ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپ قۇرىقتالدى
جاھانداعى احۋالدى تارقاتپاس بۇرىن, الدىمەن ەلدەگى كارتەلدەردىڭ ماسەلەسىنە توقتايىق. بۇل رەتتە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە سۇراۋ سالىپ, ەل تاريحىنداعى اشكەرە بولعان ەڭ ءىرى ەسىرتكى پارتيالارى ءجونىندە مالىمەتكە قانىقتىق. قۇقىق قورعاۋشىلار بەرگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, 2014 جىلى قاراعاندىدان ۇشتوبە اۋىلىنا بەت العان «لادا پريورا» اۆتوكولىگىنەن ەكى جۇك سومكەسىنە تيەلگەن سالماعى 40 كيلودان اساتىن گەروين تابىلىپتى. 30 پوليمەرلىك پاكەتكە سالىنعان ەسىرتكىنىڭ قارا نارىقتاعى قۇنى شامامەن 600 مىڭ دوللارعا باعالانعان دەيدى پوليتسەيلەر. ۇستالعان ازامات 12 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپتى.
زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىمەن كۇرەستە حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ الەۋەتى زور. ءماسەلەن, وتاندىق ءتارتىپ ساقشىلارى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن اقش-تىڭ ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس باسقارماسى جانە ينتەرپول ۇلتتىق ورتالىق باسقارماسىمەن ءبىرلەسىپ ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپتىڭ ارەكەتىن اشكەرەلەدى. انىقتالعانداي, بۇل توپ ەل ازاماتتارىن حالىقارالىق ەسىرتكى ترافيگىنە تارتۋمەن اينالىسقان. 2017 جىلى سان-پاۋلۋ قالاسىندا مەملەكەتتىك شەكارادان ءوتۋ كەزىندە قازاقستاننىڭ ەكى ازاماتشاسى ۇستالىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنان 2 كيلودان كوكاين تابىلدى. ارتىنشا ءىزى سۋىماي قاراعاندىدا 1992 جىلعى ازاماتشا قۇرىقتالىپ, ول جوعارىدا ايتىلعان ەكى ادامدى زەرگەرلىك بۇيىمداردى تاسىمالدايسىڭدار دەپ الداعانى ءمالىم بولدى. سونداي-اق بۇل وقيعاعا قاتىسى بار, حالىقارالىق ىزدەۋدەگى يوردانيالىق ازامات تا تبيليسي اۋەجايىندا قولعا ءتۇسىپ, ءتيىستى جازاعا تارتىلدى.
سوڭعى جىلدارى قىلمىستىق جولمەن تابىلعان اقشانى نەمەسە وزگە دە م ۇلىكتى زاڭداستىرۋعا قاتىستى 20-دان اسا دەرەك ءتىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 2016 جىلى ەسىرتكىنىڭ پايداسىنان قۇنى 15 ملن 285 مىڭ تەڭگە بولاتىن اقشا مەن م ۇلىكتى زاڭداستىرۋعا نيەتتەنگەن ازامات زاڭ وكىلدەرىنىڭ قولىنا ءتۇستى. ءىىم وكىلدەرى اتالعان اقشالاي قاراجات مەملەكەت كىرىسىنە اۋدارىلعانىن ناقتىلادى. بۇل قازاقستاندا ەسىرتكى بيزنەسىنەن تاركىلەنگەن ازىرگە ەڭ ۇلكەن سوما.
ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ءمالىمەتىنشە, بۇگىندە ەل اۋماعىندا كاننابيس تۇقىمدى (ماريحۋانا, گاشيش) ەسىرتكى تۇرلەرى كەڭ تارالعان. جىل سايىن زاڭسىز اينالىمنان ورتاشا ەسەپپەن 18 تونناداي ەسىرتكى الىنادى ەكەن. سونىڭ 15 تونناسى ماريحۋانا, 500 كيلوسى گاشيش. وتاندىق ۆاليۋتاعا شاققاندا جالپى قۇنى – 240 ملن تەڭگە (ماريحۋانا كوتەرمە باعاسى – 226, 5 ملن تەڭگە, گاشيش 17,7 ملن تەڭگە).
