعان نان!» دەپ ءباتىشتى جاققا سالىپ جىبەردى. ءباتىش شىر ەتىپ بارىپ قۇلاپ, تۇرايىن دەپ ەدى جانە تەۋىپ جىبەردى.
«قىرىلعىر, قىرىلعىر, ءبىرىڭ قالماي قىرىلساڭ ەكەن. بالاسىز دا جىلاعان, بالالى دا جىلاعان. ولمەس كۇنىمدى كورەر ەدىم», – دەپ انالىق مەيىرىمىن ويىنا دا الماي, بالاعا دا, قاڭتاربايعا دا ءبىر ەمەس, ەكى ەمەس ءسوزىن تيگىزىپ, تىلىمەن شاعىپ قويمادى. تۇرمىستىڭ اششى-تۇششىسىنان حابارسىز, جايالىعىنىڭ شەتىمەن ويناپ, گۋىلدەپ وتىرعان كىشكەنتاي تولەش تە اپاسىنىڭ جازىقسىز تاياق جەگەنىنەن ەشنارسە تۇسىنبەسە دە, گۋىلىن قويىپ, بۇ دا تاڭىرقادى. ءباتىش ەكپىندى شاپالاقتىڭ وكسىگىن باسا الماي جاتىر.
ءجاميلانىڭ بىرىنە-ەكىسىنە ءسوز شىقپاسىن دەپ كوبىنە ۇندەمەيتىن قاڭتارباي ءتىپتى شىداي المادى: «اۋ, اتاڭا نالەت, مۇنىڭ نە!؟ بالانىڭ نە جازىعى بار, ولتىرەمىسىڭ ەندى», – دەدى. «سەنىڭ تاپقان بالاڭ ەمەس, ولسە ءولسىن, – دەدى, – ساعان بالا تۇگىل, بالاسىز قۋ باسىم دا كوپ. جەتەر الداعانىڭ, جايىڭا قاراپ, تەك وتىر», – دەپ ءجاميلا ءسوزدى كۇشەيتۋگە اينالدى. توسەك ورىندى جان-جاققا لاقتىرىپ, ءبىر سىنىق ناندى ء«ما, جالماۋىز, جە دە ولە قال» دەپ باتىشكە لاقتىردى. ءباتىش بەيشارا قىزعانىش كوز جاستارىن توگىپ, سولقىلداپ جاتسا دا اش تاماق قيىن عوي, اقىرى اقىرىن قولىن سوزىپ ناندى الىپ, ءبىر جاعىنان كۇيسەي, ىشەگىن تارتىپ جاتتى.
ءجاميلادان ايتىلماعان ءسوز قالعان جوق. قاڭتاربايدىڭ جۋاستىعىن, ناشارلىعىن ايتىپ, قارعىس-بالاعاتتىڭ ءتۇر-تۇرىمەن استى-ءۇستىن قازىپ, ادام بالاسىنىڭ ەڭ قادىرلى, قىمباتتى بولعان اتا-اناسى بولسا, ءجاميلا قارعىس تۇبىندە ونى دا تۇكتەي كورمەدى, وعان دا جەتتى.
قاڭتارباي سورلى ارلى-بەرى «قويسايشى-اۋ, قويسايشى, جەتەدى عوي ەندى» دەپ ايتىپ قاراسا دا ءجاميلا سىر مىنەز قاڭتاربايدان سەسكەنسىن بە, ونان جامان كۇشەيتە ءتۇستى.
ء سوز سۇيەكتەن ءوتتى.
تاقا شىداي المايتىن بولعان سوڭ, ءتىپتى, كەيىمەسە دە كەيتىن ۋاقىتقا جەتىپ, قاڭتارباي تۋرا ءجاميلانى ءبىر-ەكى ۇردى. ماعان ءتيىپ كەت دەپ تۇرعان ءجاميلا ويبايدى سالا ەسىكتەن اتىلدى.
ءباتىش تە, تولەش تە بۇرىن بولماعان بۇل وقيعادان قورقىسىپ, جىلاپ قويا بەردى. قاڭتارباي ءبىر-ەكى كەيىگەن سوزدەر ايتىپ باسىلدى. جەردەن تولەشتى الدىنا الىپ جۇباتىپ, ءباتىشتى كۇپىسىنىڭ ءبىر جاعىنا الىپ ورادى.
ايقايعا اينالادان كىسىلەر جينالىپ, ءجاميلانى ۇگىتتەپ قاراسا دا اشۋ قىسقان دولى ايەل ءبىرجولا توركىنگە تارتتى.
ءويتىپ-بۇيتكەنشە قاس قارايىپ, قاراڭعى ءتۇستى.
