ارىس ماڭىنداعى قويمادا بولعان تەحنوگەندىك اپات بەيبىت ءولكەنىڭ جايباراقات تىرشىلىگىن ءبىر-اق ساتتە استاڭ-كەستەڭ ەتتى. دانا حالقىمىزدا «بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن جاۋ باسقاندا بىلەرسىڭ, قارۋىڭنىڭ قادىرىن شايقاسقاندا بىلەرسىڭ...» دەگەن ءسوز بار.
كورشىلەس ەلدەردە نەشە ءتۇرلى سوعىس, ەتنوستىق جانە ءدىني قاقتىعىس, جانجالدار بولىپ جاتسا دا, تاۋەلسىزدىك العالى سنارياد جارىلماق تۇگىلى, اتىلعان وقتىڭ دىبىسىن ەستىمەي تىرلىك كەشكەن ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن بۇل كۇتپەگەن جايت, قاتتى سوققى بولدى. ساناۋلى ساعاتتاردىڭ ىشىندە بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن بىلدىرگەن جويقىن اپات – جارىلىستار, ءورت, حالىقتىڭ قالادان كوشىرىلۋى مۇنداي جاعدايلاردىڭ قانشالىقتى قاتىگەز ءارى قورقىنىشتى بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن كورسەتتى.
ەكىنشى جاعىنان بۇل جاي ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ – قاراپايىم ادامداردان مەملەكەت باسشىسىنا دەيىنگى ازاماتتارىمىزدىڭ بەت-بەينەسىن, بيىك ساپالىق قاسيەتتەرىن, پاراسات-پايىمىن دا تانىتتى. اسىرەسە سۋىت حاباردى ەستىسىمەن اپاتتى ايماققا ۇشىپ شىققان پرەزيدەنتىمىز ق.ك.توقاەۆتىڭ قادامى ارىستىقتاردى عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتاردى سۇيسىنتكەنىن ايتۋ پارىز.
جارىلىس تۋرالى اقپارات تاراعان ساتتەن باستاپ ەلدىڭ كوزى تەلەديدارعا بايلاندى, راديوعا قۇلاق تىگىپ, ينتەرنەتكە ۇڭىلۋمەن بولدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بولعان جايدى بۇركەمەلەمەي ايتۋى ەل ىشىندە جالعان اقپاراتتىڭ جايىلماۋىنا اسەر ەتكەنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن حابارلاردىڭ باستى تاقىرىبى – «ارىس, ءبىز بىرگەمىز!» دەپ اتالىپ, بولعان وقيعالار, قابىلدانعان شارالار, جاسالعان كومەكتەر تۋرالى اقپارات اعىنى ءبىر تولاستاعان جوق. بۇل دا اشىق قوعام قاعيداتىنا ساي كەلەتىن قادام.
ارينە قازاقستاندا تاپ وسىنداي اۋقىمدى تەحنوگەندىك اپاتتى اۋىزدىقتاۋ, تۇتاس قالانى جەدەل ەۆاكۋاتسيالاۋ تاجىريبەسى بۇرىن بولماعاندىقتان, ساربازداردىڭ, جاس مامانداردىڭ شوشىپ, ابدىراپ قالۋى ىقتيمال جايت. دەگەنمەن, بۇل رەتتە دە جاپپاي ۇرەيگە, كوپ قۇرباندىققا جول بەرىلمەگەنىن ايتۋىمىز كەرەك.
نەگىزىندە, مۇنداي فاكتىلەردى تابيعي كاتاكليزمدەر كوپ بولاتىن, سۇراپىل داۋىلدار سوعاتىن ەلدەردە زەرتتەپ, جيناقتاپ, حالىققا ءوزىن قالاي ۇستاۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەتىن كىتاپشالار شىعارىلىپ, تاراتىلىپ تۇرادى. قازىر ءبىزدىڭ بالالارىمىز ءبىلىم ىزدەپ قانشاما ەلدەرگە بارادى, بالكىم, ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ وشاقتارىندا دا بولاشاقتا باستاۋىش اسكەري دايىندىق ساباقتارىندا وسى باعىتتا اقپارات بەرىلگەنى ارتىق بولماس...