سينتەتيكالىق ەسىرتكىگە سۇرانىس ارتىپ بارادى
قۋانتارلىعى, سوڭعى كەزدەرى قازاق جەرىندە ەسىرتكىگە بايلانىستى قىلمىستار ازايىپ كەلەدى. مۇنى ءتيىستى ۆەدومستۆو وكىلدەرى دە راستاپ وتىر. ساراپشىلار, بۇعان اۋعان ترافيگى باعىتىنىڭ وزگەرۋى اسەر ەتكەنىن ايتادى. دەگەنمەن ءبىر جاماندىقتى ەكىنشىسى الماستىراتىنى قىنجىلتادى. بۇۇ-نىڭ ەسەبىنە سايكەس, 2016-2017 جىلداردا اۋعان جەرىندەگى اپيىن القاپتارىندا ەگىستىك كولەمى ەكى ەسە قىسقارعان. الايدا, ونىڭ ورنىن پسيحوبەلسەندى سينتەتيكالىق ونىمدەر باستى. بۇل – دۇنيەجۇزىلىك ءۇردىس. ونىمەن كۇرەستى بۇۇ باستى پروبلەما رەتىندە بەلگىلەپ وتىر. وسى رەتتە اتالعان دەرتتى اۋىزدىقتاۋدا زاڭنامالىق تەتىكتى جەتىلدىرۋگە دەن قويىلدى. بيىلعى ءشىلدە ايىنان باستاپ بىلتىر جەلتوقساندا ەلىمىزدە قابىلدانعان زاڭ كۇشىنە ەنبەك. اتالعان رەفورما پسيحوبەلسەندى زاتتارعا توسقاۋىل قويۋعا, ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىندە قۇزىرلى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋگە جانە ەسىرتكى اينالىمىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە سەرپىن بەرەدى. ال ونىڭ قانشالىقتى ءناتيجەلى بولاتىنىن ۋاقىت ءتورەشى كورسەتەر.
قوش, سونىمەن جىل باسىنان بەرى ەسىرتكى قىلمىسى بويىنشا 3089 قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, ونىڭ 984-دە قىلمىستىق جانە 708 دەرەكتە ەسىرتكى زاتتارىن ءوتكىزۋگە قاتىستى بەلگىلەر انىقتالعان. ۇزىن-سانى 3 توننا 409 كيلو ەسىرتكى تاركىلەندى. مۇنداعى گەرويننىڭ سالماعى – 11, 144 كيلو. تۇتاستاي 4 ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ ارەكەتىنە توسقاۋىل قويىلدى. كوشباسشىلارى جانە مۇشەلەرى 8 قىلمىستىق ءىسكە ءسايكەس زاڭ الدىندا جاۋاپ بەردى. بۇدان باسقا 73 ەسىرتكى كونترابانداسىنىڭ بەتى اشىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, زياندى ونىمگە تاۋەلدى قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 8, 3%-عا ازايىپ, 22 788 (24870) ادامدى قۇراعان. ناقتىلاپ ايتساق, كامەلەتكە تولماعاندار – 129, ايەل ادامدار 1716.
ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ وشاقتارى قايدا؟
بۇل يندۋستريادا تاسىمالدىڭ ءتۇرلى امالدارى جولعا قويىلعان. اسىرەسە ونىڭ ەكى تارماعى – اۋعان گەروينى جانە لاتىنامەريكالىق كوكاين ترافيگى كەڭ تانىمال. العاشقىسىن جەتكىزۋدىڭ بىرنەشە جولدارى بار. ونىڭ ءىشىندە «بالقان مارشرۋتى», ياعني اۋعانستان – يران – پاكىستان – تۇركيا – بالقان تۇبەگى – وڭتۇستىك ەۋروپا – ورتالىق ەۋروپا – نيدەرلاند ەلى ارقىلى وتەتىن ءدالىز باسىمدىققا يە. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپتار «سولتۇستىك مارشرۋتى» نەمەسە «جىبەك جولى» باعىتىن دا مىقتاپ قولعا الىپتى. سول بويىنشا ەسىرتكى زاتتارى اۋعانستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, ءوزبەكستان, قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس جانە بالتىق جاعالاۋىنان اسىپ, تىكەلەي ەۋروپاعا تاسىمالدانادى. بۇل جولدىڭ ارتىقشىلىعىن قىلمىسكەرلەر – تمد مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كەدەندىك كەدەرگىلەر مەن شەكارالىق شەكتەۋدىڭ جوقتىعىنان كورىپ وتىر. ال لاتىنامەريكالىق كوكاين ترافيگى – «سولتۇستىكامەريكالىق مارشرۋت» (وڭتۇستىك امەريكا – مەكسيكا – اقش), سونداي-اق «افريكا مارشرۋتىمەن» (وڭتۇستىك امەريكا – مەكسيكا – اتلانتيكا – افريكا – ەۋروپا – بالتىق جاعالاۋى – رەسەي) جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ونىڭ قانات جايۋىنا مەدەلين كارتەلى ىقپال ەتكەنى بەلگىلى. ءدال وسى قىلمىستىق ۇيىمنىڭ اتاقتى كوسەمى پابلو ەسكوبار, «كوكاين باعىتىنىڭ» نەگىزىن سالعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. Forbes جۋرنالىنىڭ باعالاۋىنشا, ەسكوبار الەمدەگى كوكايننىڭ 80%-ىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان ەكەن. سودان بولسا كەرەك, قىلمىس الەمىندە ونى «كوكاين پاتشاسى» دەپ اتاپ كەتكەن. كەيبىر دەرەك كوزدەرى بويىنشا كولۋمبيالىق قىلمىسكەردىڭ جەكە قارجىلاي قورى 30 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكەن. كولۋمبيا مەملەكەتى قازىر دە الەمدەگى كوكايننىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى بولىپ سانالادى. بۇۇ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسىنىڭ اقپاراتىنا سەنسەك, 2016 جىلى ونىڭ ءوندىرىسى شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ – 1, 4 10 تونناعا وسكەن. حالىقارالىق ۇيىم ازيا مەن افريكا بىرتىندەپ كوكايننىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن تۇتىنۋ ورتالىعىنا اينالىپ بارا جاتقانىن مالىمدەدى.
امەريكالىق پاترۋلدىك قىزمەت تاريحىنداعى ەسىرتكىنىڭ ەڭ ءىرى پارتياسى 2000-جىلداردىڭ باسىندا ءتىركەلدى. جاعالاۋ قىزمەتى كاليفورنيادا بالىقشىلاردىڭ كەمەسىنەن 13 توننا كوكايندى قولعا تۇسىرگەن. ونىڭ قۇنى 500 ملن دوللارعا باعالانىپتى.
ەكونوميكالىق داعدارىس جانە ەسىرتكى اقشاسى
ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا مىناداي دەرەككە تاپ بولدىق. ءدۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق بار كۇشىن ەسىرتكىمەن كۇرەسكە جۇمىلدىرعاندا, ەكىنشى جاعىنان وسى قىلمىستان تۇسكەن قاراجات ەكونوميكالىق داعدارىستى رەتتەۋگە دە جۇمسالعان كەزدەرى بولىپتى. ءيا, ءبىر-ءبىرىنە قاراما-قايشى فاكتور بولعانىمەن, شىندىعى وسى. بۇل جايىندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى, ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارمانىڭ ەكس-ديرەكتورى انتونيو ماريا كوستا بريتاندىق «The Observer» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا جايىپ سالدى. «سول كەزەڭدە بانكتەر ءبىر-ءبىرىنە قارىز بەرۋگە ق ۇلىقسىز ەدى. بۇل قارجى جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن تۇرالاتتى. كوپ جاعدايدا ەسىرتكى ساۋداسىنان ءتۇسكەن اقشا وسى جاعدايدان شىعۋعا سەپتەسەتىن جالعىز ينۆەستيتسيالىق قۇرال بولدى. 2008 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا قارجى جۇيەسىنىڭ نەگىزگى پروبلەماسى – بانكتەردىڭ وتىمدىلىگى ەدى», دەيدى كوستا. ول جاھاندىق ەكونوميكا سول تۇستا قىلمىس الەمىنىڭ 300 ملرد دوللاردان اساتىن سوماسىن جۇتىپ العانىن ناقتىلادى.
قازاقستان زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمى باعىتىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا مۇددەلى. وسىعان بايلانىستى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى سەكىلدى ءبىرقاتار دۇنيەجۇزىلىك ورگاندارمەن كەشەندى جۇمىستاردى اتقارۋعا نيەتتى. بيىل ەلدە «تور» وپەراتسياسىن وتكىزۋ ءجونىندەگى حالىقارالىق ۇيلەستىرۋ شتابىن قارسى الۋ كوزدەلگەن. مۇنداعى ماقسات – شىۇ-عا كىرەتىن مەملەكەتتەر اۋماعىندا پسيحوبەلسەندى زاتتاردىڭ تارالۋىن جانە وسى جولداعى ينتەرنەت-تەحنولوگيالار مەن ەلەكتروندى تولەم جۇيەلەرىن قولدانۋدىڭ الدىن الۋ.
جاقسىلىق مۇراتقالي,
«Egemen Qazaqstan»