اينالادان ىزدەسىپ قاراسا دا ءجاميلا قايىرىلماستان كەتىپ بولعان. ەكى ءسابي بىرىنەن-ءبىرى ىڭىرسىپ, اسىرەسە, تولەش تىنىشتىق بەرەتىن ەمەس. قاڭتاربايدىڭ جاقىن جەڭگەسى ءسۇت بەرىپ جۇباتسا دا قايران انانى جوقتاي بەرەدى. ءبىراز ابىگەرلەپ, اقىرى ۇيقىعا كەتتى. كوپكە دەيىن قاڭتارباي ءجاميلانىڭ كەتكەنىنە سەنبەي, كەلەر دەگەن ۇمىتپەن جەڭگەسىنە مۇڭىن ايتىپ وتىردى. اقىرى ءتۇن ورتاسى اۋعان سوڭ, ءبىرجولا كۇدەرىن ءۇزىپ, ءباتىشتى قوينىنا الىپ, قيسايىپ جاتىپ كوزى ءىلىندى. ارادا بىرنەشە كۇندەر ءوتتى.
ءبىر كۇنى قاڭتارباي ازعانا مال-م ۇلىن سۋاتقا شىعارىپ جۇرگەندە تومەنگى اۋىلدان كەلگەن ءبىر جىگىت ءجاميلانىڭ قالاعا بارىپ, كەڭسەدەن ايىرىلۋعا اشىق حات الىپ كەلگەنىن ايتتى. قاڭتاربايدىڭ جۇرەگى مۇز قويعانداي بولدى. ساسقانىنان «قوي, بەكەر بولار, بەكەر بولار» دەي بەردى. «بەكەر بولارىڭدى بىلمەيمىن, اۋىلنايدىڭ ورىس پيسارىنا وقىتىپ, مالىمدەگەنىنىڭ ىشىندە ءوزىم بولدىم. يۆان پيسار: «قازىر سەنىكى باي قالعان, كىمگە باراسىڭ موجنو. پەرەجنوي باي كەلەدى, مەن پروتوكول جازام», – دەپ قاتىندى كۇشەيتىپ قويدى. مەن بىلمەگەن بولىپ: «جەڭگەي قايىرلى بولسىن, قوناققا كەلدىڭ بە, قايتۋ قاشان؟», – دەپ ەدىم, «ەندى ءسىزدىڭ اۋىلعا ءبىز جوق شىعارمىز», – دەپ كەكەسىن ايتىپ, ءجوندى سويلەسپەدى», – دەيدى جىگىت. قاڭتارباي نانار-نانباسىن بىلمەي, مالىن سۋاتقا ايداپ جىبەرىپ, جىگىتتى الىپ ۇيگە كىردى.
جىگىتتەن اڭگىمەنىڭ شىنىنا قانىپ, ەندى بولماس دەپ اقساقال-ازامات پەن توڭىرەكتەگى كورشى-كولەمگە حابار ايتتى.
كەشكە جينالعان جۇرتقا قاڭتاربايدىڭ كوپ سويلەگەندەگى ءسوزىنىڭ قورىتىندىسى مىناۋ ەدى: «ا, حالقىم, ەس بىلگەلى تىنىم تاپپاي شارۋا بولىپ, ونىمەن دە اسىپ-تاسقان ەشنارسەم جوق, جۇرتقا تيگىزگەن قىلداي قياناتىم جوق ءبىر قاڭتارباي ەدىم. وزدەرىڭ كورىپ وتىرسىڭدار, بۇل مەزگىلدە مەنىڭ باسىما مىناداي كۇن تۋدى. ادامنان با, اللادان با ۇيدەي دۇنيەسىن, ەكى بالاسىن تاستاپ, 10-15 جىل وتاسقان ايەلىم مىناداي بولدى. جازعان, جاڭىلعان ەشنارسەم جوق ەدى. جازىعىم شارۋا, مومىن بولۋ شىعار. بار دەسە, موينىما سالار. «قاتىن ەرگە قارايدى, ەر جەرگە قارايدى» دەگەن. باسىمىزعا كۇن تۋسا, ءبىز سىزدەرگە قارايمىز. ءبارىڭ دە مەنەن اقىل سۇرايتىن ادام ەمەسسىڭدەر, انشەيىن شىداماي ايتامىز عوي. وسىنداي ءبىر ەلدىك, جۇرتتىق ىستەپ بارىپ, ءبىر جايلى قىلىپ كەلسەڭدەر قايتەر ەكەن دەيىن دەپ تۇرمىن. ءتىلىم اششى, تاياعىم قاتتى تيسە – جازدىم. مەن ءۇشىن ەمەس, مىنا سابيلەر قۇقىنا اشۋىن تاستار ءارى سەندەر بارعان سوڭ, سوزدەرىڭدى ەلى دە ءھام جەسىرلەرىڭ دە تاستاماس. جوق, ءتىپتى بولمايتىن بولسا, بارعان سوڭ تاعى ءبىر ەلدىك ىستەرسىڭدەر. تاعى سەندەرگە تولىق ريزاشىلىقپەن بيلىگىمدى بەردىم», – دەيدى.
كەلگەندەر جاقسى-جاقسى ابدەن دەسىپ, جەسىر داۋىنا پالەنشە-تۇگەنشە بارماقشى بولىپ, تاراستى.
ەرتەڭىنە جەسىرشىلەر ءجۇرىپ تە كەتتى. قاڭتارباي ەندى نە بولار ەكەن دەپ كۇننىڭ وتكەنىن ساناپ جۇرگەندە كوپ ۇزاماي جولاۋشىلار قايتىپ, قاڭتاربايعا: «بۇ دا قۇدايدىڭ ساعان بەرگەن ءبىر داۋلەتى شىعار. ءبىز بارعان جۇمىسىمىزدى وڭعا شىعارا المادىق. اشىق حات دەگەنى راس كورىنەدى. كۇنى كەشە ەش شاي دەسپەگەن ۇلكەندەردى كەلىنىمىز بەتىمىزدەن الدى. قاراس تۇبىندە بولمايتىن بولعان سوڭ, ءبىر ءتۇرلى بىتىمگە كەلىپ قايتتىق»,-دەيدى. قاڭتارباي يت جۇتقانداي بولدى. بىراق سوندا دا سىر بەرمەدى. ار-نامىس ىشتە قايناپ, سۇيەككە سىڭگەن اتا مىنەز تولقىنداپ جۇرە بەردى. اشۋ ءھام ءزابىر قىسىپ, ءبىراز ۇندەمەي تىعىلىپ: «مومىندىعىمنان كورگەنىم بولار, حالقىم, ساعان وكپەم جوق. سەندەر نە دەسەڭدەر, مەن سوعان قۇلمىن عوي. ۇلكەندەردىڭ «ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الما» دەگەن ناقىلى بار ەدى, بىراق بىتىمگە كەلگەن بولساڭدار, قايىرلى بولسىن. ءبارىڭ دە بىلەسىڭدەر, تابان ەت, ماڭداي تەرىممەن ەڭبەكتەنىپ, 23-ىمە كەلگەندە العان ايەلىم ەدى, مىنەكي, بيىل 38-گە شىعامىن. مىناۋ – زارىعىپ كورگەن ءتورت پەرزەنتتەن قالعان ەكى ءسابي. «قيامەتتە كورشىدەن» دەگەن, اششى ءسوز ايتتىڭ, قاتىنعا تاياق سوقتىڭ, يا بولماسا ءۇستى جالاڭاش بولدى, تىنىشتىق كورمەدى دەپ وسى وتىرعاندارىڭ ءھام توڭىرەكتەگى كورشى-كولەم ەشقايسىسى ايتا الماس. ءوزىم اش بولسام دا, ول ءىشتى; ءوزىم جالاڭاش بولسام دا, ول كيدى; اۋزى بارعانشا سويلەپ, اياعى جەتكەنشە ءجۇردى. ەندى نە ايىبىم بار, حالقىم؟ نە جازدىم, نە جاڭىلدىم, جۇرتىم؟! بۇل كۇندەرى بولعانىندا ويىنا وزگە وي ءتۇسىپ, مىناداي بولدى. بىراق سوندا دا كىنانى ماعان اۋدارا الماس, مەندە نە كۇش بار, بۇعان ەندى مەن نە ايتايىن؟! كىم اداسپاس, ۇكىم قاتە بولماعان شىعار, قارسىلىعىم جوق, زاكون سولاي بولسا, قايتەيىن. بىراق مىنا جاس ءسابي بالالاردىڭ كوز جاسى عوي مەنى شىداتپايتىن, قارا باسىم بولسا, ءبارىبىر عوي». ءجۇزى قىزارىپ, بۇرتيىپ تىعىلىپ, ءبىراز وتىردى. «اللانىڭ ءبىر جازعانى بار شىعار, ءتىرى بولساق كورەرمىز, تاعدىردا جازىمىش سولاي بولسا, پەندەنىڭ كونبەيتىن شاراسى بار ما؟!
جەڭەشە, بوتەن ەمەس, ءوز بالاڭ عوي, ءباتىش جاندى ءوزىڭ الىپ باۋىرىڭا باس. ول بەزسە دە مەن بەزدىرمەيىن, تولەشتى شەشەسىنە اپارىپ بەرىڭدەر. ءتىرى بولسا, مەنى ىزدەپ تابار; ولسەم, باسىما بارىپ دۇعا ەتەر. كىشكەنتاي تولەش گۋىلدەپ, ەكى قولىمەن باشبايى مەن جايالىعىن قوسا جۇمارلاپ ۇستاپ ويناپ, بولىپ جاتقان وقيعادان حابارسىز, جايىنا وتىر.
ەكى كوزى مولدىرەپ, مانادان بەرى اكەسىنىڭ بەتىنە جاۋتاڭداپ قاراي بەرىپ, تىزەسىنە سۇيەنىپ وتىرعان ءباتىش اكەسىنە قاراپ: «اكە, اجەم قايدا, قاشان كەلەدى؟», – دەپ جىلاپ قويا بەردى. «قاراعىم, اجەڭ وپاسىز بولدى. سەنىڭ كوز جاسىڭ تۇسەر, ونى جىبەرمەس», – دەپ شىداي الماي قاڭتاربايدىڭ دا كوزىنەن جاس تامشىلاپ-تامشىلاپ كەتتى. قاڭتارباي مەن جاس بالالاردى ۇيدەگىلەردىڭ ءبارى دە ەسىركەدى.