ال وسى جولعى جاعدايدا ادامداردى قۇتقارۋ جۇمىستارىن ءبىر قالىپقا تۇسىرۋگە, تۇرعىنداردىڭ ءدۇرلىگۋىن باسۋعا ەڭ الدىمەن وقيعاعا مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى نازار اۋدارىلىپ, پارمەندى شارالاردىڭ قابىلدانۋى, وعان قوسا جەرگىلىكتى جەردەگى ەل الدىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ بىلىكتىلىگى اسەر ەتتى دەر ەدىك. ءبۇكىل قۇتقارۋ, كوشىرۋ, كومەك ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىندا ءىس باسىندا ءجۇرگەن, تالاي جىلعى تاجىريبەلەرى بار تۇلعالار تىزگىندى ءوز قولدارىنا الدى.
قازاقستان بويىنشا مەملەكەت پەن ميلليونداعان قاراپايىم ادامداردىڭ كۇشىن بىرىكتىرگەن وراسان زور وپەراتسياعا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءۇن قاتۋى, بەلسەنە ارالاسىپ قانا قويماي, ءوزىنىڭ وڭىرلىك فيليالدارى ارقىلى اۋقىمدى گۋمانيتارلىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋى – زاڭدىلىق.
ەڭ الدىمەن زارداپ شەككەندەردى توتەنشە جاعدايدان امان الىپ شىعۋ, حالىقتى سابىرلىلىققا شاقىرۋ, ەلدى دۇرلىكتىرەتىن جايلارعا جول بەرمەۋ قاجەت ەدى. جەدەل تۇردە شىمكەنت قالاسىنداعى دوستىق ءۇيىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ رەسپۋبليكالىق شتابى قۇرىلىپ, بارلىق جۇمىستى ۇيلەستىرۋ ءمۇراتالى قالمۇراتوۆ پەن عاني رىسبەكوۆكە جۇكتەلدى.
سول كۇنى-اق شتابتا زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋ جۇمىسى باستالىپ, حاتشىلىق پەن «قوعامدىق كەلىسىم» مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى توتەنشە جاعدايعا تاپ بولعاندارعا قاجەتتى زاتتاردى جيناۋعا كىرىستى. كەيىننەن «ارىس, ءبىز بىرگەمىز!» رەسپۋبليكالىق اكتسياسى باستالىپ, اۋەلى سول ماڭداعىلاردان, ودان سوڭ ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن گۋمانيتارلىق كومەك اعىلعاندا, بۇل جۇمىس اۋقىمى الدەنەشە ەسە ارتا ءتۇستى.
قاشاندا ىنتىماقتاستىق, جاناشىرلىق جانە ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتۋدى باستى قۇندىلىقتار دەپ جوعارى قوياتىن ءبىزدىڭ قوعام مۇشەلەرى ارىستىقتارعا كومەك قولىن سوزۋدى پارىز ساناعانى انىق. مىنە, سوندىقتان دا مىڭداعان ادام, ۇيىمدار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر جارىلىستار باسىلماي جاتىپ, قايىرىمدىلىق ەستافەتاسىن ءبىر-بىرىنە جالعادى. ولاردىڭ ىشىندە قازاق جەرىن مەكەن ەتكەن ەتنوستاردىڭ ۇلەسى وتە كوپ ەكەندىگى – قازاقستاندىق بىرلىكتىڭ تاعى ءبىر دالەلى.
شتابتان كەلگەن اقپارات بويىنشا العاشقى ەكى كۇن ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى كورسەتكەن كومەكتىڭ جالپى سوماسى 51 331 332 تەڭگەدەن استى. قاراجات جيناۋ ءالى دە جالعاسۋدا.
