ابايدىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى

اقىن باپتاعان جۇيرىكتەر

عاسىرعا جۋىق تاريحى بار, ىرگە­تاسىن جيىرماسىنشى عاسىردا قازاق قاي­راتكەرلەرى قالاپ كەتكەن ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق مۋزەيىندە اباي قۇنانباي ۇلى مەن ونىڭ اينالاسىندا عۇمىر كەشكەن تۋىستارىنىڭ ءھام جاقىن ادامدارىنىڭ ەر-توقىمدارى ساقتالعان. مۋزەي قو­رىنداعى جەتى ەر-توقىم دا بۇگىنگى كۇنى الىس-جاقىننان كەلەتىن قوناقتاردىڭ نا­زارىنا ۇسىنىلادى. اقىن تۋرالى ەستەلىكتەردى پاراقتاعاندا اباي مەن ءىنىسى وسپان اۋىلىنان الۋان ءتۇرلى جۇيرىك ات پەن قىران قۇستىڭ, ۇشقىر تازىنىڭ ساپىرىلىسىپ ەلدەن-ەلگە اۋىسىپ جاتقانىن ۇعامىز. ۇلى اقىننىڭ ات قۇمارلىعى جايىندا تۇراعۇل اباي ۇلى: «شارۋانىڭ ءۇش ءتۇرىن ەسكەرۋشى ەدى, جاقسى قونىستى تاڭداپ قونۋ, جاقسى مالشىنى ىزدەپ تاۋىپ اقىسىن قىمباتسىنباي الۋ, جىلقىنىڭ اسا ەر ءوتىپ كەتكەنى بار ما – سونى عانا قاراۋشى ەدى. جاقسى ات, ايعىر سىقىلدى جىلقىسى بولماسا, جالپى جىلقىسىن تانىمايدى... ءبىر عاداتى جاقسى اتقا, قىران قۇسقا قۇمار ەدى... ءوز اتىمدى ءوزىم مىنەمىن, ءوز قۇسىمدى ءوزىم سالامىن دەپ ات پەن قۇس سەكىلدى اسىلى بار كىسى قاپتال سەنىپ وتىرا الماۋشى ەدى... ءبىر جىلى جايلاۋدا بىرەۋدىڭ قوڭىر اتىن ق ۇلىندى بيەسىن بەرىپ ساتىپ الدى دا, وعان كوڭىلى تولماي, باۋىرعا تۇسكەندە, تۇيەسىن بەرىپ قۋقۇلا دەگەن قاراكەسەكتە اتاعى شىققان اتىن الدى. سول سەكىلدى بىرەۋدىڭ اتىنا كوڭىلى ءتۇسىپ بۇلداپ الادى دا, تەز جەرىپ ءبىر بولىمسىز ادامعا بەرە سالعىش ەدى». ءارحام ىسقاقوۆتىڭ «اباي­­دىڭ ءومىر جولى» اتتى ەستەلىگىندە دە اباي مەن وسپاننىڭ ات پەن قۇسقا دەگەن قۇمار­لىعى ايتىلادى: «جۇيرىك ات پەن قى­ران قۇس بىزدە عانا بولۋ كەرەك دەپ وزگە جۇرت­تان سۇراپ الىپ, ونى تاعى بىرەۋگە بەرىپ جىبەرۋ ءبىزدىڭ ادەتىمىز بول­عان عوي. مەن مويىندادىم. بۇدان بى­لاي ەلدىڭ ءجۇي­رىگىن, قىرانىن المايمىن, بىرەۋگە اپەر­مەيمىن. وسپانعا بارىپ ايتىڭ­دار, و دا مۇنان بىلاي بۇنداي ىستەن تىيىلسىن».

دانىشپان اقىننىڭ كەنجە ءىنىسى وسپان دا اينالاسىنا سال-سەرىلەردى جيىپ, جۇيرىك جىلقىنىڭ تالاي ءتۇ­رىن ۇس­تاپتى. مىرزالىعى كەلىسكەن اقىن­نىڭ كەنجە ءىنىسى اعاسى اباي سەكىلدى قو­­لىنداعى اسىلىن ءوزى جاقسى كورگەن ادا­مىنا سىيلاعىش ەكەن. بۇل تۋرالى ابايدىڭ دوسى ءارى شاكىرتى بولعان كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ «وسپاننان ات سۇراپ ايتقانى» ولەڭىن دالەل ەتۋگە بولادى. ەل اۋزىندا اباي اۋىلىندا «جيرەن ات», «اققاسقا», «كەربەستى», «قۋقۇلا», «قاراقاسقا» سياقتى جۇيرىك ات­تاردىڭ, تۇرپاتى بولەك تۇلپارلاردىڭ بول­عاندىعى تۋرالى كوپ اڭگىمە ساقتالعان. حا­كىم ابايدىڭ ات تانىعىشتىعى, جۇيرىك جىلقىعا قۇمارلىعى قاجى قۇنانبايدان دارىعانى راس-تى. بايبىشەسى كۇڭكەمەن شاڭىراق كوتەرىپ, وسكەنبايدان ەنشىسىن الىپ, بولەك شىققان قۇنانباي قاجى اعاناس ءبيدىڭ اۋىلىنا بارىپ تورشولاق اتتى قولقالاعانى دا – قىزىقتى حيكايا. قۇنانباي قاجى مەن اعاناس ءبيدىڭ اراسىنداعى اڭگىمە تۋرالى احات قۇ­دايبەرديەۆتىڭ ەستەلىگىنە سۇيەنىپ شاعىن عانا ءۇزىندى كەلتىرەيىك: «اعاناس بي قۇنانباي قاجىنىڭ كەتەرىندە: – ءوزىڭنىڭ قالاعان-سۇراعانىڭ بار ما؟ – دەيدى. قۇنانباي: – مەن باسقا مال المايمىن, تورشولاق اتتى قالاپ كەلدىم, – دەگەندە, اعاناس بي: – مەن تورشولاق اتتى بەرمەيمىن, ودان باسقا نە قالاساڭ, سونى ال, – دەيدى. قۇنانباي: – مەن باسقا ەشتەڭە قالاپ كەلگەم جوق, – دەپ كيىنە باس­تاعاندا, اعاناستىڭ بايبىشەسى: – بي, ول ءىشى بوق, سىرتى تۇك ءبىر قارا ەمەس پە؟ با­لاڭىزدان تورى اتتى نەسىن ايادىڭىز؟ – دەيدى. اعاناس بي: – مەن بۇدان اتتى اياپ وتىرعانىم جوق. ءوزىن اياپ وتىرمىن. قازىر توبىقتى باسقا ەلمەن جاۋلاسىپ وتىر. ەلىنە جاۋ شاپسا, بۇل جاۋعا, ات­تانعا شاپپاي وتىرا الا ما؟ بۇل جاۋعا شاپسا, وسى تورى اتپەن شابادى. قارا كورسە توقتامايتىن ات ونى الىپ جاۋعا كىرەدى, نە مۇنىڭ بەينەتىنە, نە اجالىنا سەبەپ بولادى», دەيدى.

العان بەتىنەن قايتپايتىن العىر مىرزا سول جولى اعاناس ءبيدىڭ تورشولاق اتىنا ءمىنىپ ەلىنە قايتادى. ەلىمىز ايتاتىن سول «ەستى جانۋارمەن» بىرگە وسكەن­باي بالاسىنىڭ اتاعى شىعىپ, «اتتانداپ» جاۋعا ءتيىپ, جاس قۇنانبايدىڭ تۇلعاسى تانىلىپ, ابىرويى ۇستەم بولادى. بالا اباي مەن الشىنباي ءبيدىڭ دە اراسىندا وسى تەكتەس ءسوز ەل اراسىندا كەڭ تاراعان. دىلدامەن وتاۋ قۇرعاننان كەيىن اباي دا قايىن جۇرتى, ارعىن, قاراكەسەك الشىنبايعا سالەم بەرە بارعانىندا بابامىزدىڭ كانىگى سالتىمەن «قالاعان-سۇراعانىڭ بار ما؟» دەگەن سوزگە شۇبار ايعىردىڭ ءۇيىرى مەن ءبىر قىسىراقتى العىسى كەلەتىنىن ايتادى. الشىنباي ايتقانىن بەرمەگەن سوڭ, قاجى بالاسى تاۋانى قايتىپ, وكپەلەپ قايتىپ كەتەدى.

قىتاي اسقان شاكارىمنىڭ قوڭىر اتى

شاكارىم قاجىنىڭ دا «قوڭىر ات» دەيتىن ەستى جانۋارى بولعان. بۇل تۋرالى احات اقساقالدىڭ ەستەلىگى وقىرمانعا ۇلكەن وي سالادى: «قوڭىر اتتى اكەي ءدو­­­­­­­نەنىندە ءمىندى. مۇنى باسىندا جىل­­قى­شى ءمىن­گەن بولاتىن. اكەي ءوزىنىڭ ءمىنىپ جۇرگەن داعدىلى اتىن تاستاپ, سول قوڭىر دونەندى قالاپ الدى. سوعان قا­راعاندا, جاقسى ات بولاتىنىن اكەي سەزگەن سياقتى. ال قو­ڭىر اتتى الساق – بيىك, اياعى اسادالدىڭ ايا­عىنداي تىك, ءسىڭىرلى. قىس­قا بەل, باسى ەت­سىز, ەكى كوزى وتتاي جايناپ تۇراتىن, جال-قۇي­رىعى قارا, تۇياعى قۇلان­نىڭ تۇياعىنداي ءدوڭ­گەلەك, تىك باقاي, سۇرىنبەيتىن, ءجۇرىسى جاي­لى, ءالدى ات بولاتىن. سول دونەنىنەن ءمىن­گەن قوڭىر ات اكەيگە ءبىرجولا ۇيرەنىپ كەت­كەن. اكەيدى جال­عىز تاستاپ كەتپەيتىن بولعان».

كەمەڭگەر اقىن قوڭىر اتپەن سىرلاسىپ, ەلسىزدە جاتىپ تىلدەسىپ, كولەمدى داس­تان ارناعان. شىعارماسىنا ارقاۋ ەتىپ, ءوز جايىنان حابار بەرگەن:

– ەي, قوڭىر ات! قوڭىر ات!

ايتايىن ساعان ءبىراز دات!

تىسقارعا الىپ بارايىن,

جۇگەنىڭ شەشىپ الايىن,

اۋىلعا حابار سالايىن,

ەلگە قاراي سىرقىرات,

كەيدە جەلىپ, كەيدە شاپ.

كودەنى جايلاپ ج ۇلىپ اپ.

تابا ءجۇرىپ تاماقتى,

تاڭ اتقانشا ءۇيدى تاپ!

قىزىل جەندەتتەردىڭ قىسپاعىنان امان قۇتىلۋ ءۇشىن زيات شاكارىم ۇلى اكەسىنىڭ قوڭىر اتىمەن قىتايعا اسىپ كەتەدى. قيىر جايلاپ, شەت قونىپ, ەلدەن الىستا جۇرگەندە اقىننىڭ ۇلى دا قوڭىر اتقا ىشىندەگى مۇڭ-زارىن ايتىپ جىر ارنايدى. وسىدان-اق قۇنانباي قاجى مەن ۇرپاقتارىنىڭ جىلقى ت ۇلىگىنە دەگەن كوزقاراسى تىم جوعارى بولعانىن اڭعارامىز.

اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعى جەر جۇزىنە ۇلى دالادان تاراعانى تاريحتان بەلگىلى...

...جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءوز داۋىرىندە ادام ايتقىسىز ۇستەمدىككە يە بولدى. ال جاھاندىق اۋقىمدا الساق, شارۋاشىلىق پەن اسكەري سالاداعى تەڭدەسسىز رەۆوليۋتسياعا جول اشتى.  

(« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنان)

مۋزەي قورىندا 7 ەر-توقىم ساقتاۋلى

ءجا, ەندى مۋزەي قورىندا ساقتالعان ەر-توقىمدار جايىنا ويىسايىق. قازاق حالقىندا ەردىڭ «قازاق ەرى», «قوقان ەرى», «قۇراندى ەر», «اشاماي ەر», «قازىق- باس ەر», «ورىس ەرى» دەپ اتالاتىن كوپ­­تەگەن تۇرلەرى كەزدەسەدى. ءار رۋدىڭ, اي­ماق­تىڭ وزىندىك ۇلگىلەرى بولعان. سول سياق­تى ەر-توقىمنىڭ تۇرلەرى, وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار. ەر-توقىم – قازاقتىڭ ەڭ كوپ پايدالاناتىن مۇلكىنىڭ ءبىرى, باعالى تۇرمىستىق زاتى. باعزى زاماندا بابالارىمىز ۇيىنە كەلگەن مەيماننىڭ مىنگەن اتى مەن اتىنىڭ ابزەلدەرىنە قاراپ-اق ونىڭ قاي رۋدان, قاي جەردەن كەلگەنىن جازباي تانىپ, دارەجەسىنىڭ دەڭگەيىن, قاي ءوڭىردىڭ تۋماسى ەكەنىن دە ايىرىپ وتىرعان. ەڭ اياعى قامشىنى قالاي ۇستاۋدىڭ دا وزىندىك ايتارى بولعان. ەگەر كەلگەن كىسى قامشىسىن بۇك­تەپ ۇستاپ كەلسە, داۋ ايتۋعا كەلگەنى, ءبۇل­دىرگىسىنەن ءىلىپ, سۇيرەتىپ كەلسە, جوق ىزدەپ جۇرگەن جان, ال قوناق قامشىسىن سول ۇيگە قالدىرىپ كەتسە, قايتا اينالىپ سوعامىن دەگەن ماعىنانى بىلدىرگەن.

حالىق اراسىندا ەردىڭ جاسالۋ ۇلگى­سىنە قاراي «ارعىن ەرى», «نايمان ەرى», «دۋلات ەرى» جانە «مۇرىن ەرى» دەگەن تۇرلەرىن دە كەز­دەستىرۋگە بولادى. ايەل­دەرگە ارنالعان ەر­لەردى التىن, كۇمىس سياق­­تى اسا باعالى تا­س­ت­ارمەن اشەكەيلەپ جا­سا­تۋ دا ەل ىشىندە كەڭ تارالىپ, قولدا­نىس اياسىن كەڭەيتىپ وتىر­عان.

اباي قارقارالىعا بارىپ جۇرگەندە ەركىن دەگەن شەبەردىڭ ەرىن كورىپ ۇناتىپ, ساتىپ اكەلەدى. ءوز ەلىندەگى جىگىتەك وتەپ دەگەن ەرشىنى شاقىرىپ الىپ: «سەن ەردى وسىن­داي قىلىپ قوس, بۇرىنعى اتقا اۋىر, الدىڭعى قاسى بيىك, ادامعا جايسىز ۇلگىنى تاستا. بىراق, قارقارالى ەلى ەر­دى جەلدىك سالىپ مىنەدى ەكەن, ول ارتىق زات. سوندىقتان جەلدىك سالماعاندا دا ات ارقا­سىنا باتپايتىن بولسىن» دەپ ءوزى قاتىناسا وتىرىپ, ءارى جەڭىل, ءارى سۇلۋ, ءارى ادامعا جايلى ات ارقاسىنا تيمەيتىن ەر جاساتىپ شىعارىپ, كەيىنگى جاس ەرشىلەرگە ۇلگى قالدىرادى.

اقىننىڭ ءىنىسى ءارى شاكىرتى شاكارىم اباي ايتقان «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى» دەگەن ولشەمگە لايىق ءسوز ءسوي­لەۋدى جانە ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ەر­شىنىڭ ونەرى اسا جاۋاپتى ءىس ەكەنىن ءاس­پەتتەپ, ءوزىنىڭ «ەر قوسپاق پەن ءسوز ءسوي­لەمەك» اتتى ويلى شىعارماسىن دۇنيەگە اكەلگەن.

ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەم­لەكەتتىك قورىق-مۋزەيىندەگى « ۇلى دا­لا» بولىمىندە كورەرمەن نازارىنا ۇسى­نىلعان اسا قۇندى تاريحي جادىگەر –اباي­دىڭ ناعاشى اتاسى تۇرپاننىڭ ەرى. تۇر­پان – ارعىن ىشىندە ايتقىشتىعىمەن اتى شىققان تونتايدىڭ ءىنىسى ءارى ابايداي اقىنعا ءومىر سىيلاعان ۇلجان انانىڭ تۋعان اكەسى. بۇل ەر ارقادا اقتار مەن قىزىل­داردىڭ اراسىندا بولعان قانتوگىس پەن باي-باعلانداردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ كەزىندە قولدى بولماي, كونەنىڭ كوزىندەي ساقتالىپ قالعان قۇندى م ۇلىكتىڭ ءبىرى.

مۋزەيدەگى «اباي ءداۋىرى» زالىنان ورىن العان ەكىنشى ەر-توقىم – ابايدىڭ كوزى تىرىسىندە پايدالانعان ەرى. «جاسىندا اتقا بولدىرمايتىن جۇرگىش بولىپتى, مەن ەسىمدى بىلگەن كەزدە الىسىراق جەرگە اربا جەگىپ, وتىز-قىرىق شاقىرىمدىق جەرگە سالت اتپەن ءجۇرۋشى ەدى. جىلقى باعىپ وتارعا دا شىعىپتى». تۇراعۇلدىڭ ەستەلىگى مەن اباي پايدالانعان ەردى اقىن ءومىرىنىڭ كۋاگەرى دەۋگە بولادى. بۇل جادىگەر ن.دولگوپولوۆ ارقىلى سە­مەيدىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە وتكىزىلگەن. 1964 جىلى ابايتانۋشى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ باستاماسىمەن اقىن مۋزەيىنە كوشىرىلگەن.

ەر-تۇرمان ابزەلدەرىنىڭ ەڭ باستىسى – كۇمىس ەر. بۇل ەردى «اباي ءداۋىرى» زالىنان كورۋگە بولادى. ابايدىڭ جارى ايگەرىمنىڭ ەلىنەن ۇزاتىلعانداعى جاساۋىمەن بىرگە كەلگەن كۇمىستەلگەن ەر-­توقىم. حاكىم اباي ءۇيىنىڭ اسا با­عا­لى جادىگەرى 1928 جىلى تۇراعۇل اباي­ ۇلىنىڭ شاڭىراعىن ءتىنتۋ كەزىندە ءتار­كىلەنگەن. ايگەرىمنىڭ ەر-توقىمى ۇزەڭگى, تارتپاسى, تارالعىسى, ومىلدىرىك, قۇيىس­قانى تۇگەلدەي كۇمىستەلىپ, قازاقى ويۋ-ورنەكتەرمەن اشەكەيلەنىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى باعالى تاستارمەن بەزەندىرىلگەن. توقىمىن بىلعارىمەن قاپتاپ, تومەنگى جاعىنا ەكى قاتاردان اق ءتۇستى مەتالدان قازاقى ورنەكتەر تاڭبالانعان. ءتو­مەنگى جاعىنىڭ ەكى قاتارداعىسىن جال­پىلاي ساناعاندا 18 ءۇشبۇرىشتى, 13 گۇلدى جانە 4 جاعىنان بۇرىشتاي جاپ­سىرىلعان زوومورفتىق ورنەكتى كورەمىز. بۇل كۇمىس ەردىڭ الدىڭعى جانە ارتقى قاستارى تۇگەلدەي دەرلىك كۇمىسپەن جابىلىپ, ورنەك, مىق شەگەلەرمەن جانە ءۇش ءتۇر­لى باعالى تاستارمەن بەزەندىرىلگەن. ابايدىڭ جيدەبايداعى مۋزەي-ۇيىندە ابايدىڭ جارى ايگەرىمنىڭ زاتى دەلى­نەتىن ەكىنشى ەر-توقىم بار. بۇنى اباي ءوزى­نىڭ سۇيگەن جارى ايگەرىمگە سىيلاپتى. جيدەبايداعى ەر-توقىمنىڭ دا ال­دىڭعى جانە ارتقى قاستارى كۇمىسپەن بەدەر­لەنگەن. العاشقى ەر-توقىمنان ايىر­ماشىلىعى, الدىڭعى قاسىندا باعالى اشەكەي بۇيىمدار جوق جانە توقى­مىنىڭ ءپىشىنى نايمان ۇلگىسىنە كەلەدى. وسىعان قاراعاندا نايمان شەبەرىنىڭ قو­لىنان شىققان باعالى بۇيىم بولسا كەرەك. سو­نى­مەن بىرگە مۋزەي قورىنداعى اسىل ءجادى­گەرلەردىڭ ءبىرى – مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ ەرى. بۇل ەر XX عاسىردىڭ 50-جىلدارى جاسالعان. 1957 جىلى عۇ­لاما جازۋشى 60 جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىندا ەلگە كەلگەندە پايدالانعان. كۇمىس­تەلگەن ەلەمەنتتەرى بار. جاسىل ءتۇستى. ۇزىن­دىعى – 62 سم, بيىكتىگى – 28 سم. «ءشا­كارىم سايات قوراسى» مۋزەيىندە تۇر­عان تاعى ءبىر باعالى جادىگەر – اباي ونەر مەك­تەبىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, حا­لىق اقىنى تاڭىربەرگەن امىرەنوۆتىڭ ەر-توقىمى. ەر-توقىمدا «ەر يەسى كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, حالىق اقىنى تاڭىربەرگەن امرەنوۆ» دەگەن جازۋ تاڭبالانعان. اباي مۋزەيىنىڭ اسىل قورىنداعى جەتىنشى ەر-توقىم «جاز» زالىندا كەلۋشىلەر نازارىنا ۇسى­نىلعان. بۇل ەر-توقىم ىرىزدىقباي قورا­سىنان تابىل­عان. يەسى بەلگىسىز. جاقسى ساق­تالعانى كوزگە انىق كورىنەدى. جاسالۋ ءۇل­گىسى سال-سەرىلەردىڭ ەر-تۇرمانىنا كەلەدى.

قۋات قيىقباي,

مۋزەيدىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى

شىعىس قازاقستان وبلىسى

سۋرەتتە:  ابايدىڭ جارى ايگەرىم­نىڭ ەر-توقىمى