س.بايجانوۆ – جيىرمادان استام ۇلكەندى-كىشىلى اۆتورلىق جانە اۋدارما كىتاپتاردىڭ, ءۇش جۇزدەن اسا ماقالا, وچەرك, ەسسەلەردىڭ, پەسالاردىڭ اۆتورى. تۇتاستاي العاندا جۋرناليست, عالىم-جازۋشىنىڭ ەلۋ جىلعى جەمىستى قىزمەتى, اسىرەسە سوڭعى شيرەك عاسىر كەزەڭدەگى شىعارماشىلىق ءھام عىلىمي ىزدەنىستەرى مەن تىندىرعان ەڭبەكتەرى, اتاپ ايتقاندا, «ارحيۆ-ايعاق», «اباي جانە ارحيۆ», «قۇشتارلىق قۋاتى» جانە تاعى باسقا كىتاپتارى تۋعان ادەبيەتىمىز بەن قازاق جۋرناليستيكاسىنا, قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا قالامگەرلىك تۇرعىدا دا, زەرتتەۋشى عالىمدىق تۇرعىدا دا ەلەۋلى ۇلەس بولىپ قوسىلعانى انىق.
ءوزىنىڭ جۋرناليستىك, قالامگەرلىك قادامىن ەلۋىنشى جىلداردا رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىندە باستاپ, «مادەنيەت جانە تۇرمىس» (قازىرگى «پاراسات») جۋرنالى مەن بەلدى گازەتىمىز «سوتسياليستىك قازاقستاندا» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») جالعاستىرعان. شاعىن اڭگىمە-پەسالار اۋدارا ءجۇرىپ, وچەرك, پۋبليتسيستىك تولعاۋ جانرلارىنا جيىرەك باردى. سول جىلداردا جاريالانعان «اۋىلدا تۋعان ويلار», «سەنبى جانە جەكسەنبى», «سەنىڭ باقىتىڭ وزدىگىنەن كەلمەگەن» اتتى جانە تاعى باسقا وچەركتەرى مەن تولعاۋلارىن قالامگەردىڭ زامان مەن ادام, ادامنىڭ ومىردەگى ورنى سەكىلدى كەلەلى دە وزەكتى ماسەلەلەردى زەردەلەۋگە العاشقى تالپىنىستارى دەۋگە بولادى. بولاشاق ادەبيەتشى عالىم سول كەزدەگى ادەبي قۇبىلىستارعا دا ەلەڭدەي قاراپ, ەلۋىنشى جىلداردا ادەبيەت دەگەن كيەلى قاقپانى سەرپىندى تەگەۋرىنىمەن سەنىمدى اشقان زەينوللا قابدولوۆتىڭ «ءومىر ۇشقىنى», سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ «بولاشاققا جول» روماندارى جايلى, ارقالى اقىن عافۋ قايىربەكوۆتىڭ «دالا قوڭىراۋى» داستانى تۋرالى ءوز اسەرى مەن پايىمداۋلارىن ءبىلدىرىپ, گازەت, جۋرنالداردا ادەبي- سىن ماقالالار جاريالايدى.
سول ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياق شەنى مەن الپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ەلگەزەك تە تىنىمسىز قالامگەردىڭ تۋعان ولكەنىڭ ءار قيىرىنان الۋان ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى, زامانداستارى تۋرالى جازعان «جاڭا لەپ» (1956), «قۇرىش زەرگەرى» (1962), «جاقسى ادامدار جانىمىزدا» (1964) اتتى وچەرك كىتاپتارى جارىق كورەدى. سونداي-اق ول زەيىن شاشكين شىعارماشىلىعىن دەن قويا زەرتتەپ, «قازاق ادەبيەتى», «جۇلدىز» جانە باسقا گازەت-جۋرنالداردا الدەنەشە سۇبەلى ادەبي-عىلىمي ماقالالار جاريالايدى.
س.بايجانوۆ جۇمىس بابىمەن كورشىلەس موڭعولياعا نەمەسە ۆەتنامعا بارسىن, مەيلى, گەرمانيا, ۆەنگريا, يتالياعا, ءتىپتى كۋباعا, الجيرگە بارسىن, سونىڭ بىردە-بىرەۋىنە ساياحاتشى بولىپ بارماپتى. سول ساپارلارىنىڭ بارىنەن دە قويىن داپتەرى توق بولىپ, ءوز فوتواپپاراتىمەن قىرۋار سۋرەتتەر ءتۇسىرىپ, ارقايسىسىنان ولجالى ورالاتىن. ول ساپارنامالارى كەزىندە «سوتسياليستىك قازاقستان», «قازاق ادەبيەتى», «جۇلدىز» سىندى گازەت-جۋرنالداردا جاريالاندى, الجير جازبالارىنان وزگەسى جەكە كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى.
قالامگەرلىك ءھام زەرتتەۋشىلىك قاسيەت ءبىر باسىندا ەگىز توعىسقان جازۋشىنىڭ ساپارناما كىتاپتارى قازاق ادەبيەتى مەن جۋرناليستيكاسى قازىناسىنان وزىنە لايىق ورىن الارلىقتاي ەلەۋلى ەڭبەك ەكەنى كۇمان تۋعىزبايدى. قازاق ادەبيەتى مەن جۋرناليستيكاسىندا ساپارناما جانرى س.بايجانوۆتان باستالمايتىنى دا, ونىمەن تۇيىقتالمايتىنى دا انىق. ەلۋىنشى-الپىسىنشى جىلداردا تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى سىندى تارلاندارى جول سالعان ساپارناما سۇرەسىن ودان بەرگى كەزەڭدەردە ورتا بۋىن, جاس بۋىن قالامگەرلەرى جالعاستىرىپ كەلەدى. ەندىگى جەردە ءتول ادەبيەتىمىزدە دەرەكتى ادەبيەت سالاسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ساپارناما جانرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى جونىندە ارنايى تۇبەگەيلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن كەزەڭ دە كەلىپ قالدى. بۇل قاتتى ويلانارلىق جايت. كەزەكتە تۇرعان وسىنداي ورەلى مىندەت تۇرعىسىنان كەلەر بولساق, جازۋشى-عالىم س.بايجانوۆتىڭ وزگە دە زەرتتەۋلەرى مەن تۋىندىلارىن بىلاي قويعاندا, جوعارىدا ءسوز بولعان ەلدەردەن جازعان جالپى كولەمى جيىرما باسپا تاباقتان استام ساپارنامالارى ءبىر جاعىنان دەرەكتى ادەبيەتىمىزگە قوسىلعان سىباعالى ۇلەس دەپ قاراساق, ەكىنشى جاعىنان – جۋرناليستيكا عىلىمى ءۇشىن, بولاشاق جۋرناليست ماماندار ءۇشىن زەر سالا سارالاۋعا, جۋرناليست لابوراتورياسىن جىكتەپ-جىلىكتەپ, ادەبي تاسىلدەر مەن قالامگەرلىك تاجىريبە مەكتەبىنەن ءبىرشاما ءتالىم الۋعا جارارلىق قازىنا.
«ءبىر قاراعاندا ارحيۆ – جاندى ءتىرلىكتىڭ جانسىز ەسكەرتكىشى سىندى كورىنەرى دە بەكەر ەمەس. بىراق بۇل سىرت كوز عانا. اسىلىندا, ارحيۆ الەمى تەرەڭىنە بويلاپ, ءجىتى ۇڭىلەتىن يەسىنە كەزىكسە, ءبىر كەرەمەتى – وعان دا ءتىل ءبىتىپ «سويلەيدى», جان ءدىرىلى مەن ايعاقتى سىرىن ايقارا اشىپ سىرلاسادى. ارحيۆ دەگەنىمىز – تاريحي ماتەريال, وتكەن ءومىردىڭ دەرەكتى ەسكەرتكىشى. ارحيۆ – شەجىرە-كەنىش, شەجىرە-سىر دەيتىنىمىز سودان». زەرتتەۋشى ءوزىنىڭ 1988 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن «ارحيۆ-ايعاق» كىتابىندا وسىلايشا وي تولعايدى. بۇل مونوگرافيا اۆتوردىڭ بىرنەشە جىل بويعى ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسى, ادام مەن زامان جايلى كەلەلى دەرەكتەر قازىناسى – ارحيۆ جايلى, ونىڭ حالىق ومىرىندەگى ءمانى مەن قاسيەتى, سىرى مەن مازمۇنى, وتكەن تاريحى مەن قازىرگى جايى جونىندە ساليقالى ويلار ايتاتىن سۇبەلى ەڭبەك.
زامان كەيپىن, حالىق ءومىرىنىڭ بەدەرلى دە سوقتالى كەزەڭدەرىن دەرەكتەر مەن قۇجاتتار ارقىلى زەردەلەۋدى ماقسات ەتكەن جازۋشى جوعارىداعى كىتابىمەن شەكتەلمەي, ودان بىلايعى جىلداردا قانىش ساتباەۆتىڭ, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, داڭقتى تاريحشى ەرمۇقان بەكماحانوۆتىڭ, جامبىلدىڭ حاتشىسى پاۆەل كۋزنەتسوۆتىڭ, ايگىلى ادەبيەتشى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ, كومپوزيتور ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ, مەملەكەت قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ مۇراعاتتارىن اۋدارىستىرىپ, «اقيقات», «جالىن», «پاراسات» سياقتى بەلدى-بەلدى جۋرنالداردا «ق.ساتباەۆتىڭ ءبىر حاتى توڭىرەگىندە», «ب.مومىش ۇلىنىڭ مايدان داپتەرىنەن», «جازىقسىز كىنالى بولعانىم با؟». «ەڭسەگەي بويلى ەرلەرىمەن ەل ەڭسەلى!» سەكىلدى سوقتالى ماقالالار, «ءدۇيىم دۇلدۇلدەر» اتتى ەستەلىك-اۋدارما كىتاپ جاريالاۋى – تىنىمسىز زەرتتەۋ مەن ىزدەنىستىڭ قارىمى دەۋ ادىلدىك بولماق.
زەرتتەۋشىنىڭ «عىلىم» باسپاسىنان جارىق كورگەن «اباي جانە ارحيۆ» اتتى كىتابى رەسپۋبليكامىزدىڭ ابايتانۋ عىلىمىنا دەربەس كىرپىش بولىپ قالانعان سونى دا وقشاۋ ەڭبەك سانالۋعا لايىق. البەتتە, ۇلى اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى ءتول ادەبيەتىمىز بەن عىلىمىمىزدا كەڭىنەن زەرتتەلگەن تاقىرىپ ەكەنى راس. ول جايىندا, اسىرەسە ونىڭ شىعارماشىلىق, اقىندىق ونەرى جايىندا ەرتەلى-كەش جازىلعان, جارىق كورگەن عىلىمي كىتاپتار مەن ماقالالار, «اباي», «اباي جولى» باستاعان رومان, پەسا, كينوفيلم, داستان مەن ولەڭدەر, اندەر مەن كۇيلەر جانە باسقا دا ونەر تۋىندىلارى از ەمەس. الايدا, سولاردىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا اقىننىڭ ءوز جىرلارىن, ەل اۋىزىندا ساقتالعان اڭىز اڭگىمەلەر مەن ەستەلىكتەردى, جەكەلەگەن دەرەكتەردى ارقاۋ ەتە وتىرىپ دۇنيەگە كەلگەنى دە قۇپيا ەمەس. اشىعىن ايتساق, عىلىمدا ابايدىڭ ءوز قولىنان تۋدى, ءوزى جازىپ قالدىرعان دەپ سۇيەنەتىندەي سۇبەلى دە سۇيەكتى قولجازبا قۇجاتى سوڭعى كەزگە دەيىن تام-تۇم, جوقتىڭ قاسى بولىپ كەلگەنى امبەگە ايان. ال «اباي جانە ارحيۆ» اتتى كىتاپ اباي بابامىزدىڭ ءوز قولىنان تۋعان, تەڭىز تەرەڭىندە ىركىلگەن جاۋھار ءراۋىشتى ءبىرشاما قۇجات قولجازبالاردى العا تارتۋىمەن قۇندى. «سوڭعى كەزدەردە اشىلعان اباي ومىرىنە قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ, جۇيەلەۋگە بولار ەدى», – دەپ جازىلعان «اباي جانە ارحيۆ» اتتى كىتاپتىڭ العىسوز ورنىنا بەرىلگەن العاشقى تاراۋىندا.
جۇرتشىلىق اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىن وقي ءجۇرىپ تە, ونىڭ ءومىرىنىڭ سوقتىقپالى, سوقپاقسىز بولعانى, اۋقاتى مەن داۋلەتى, مارتەبەسى مەن قىزىعى قانشاما بەرەكەلى, ەڭسەلى بولسا, ارپالىسى مەن اۋرە-سارساڭى, كۇيزەلىسى مەن مۇڭى دا ودان ەش ولقى بولماعانى جايلى ناقتى دەرەكتەردى بىلمەيتىن. وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن ەداۋىر تولتىراتىن «اباي جانە ارحيۆ» كىتابى تاريح پەن عىلىم ءۇشىن, ادەبيەتتانۋ, ابايتانۋ عىلىمى ءۇشىن ماڭىزى زور اسا قۇندى ەڭبەك. وندا وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ەشبىر عىلىمي كىتاپتا تولىق جارىق كورمەگەن اباي جايىنداعى ءبىرسىپىرا سيرەك تە باعا جەتكىسىز ارحيۆ قۇجاتتارى جيناقتالىپ, كەزەڭدەرگە جۇيەلەنىپ, عىلىمي تۇرعىدا العاشقى پايىمداۋلارىمەن قوسا قالىڭ وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلادى.
سونىمەن قاتار زەرتتەۋشىنىڭ ابايتانۋشى عالىم رەتىندە «اباي جانە ارحيۆ» كىتابىندا ايتقان مىناداي ناقتى ءبىر تۇجىرىمىنا نازار اۋدارماي بولمايدى. «اباي شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ, تالداۋ, حالىققا تانىتۋ, تاراتۋ جونىندە قىرۋار ءىس تىندىرىلعانىن, اباي ءومىربايانىنىڭ عىلىمي جەلىسىن ءتۇزۋ جونىندە كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ باعا جەتكىسىز زور ەڭبەك اتقارعانىن مويىنداي تۇرساق تا, اباي ءومىرىن عىلىمي تۇرعىدان ناقتى ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندە تۇبەگەيلى زەرتتەۋ, شىن مانىندەگى عىلىمي ءومىربايانىن تياناقتاۋ ءىسى ءالى كۇن تارتىبىندە تۇرعان ورتاق بورىش دەپ ۇعۋىمىز ءلازىم».
جۋرناليست-جازۋشى س.بايجانوۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى ونشاقتى جىل اينالاسىنداعى شىعارماشىلىق ءومىربايانىنا زەر سالساق, وسى مەرزىم اياسىندا ول رومان مەن حيكايات, اڭگىمە مەن پەسا, كوسەمسوز ماقالا مەن عىلىمي-زەرتتەۋ جانرلارىندا دا بىلەك سىبانا قالام تارتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. 1986 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىندا (№2) ونىڭ «كەگەن-قارقارا» (كىتاپ «الاكوبەدە ويات مەنى» دەگەن اتپەن 2000 جىلى جارىق كوردى) رومانىنىڭ ىقشامدالعان ءتۇرى جاريالانسا, بىلايعى جىلداردا رەسپۋبليكامىزدىڭ گازەت-جۋرنالدارىندا ونىڭ «اكە», «قياڭقى تاعدىر» اتتى حيكاياتتارى, «زاڭعارلار, «نە داۋا», «پىكىرتالاس», «توبە بي», «زار – زاپىران» اتتى پەسالارى, «ار كوپىرى», «وقشاۋ تاعدىر», «المانىڭ ءدامى», «كىندىك كەسكەن», «قايداسىڭ, داريا», «ساعىندىم سەنى, لايلوك», «سۇيگەن جۇرەك مازداۋىن قويمايدى» جانە تاعى ونشاقتى اڭگىمەلەرى مەن ەسسەلەرى, وچەركتەرى مەن پۋبليتسيستيكالىق تولعاۋلارى جاريالاندى. 1987 جىلى جارىق كورگەن «قۇشتارلىق قۋاتى» جانە «قاجىعا بارعان قازاقتار» (جازۋشى ق.يساباەۆپەن بىرلەسىپ جازعان) اتتى كىتاپتارى دا ونىڭ جاڭعىرۋ كەزەڭىندەگى قالام سەرپىنىنىڭ كۋالارى ەكەنى كۇمانسىز.