اكتسياعا تۇركىستان وبلىسىنداعى «دۋستليك» وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى قاۋىمداستىعى, ازەربايجان قاۋىمداستىعى, «احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني ورتالىعى, «قازاقستان كورەيلەرى قاۋىمداستىعى» جانە باسقا دا رەسپۋبليكالىق جانە ءوڭىرلىك ەتنومادەني بىرلەستىكتەر ءبىردەن قوسىلعان. العاشقى كۇنى كەشكە قاراي ەتنومادەني بىرلەستىكتەر التى ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكتتى ءوز قامقورلىقتارىنا الدى.
ەلورداداعى دوستىق ۇيىندە دە شتاب قۇرىلىپ, قالالىق اسسامبلەيا مۇشەلەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جالپى قۇنى 3 ميلليون تەڭگەدەن اساتىن كيىم, قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك جينادى. وزبەك مادەني بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى حاسان ءشارىپوۆتىڭ حاباردى ەستي سالىسىمەن ارىس قالاسىنا 22 توننا ۇن جىبەرگەنى بەلگىلى بولدى.
الماتى قالاسىنىڭ ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەرى العاشقى كۇنى 1 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجات جيناعاندارىن حابارلاسا, اقمولا وبلىسىنىڭ اسسامبلەياسى 2 ميلليون 685 مىڭ تەڭگە كولەمىندە كومەك كورسەتكەن.
اقتوبە وبلىستىق اسسامبلەياسى جيناعان سوما 3 ميلليون تەڭگەدەن اسقان, سونىڭ ىشىندە «ۋرارتۋ» ارميان ەتنومادەني بىرلەستىگى 2 ميلليون تەڭگەگە كومەك كورسەتكەنىن اتاپ كورسەتۋ پارىز. قحا مۇشەسى, وبلىستىق قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.ۆ.ۆيشنياكتىڭ 200 مىڭ تەڭگە اۋدارعان باستاماسىن الماتى وبلىسىنداعى ارىپتەسى, قحا مۇشەسى ز.پ.كۋزيەۆ جالعاستىرىپ, كومەك قورىنا 700 000 تەڭگە سالدى.
وسى رەتتە قحا مۇشەلەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر توراعالارى, قحا كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى «تۇركىستان» الەۋمەتتىك دامۋ كورپوراتيۆتىك قورىنا اقشا اۋدارۋدا ۇلگى كورسەتكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. مىسالى, اتىراۋ وبلىستىق قحا كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ۆ.ف. روزمەتوۆ 200 000 تەڭگە, قاۋىمداستىق مۇشەسى ا.ا.كولۋزانوۆ 150 000 تەڭگە, «بىلينا» ورىس ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ا.ا.كوروبلەۆ 150 000 تەڭگە, «يۆەريا» گرۋزين ەمب ءتوراعاسى ز.گ. بوبوحيدزە 100 000 تەڭگە, «جاڭعىرۋ جولى» جاستار قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسى ت.ۆ.روزمەتوۆا 150 000 تەڭگە اۋداردى.
مۇنداي مىسالدار باسقا ءوڭىرلەردە دە كوپتەپ كەزدەسەدى. شىمكەنت قالاسى مارتوبە اۋىلىنداعى تۇرىك ەتنوسىنىڭ وكىلدەرى (توراعاسى – مۇرات گەلاشۆيلي) ازىق-ت ۇلىكپەن كومەك كورسەتىپ, ورتالىق مەشىتتىڭ ەسەبىنە 118 000 تەڭگە اۋدارعان. تۇركىستان وبلىستىق قىرعىز ەتنومادەني بىرلەستىگى №87 مەكتەپتە ورنالاسقاندارعا 1 200 000 تەڭگە سوماسىنا ازىق-ت ۇلىك, ەرەسەكتەر مەن بالالارعا كيىم جانە اياق كيىم, ءدارى-دارمەك اپارىپ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ ارميان ەتنوسىنىڭ وكىلدەرى «تۇركىستان» الەۋمەتتىك دامۋ كورپوراتيۆتىك قورىنا 1 180 000 تەڭگە, اتىراۋ وبلىسى «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەلەرى 1 773 927 تەڭگە اۋداردى.
جالپىرەسپۋبليكالىق اكتسيادان بىردە-ءبىر وبلىستىق اسسامبلەيا شەت قالعان جوق. قوستاناي وبلىسىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى 4 613 200 تەڭگە اۋدارىپ, 5 توننا ۇن جونەلتتى. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا دوستىق ۇيلەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر, قحا مۇشەلەرى 804 مىڭ تەڭگە جينادى.
جامبىل وبلىسىندا جينالعان قاراجات پەن ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەت بولاتىن زاتتاردىڭ جالپى سوماسى 3 259 551 تەڭگەنى قۇراپ, باتىس قازاقستان وبلىسىندا ءۇش گۋمانيتارلىق كومەك جيناۋ پۋنكتىنەن ارىسقا 30 توننا ازىق-ت ۇلىك جونەلتىلدى. «احىسكا» ەتنومادەني بىرلەستىگى 200 ادامدى جاتاقحاناعا ورنالاستىرسا, ازەربايجان قاۋىمداستىعى مەن «دۋستليك» وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگى ارقايسىسى 500 كىسىگە تۇسكى اس تاراتتى.
وڭىرلەردەگى قحا قۇرىلىمدارى: انالار كەڭەسى, جاستار قاناتى, مەدياتسيا كابينەتتەرى اكتسياعا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋدا: قاراجات جينالىپ, بالالارعا ويىنشىقتار, شىرىندار, كيىمدەر, ءدارى-دارمەكتەر جونەلتۋدە. «جاڭعىرۋ جولى» قحا رەسپۋبليكالىق جاستار قوزعالىسى 26 ماۋسىم كۇنى «JAQSYLYQJASA» جوباسى اياسىندا تۇركىستان وبلىسىنا كومەككە بارۋ ءۇشىن ەرىكتىلەر توپتارىن جاساقتاۋ بويىنشا اكتسيانى باستادى.
قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا قحا حاتشىلىقتارى مەن «قوعامدىق كەلىسىم» قىزمەتكەرلەرى پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆتىڭ ءبىر كۇندىك جالاقىنى تەحنوگەندىك اپاتتان زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋ ەسەبىنە اۋدارۋ جونىندەگى باستاماسىن قولدادى.
بۇگىندە زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋ ءارتۇرلى باعىتتا ءورىس الىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەلوردالىق اسسامبلەيانىڭ جاستار قاناتىنىڭ مۇشەلەرى اپاتتا جاراقات العاندار ءۇشىن قان تاپسىرسا, تۇركىستانداعى اۋعانستان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى ادامداردى تاسىمالداۋعا كولىكتەر بولگەن. اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى دە ءوز مۇمكىندىكتەرىنە قاراي اقشا قوسسا, «ەۆا» ءدارىحاناسىنىڭ يەسى يرينا برودسكايا 140 000 تەڭگەگە ءدارى-دارمەك جەتكىزگەن. بىرنەشە ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ باسشىلارى (ز.ميرزاەۆ, م.حاشيمجانوۆ) ەۆاكۋاتسيالانعان ادامدارعا ءوز ۇيلەرىن بوساتىپ بەرگەن.
قحا انالار كەڭەسى رەسپۋبليكا بويىنشا «ارىس بالالارىنا» قايىرىمدىلىق اكتسياسىن وتكىزىپ, بالالارعا كيىم-كەشەك, ويىنشىق, تازالىق زاتتارى, وقۋ قۇرالدارىن جينادى. سونداي-اق مەتسەناتتار مەن كاسىپكەرلەردەن زاقىم كەلگەن ءبىلىم وشاقتارى مەن بالاباقشالاردى قالپىنا كەلتىرىپ, مەكتەپ وقۋشىلارىن جاڭا وقۋ جىلىنا دايىنداۋعا كومەكتەسۋدى سۇرادى.
نۇر-سۇلتان قالاسى دوستىق ۇيىندە ارنايى قۇرىلعان شتاب «ارىس, ءبىز بىرگەمىز!» اكتسياسى اياسىندا جينالعان 40 توننا ازىق-ت ۇلىك, تۇرمىستىق زاتتار مەن كيىم-كەشەك, توسەك-ورىنداردى ارنايى جۇك كولىگىمەن اتتاندىردى. تۋرا وسىنداي كومەك 2 شىلدە كۇنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «مەيىرىمدىلىك كەرۋەنى» جالپىۇلتتىق قايىرىمدىلىق اكتسياسى اياسىندا الماتى قالاسىنان جونەلتىلەدى.
جالپى, اپاتتان زارداپ شەككەندەرگە تاماق, كيىم, قاجەتتى زاتتاردى اكەلىپ بەرگەن اتتارى بەلگىسىز ازاماتتار جۇزدەپ, مىڭداپ سانالادى. بۇگىندە گۋمانيتارلىق كومەك وراسان اۋقىمعا جەتتى, بۇل – قازاقستان حالقىنىڭ قيىن ساتتە, بارلىق كەزەڭدەردەگىدەي بىرىگىپ, قولداۋ كورسەتەتىن بىرەگەي سيپاتىنىڭ كورسەتكىشى, قازاقستاندىق گۋمانيزم مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ باعا جەتپەس ۇلگىسى.
بۇل وقيعانىڭ تىرشىلىگىمىزدىڭ قالىپتى اعىنىن شايقاپ, بويىمىزدى جيعىزعانى راس. ارىستاعى جارىلىستار ەل تىنىشتىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ءالى دە ويلاستىراتىن, جەتىلدىرەتىن جايلار بار ەكەنىن ەسكە سالدى. سونداي-اق بۇل وقيعا قوعامىمىزدا اشىقتىق دامىپ كەلە جاتقانىن, ادامداردىڭ بويىندا ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتۋ, قايىرىمدىلىق جاساۋ, جاناشىرلىق تانىتۋ سەزىمدەرىنىڭ ۇلعايا تۇسكەنىن دە كورسەتتى. ەلىمىزدە ارىسقا كومەكتەسۋ ىسىنە قاتىسپاي, نەمقۇرايلى قالعان ادام جوق دەۋگە بولادى.
ەندى ەلدە شىنىمەن دە قايىرىمدىلىقتىڭ, جاقسىلىقتىڭ, جومارتتىقتىڭ اكتسياسى باستالاتىن سىڭايلى. اقمولا جانە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرى ارىس بالالارىنا كوكشەتاۋ مەن باياناۋىل لاگەرلەرىنىڭ ەسىكتەرى جاز بويى ايقارا اشىق ەكەنىن جاريا ەتتى. شىعىس قازاقستان وبلىسى «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 1000-نان استام ادامدى قونىستانۋعا شاقىردى. ال كەشە عانا الەۋمەتتىك جەلىلەر «BI-Group» كومپانياسىنىڭ باسشىسى ا.راقىمباەۆ كورپوراتيۆتىك قورعا 100 ميلليون تەڭگە اۋدارا وتىرىپ, ءوز كومپانياسىنىڭ ارىستا ءۇي سالۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەگەنىن قۋانا حابارلادى.
مىنە, وسىنداي حالىقتىڭ ارقاسىندا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ارىس قالاسى جارىلىستار سالعان جاراقاتتاردان جازىلىپ, بالالار سىڭعىرلاعان جاڭا مەكتەپتەرگە باراتىنىنا, ءومىر قايتادان ادەتتەگى جايماشۋاق قالپىنا كەلەتىنىنە سەنىمدىمىن.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى