قوي تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ۇدەرىسى نارىقتاعى سۇرانىسقا تىكەلەي تاۋەلدى. بۇگىندە قازاقستاندا 3 ميلليونعا جۋىق ادام مال شارۋاشىلىعىمەن تۇراقتى تۇردە اينالىسادى. قويدىڭ اسا ءبىر قۇندى قاسيەتى – وسىمتالدىعى. بيازى ءجۇندى قوي تۇقىمدارىنىڭ ءاربىر 100 ساۋلىعىنان 140 باسقا دەيىن قوزى, ال قالىڭ ءجۇندى قويلاردان 120-130 قوزى الىنادى. قوي قوزىنى بەس اي كوتەرەدى. ءتولى تەز جەتىلەتىندىكتەن, 1,5 جاسىندا-اق ءىرى قوي توبىنا قوسىلادى. وسى قاسيەتتەرى مال باسىن تەز كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستاندا قوي شارۋاشىلىعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشى سالاسى بولىپ كەلگەن, الداعى ۋاقىتتا دا سولاي بولۋى ءتيىس. سەبەبى ءبىزدىڭ ەلدەگى تابيعي جاعداي دا, شارۋاشىلىقتىڭ ۇزاق تاريحى دا سوعان ىڭعايلى. قوي نەگىزىنەن جايىلىم مالى. ەلدەگى 180 ملن گەكتارعا جۋىق تابيعي جايىلىم وسىنداي ۇساق مال جايۋعا ءتيىمدى پايدالانىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە سالىستىرمالى تۇردە ارزان ءارى ساپالى ەت, ءجۇن, تەرى, ءيا باسقا ونىمدەر وندىرۋگە بولادى.
ءيا, ەلىمىزدىڭ دارقان دالاسىن قوي ت ۇلىگىنسىز ەلەستەتۋ قيىن. قىلشىقتى قىزىل ءجۇندى قوي تەك قازاق دالاسىندا وسىرىلەتىندىگىمەن قۇندى. بيازى ءجۇندى قوي ءوسىرۋ الماتى, جامبىل جانە تۇركىستان وبلىستارىندا دامىعان. نەگىزگى تۇقىم تۇرلەرى بيازى ءجۇندى, قازاقتىڭ ارقار-مەرينوس, وڭتۇستىك قازاق مەرينوسى, سولتۇستىك قازاق مەرينوسى, ەتتى-مەرينوس پەن قازاقستاندىق مەرينوس. باتىس قازاقستان مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىندا بيازى ءجۇندى قويدىڭ ازداعان باسى بار.
2018 جىلعى ستاتيستيكالىق دەرەككە جۇگىنسەك, كەيىنگى بىرنەشە جىلدا اۋىلشارۋاشىلىق وندىرۋشىلەردىڭ بارلىق ساناتتارىنداعى جىلقى سانى 6,9 %-عا, تۇيە 7,2%-عا, ءىرى قارا مال 5,5%-عا, قۇس – 8,1%-عا, قوي مەن ەشكى 0,8%-عا ۇلعايىپتى.
2016 جىلمەن سالىستىرعاندا ەتتىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ تىرىدەي سالماقتاعى ءوندىرىسى 5,4%-عا ۇلعايىپتى. سوڭعى ءۇش جىلدىقتى نازارعا الساق, قوي شارۋاشىلىعىندا ەداۋىر ءوسىم بار ەكەنىن كورۋگە بولادى.
بيىل قاڭتار ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ا.ەۆنيەۆ:
– بيىل جالپى كولەمى 33 مىڭ توننا, كەلەر جىلى 40 مىڭ توننا مال ءونىمىن ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بار. قوي ەتىن سىرتقى نارىققا شىعارۋعا دا جول اشىلدى. جالعىز «اكتەپ» كومپانياسى يرانمەن ارادا 10 000 توننا ەت جىبەرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. سوندىقتان كىدىرۋدىڭ قاجەتى جوق, – دەگەن بولاتىن.
اۋىلدا قوي شارۋاشىلىعى ەداۋىر قارقىن الىپ دامىپ كەلە جاتىر. قازاقستاندا بيازى ءجۇندى قويدى بۋدانداستىرۋ 3 باعىتتا جۇرەدى: ەت ونىمدەرىن ارتتىرۋ; جوعارى ساپاداعى بيازى ءجۇندى قوي ءوسىرۋ, ەتتى-مايلى قوي ءتۇرىن اسىلداندىرۋ. قوي شارۋاشىلىعىنىڭ اسا ماڭىزدى باستى ءونىمىنىڭ ءبىرى – ءجۇن. قويدان باسقا دا ءجۇن بەرەتىن مال, اڭ جانە جانۋارلار بار, بىراق بارلىق وندىرىلەتىن ءجۇننىڭ 85-90%-ى قويدان وندىرىلەدى. سوندىقتان شۇعا-ماتا جەڭىل ونەركاسىبى ءۇشىن قوي ءجۇنىنىڭ ماڭىزى زور.
سوڭعى جىلدارى حيميا ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى جاساندى جانە سينتەتيكالىق تالشىقتار كوپتەپ ءوندىرىلىپ, ولاردان توقىلاتىن كەزدەمە ماتالار دا كوبەيدى. بۇل تالشىقتاردى ءوندىرۋ ءارى ارزان, ءارى ولاردىڭ كەيبىر قاجەتتەرى تابيعي تالشىقتان ارتىق تا جاعدايلارى بار. كەيبىر قوي تۇقىمدارىنىڭ جۇنىنەن كىلەم, الاشا, گوبەلەن, قولعاپ, بايپاق, فەتر سياقتى قاجەتتى زاتتار توقىلىپ, جاسالادى. كيىز باسۋعا تەك قوي ءجۇنى عانا جارايدى. سوندىقتان قوي ءجۇنى حالىق شارۋاشىلىعىندا كەڭىنەن قولدانىلىپ, جوعارى باعالانادى.
ەلىمىزدەگى قوي شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋ بارىسىندا جاستاردىڭ قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا قۇلشىنىسى جاقسى ەكەنى بايقالۋدا. ماسەلەن, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىنداردىڭ 60%-عا جۋىعى جاستار ساناتىنداعى ازاماتتار ەكەن. ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ارتۋى مۇناي مەن شيكىزاتتان كەيىن مال شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل جاقسى ءۇردىس ەكەنى تۇسىنىكتى.
«قوي ەگىز تاپسا, ءشوپتىڭ باسى ايىر شىعادى» دەگەن قازاق حالقىنىڭ شوپان اتا تولىمەن تۇرمىس-تىرشىلىگى وتە جاقىندىعىن بايقاۋعا بولادى. قوي وتە ءتوزىمدى كەلەتىندىكتەن, اۋا رايى وتە سۋىق نەمەسە اسا ىستىق جەرلەردە دە جاقسى كوبەيەدى. قۇلازىعان ءشول دە, شىڭى بيىك تاۋ دا قوي جارىقتىقتىڭ جايىلىمىنا جاراي بەرەدى. ەلىمىزدە قوي باسىنىڭ كوبەيۋى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ىرگەلى دامۋىنا جول اشىپ تۇرعانىن عالىمدار دا راستايدى. ولاي بولسا, ۇكىمەت تاراپىنان وسى قوي شارۋاشىلىعىن قولداۋعا كوبىرەك كوڭىل بولىنگەنى دۇرىس.
ايدانا تىلەۋعابىلوۆا