«كەگەن – قارقارا» رومانىمەن قولجازبا كۇيىندە وقىپ تانىسقان اكادەميك جازۋشى م.قاراتاەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءا.نۇرشايىقوۆ, قازاق ادەبيەتىنىڭ بەلگىلى تۇلعالارى ق.جۇمادىلوۆ, ا.سەيدىمبەكوۆ جانە باسقالارىنىڭ وڭ پىكىر ايتقاندارى ءمالىم. جازۋشىنىڭ «زاڭعارلار», «توبە بي», «زار-زاپىران» پەسالارى دا ناقتى دەرەكتەر مەن تاريحي تۇلعالار ءومىرىنىڭ كەلەلى كەزەڭدەرىن وزەك ەتە جازىلعان دۇنيەلەر.
ساپار بايجانوۆتىڭ جۋرناليست, گازەت قىزمەتىن شەبەر ۇيىمداستىرۋشى رەتىندەگى ەڭبەگى – رەسپۋبليكانىڭ باستى ءباسپاسوز ورگانى – «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىن ون جىل بويى باسقارعان كەزىندە جارقىراپ كورىندى. ساپەكەڭنىڭ ۇجىم باسقارۋداعى كەڭدىگى, ماسەلەلەردى قويا بىلۋدەگى تەرەڭدىگى, قانداي جاۋاپتى ساياسي ناۋقانداردى دا ءمىنسىز وتكىزەتىن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ايتا جۇرەرلىكتەي. رەداكتور رەتىندە ادام تانىعىشتىعى دا بولەكشە بولاتىن. ول جىلداردا اۋەلى وبلىستىق نەمەسە رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتىنىڭ مەكتەبىنەن ءوتىپ الماسا, جاستار جاعى جولاتىلمايتىن «سوتسياليستىك قازاقستانعا» ۋنيۆەرسيتەتتى جاڭا بىتىرگەن جىگىتتەردى باتىل شاقىرۋى دا سول تۇس ءۇشىن ەلەۋلى جاڭالىق ەدى. كەيىننەن ەسىمدەرى ەلگە تانىمال بولعان سارباس اقتاەۆ, ماماديار جاقىپ, بەكبولات ادەتوۆ, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, توقتاربەك قىزىقباەۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, قويشىعارا سالعارا ۇلى, نۇريدەن مۋفتاحوۆ, سابىرجان شۇكىروۆ, كەڭەس يۋسۋپوۆ, جانات ەلشىبەكوۆ سياقتى بىرقاتار قالامگەرلەردى ارنايى شاقىرىپ, باس گازەتتىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن وتكىزىپ, شىڭداعان ەڭبەگىن ايتساق تا بولادى. سولاردىڭ ءبىرى – ءوزىمىز.
قورىتا ايتقاندا, قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتى, جۋرناليستيكاسى سالاسىندا سوناۋ ەلۋىنشى جىلداردان بەرمەن قاراي مارتەبەلى دە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارۋمەن قاتار, جەمىستى دە قۇنارلى شىعارمالار ءھام عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن تۋدىرعان جازۋشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ اكادەميگى ساپار بايجانوۆتىڭ جوعارىدا ءسوز بولعان كىتاپتارى مەن باسقا دا عىلىمي, ادەبي, كوركەم-پۋبليتسيستيكالىق تۋىندىلارى ءالى دە حالقىنىڭ, كەلەر ۇرپاقتىڭ بايلىعىنا اينالىپ, قىزمەت ەتە بەرەرى حاق.
بولات بوداۋباي,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى