سول كەزدەگى ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ ءتىلى قانداي قۋاتقا يە ەدى... ەتتەن ءوتىپ سۇيەككە جەتەتىن ەدى عوي. تىڭداۋشىلار: «پاھ, شىركىن!» دەگەن ەرەكشە سۇيسىنىستەن شىعاتىن سوزدەردى ەرىكسىز سان قايتالاپ جاتپادى ما! بۇل – ءتىلدىڭ قۋاتى رۋحتا, ۇلتتىق سانادا ەكەنىن كورسەتىپ تۇرعانداي. ياعني, ءتىل, رۋح, سانا ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا. رۋح پەن ۇلتتىق سانا السىرەسە, تۋعان ءتىل دە كەمشىن تارتادى. قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى جاعدايى – ول ۇلتتىق رۋحىمىز بەن سانامىزدىڭ قانداي دەڭگەيگە تۇسكەنىن كورسەتەدى.
رۋح – ادام بويىنداعى جاراتىلىستىڭ كۇشى, ونىڭ ازىعى جاقسى جىگەرلى ءسوز, ىزگى ءىس, ىزگى وي. رۋحقا كوڭىل ءبولىپ, ونى ۇنەمى جان ازىعىمەن قورەكتەندىرۋ پارىز, ايتپەسە رۋح تا تومەندەيدى, اۋرۋ حالگە دۋشار بولادى. ءبۇتىن ۇلتتىڭ رۋحى دا سولاي, ونى دا جاڭعىرتىپ, شىڭداپ, جەبەپ وتىرۋ قاجەت. ايتپەسە, رۋحىڭ تومەندەپ مەشەۋ ۇلتقا اينالۋىڭ قيىن ەمەس. ءبىز سوڭعى كەزدە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارعا كوڭىل ءبولىپ, رۋحاني قۇندىلىق, جالپى رۋح ماسەلەسىن ەكىنشى پلانعا ىسىرىپ جىبەرگەن ەدىك. ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى وسى وسال تۇسىمىزدى ءدوپ باسىپ, ءبارىمىزدى ورتاق ءبىر مۇراتقا, رۋحاني كەمەلدىككە جەتەلەگەندەي. سەڭ قوزعالدى, قازاق قوعامىندا بۇرىن-سوندى بولماعان سەرپىلىس باستالدى. ەلباسىمىز ايتقانداي, قازاقتىڭ سانا-سەزiمi وتكەندەگi, قازiرگi جانە بولاشاقتاعى – تاريحتىڭ تولقىنىندا ءوزiنiڭ ۇلتتىق «مەن» دەگiزەرلiك قاسيەتiن تۇسiنۋگە تۇڭعىش رەت ەندi عانا مۇمكiندiك الدى.
جالپى, ءبىز تومەندەپ كەتكەن ۇلتتىق رۋحىمىزدى كوتەرىپ, ۇلتتىق سانامىزدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن تاريحقا تەرەڭىرەك دەن قويۋىمىز كەرەك. سەبەبى, رۋح, سانا دەگەن اسپاندا ۇشىپ جۇرگەن نارسەلەر ەمەس, ول ءبىزدىڭ تۋعان جەرىمىزدىڭ ءاربىر سايىندا, قىرقاسىندا, تاۋ مەن وزەننىڭ اڭعارىندا. قاي-قايسىن ءتۇرتىپ قالساڭ دا, ۇلت تاريحىنان, ولكە تاريحىنان سىر شەرتەدى, نەبىر اڭىزداردىڭ تيەگىن اعىتادى. ءبىز السىرەگەن رۋحىمىزدى, شوگىپ قالعان سانامىزدى تاريح تەرەڭىنەن, ءوزىمىزدىڭ تۇمسا باستاۋىمىزدان سۋسىنداتىپ قانا جان بىتىرە الامىز.
بۇگىندە ۇلتتىق ءپاريوتيزمدى ورىستەتۋگە باعىتتالعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسى جالپىحالىقتىڭ سيپاتقا يەلەندى. وسى باعدارلاما اياسىندا ولكەتانۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ەكولگيانى جاقسارتۋ, ەلدىمەكەندەردى اباتتاندىرۋعا باسا كوڭىل بولىنە باستادى, تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىساندار قالپىنا كەلتىرۋ قولعا الىندى. مۇنداي جۇمىستار اينالىپ كەلگەندە ۇلتتىق سانامىزدا جاڭعىرتۋلار جۇرگىزىپ جاتقانى ءسوزسىز. ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا مويىن بۇرۋ ارقىلى سانامىزدا ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ۇلى تۇلعالاردى دا ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ جاتىرمىز. اسىرەسە, وسكەلەڭ ۇرپاق ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا ەندى عانا وي جىبەرىپ جاتقانداي كورىنەدى. ەلباسىمىزدىڭ اتالعان ماقالاسى ەلىمىزدە وسىلايشا كوپ يگى ىستەرگە قوزعاۋ سالدى. قازىر تاريحتى تۇگەندەۋ تاراۋى ءجۇرىپ جاتىر. بۇيىرتسا, ونىڭ جەمىسىن كورەتىن دە كۇن الىس ەمەس شىعار...
اتالعان ماقالادا ۇسىنىلعان يدەيالار (جوبالار) ءارتۇرلى اتاۋعا يە بولعانىمەن, ءتۇبىن قازساڭ, ءبارىنىڭ تۇما باستاۋى ءبىر ەكەنىنە انىق. ماسەلەن «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» – بۇل ەلىمىزدىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى. ءبىز وسى جوبا ارقىلى ۇلاڭعايىر ۇلى دالامىزدىڭ ءار قيىرىنداعى قاسيەتتى, كيەلى جەرلەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋ ارقىلى بۇرىنعى وتكەن اتا-بابا تاريحىمەن تەرەڭ بايلانىسقا تۇسەمىز. سول ارقىلى ءار قازاق قانداس, تۋىس-باۋىر رەتىندە ءبىر-بىرىنە تارتىلا تۇسەدى. ۇلى دالانى ءۇش جۇزگە ءبولىپ يەلىك ەتكەن قازاق رۋحاني جاعىنان ءۇش جۇزگە بولىنگەن جوق, قاشان دا, قانداي زاماندا دا وزدەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەل ەكەنىن كورسەتىپ وتىردى. بۇعان ىقىلىم زاماننان بەرى قازاقتىڭ ءۇش ءجۇز بولىپ ءبىر-بىرىمەن سوعىسپاعانى ايقىن دالەل. ءۇش ءجۇزدىڭ باستى حان-سۇلتاندارىنىڭ اراسىندا سوعىس بولعانى تۋرالى بىردە-ءبىر تاريحي دەرەك كەزدەسپەيدى. بۇل اسا ءمان بەرىپ, ايقايلاپ ايتۋعا تۇرارلىق دەرەك. ءۇش ءجۇزدىڭ حان-سۇلتاندارى ءبىر-بىرىمەن تەڭ دارەجەدە سىيلاسىپ, قۇرمەتتەسۋىنىڭ سەبەبى قازاقتىڭ قارعا تامىرلاس تەرەڭ باۋىرمالدىلىعىندا, ءبىر-ءبىرىن قانداسىم دەپ جاقىن تارتا بىلۋىندە جاتقان سياقتى.
ال شىندىعىنا كەلسەك, حان-سۇلتانداردىڭ بيلىك تالاستىرۋعا, ءبىر-بىرىنەن ۇستەم بولۋعا, ءبىرىنىڭ جەرىن ءبىرى ءبولىپ الىپ بيلەۋگە قۇمارلىعى بولماي تۇرمايتىن جايت. ايتپەسە, وزگە ەلدەر ء(بىر مەملەكەت) ءوز ىشىنەن وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك نەمەسە باتىس پەن شىعىس بولىپ, ءبولىنىپ سوعىسپاس ەدى. بىلاي قاراساڭىز, ولار دا ءبىر ۇلت قوي. قازاقتىڭ قانداسىنا قىلىش كوتەرمەيتىنى – ۇلتتىڭ ۇلى قاسيەتىنىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. اتا-بابالارىمىزدىڭ وسىنداي تەكتىلىگىنە باس يمەسكە امال كەم. ەلىمىزدىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاعاندا ءبىز وسىنداي تەكتىلىكتى سانامىزدا جاڭعىرتىپ, قازاقتىڭ قازاققا تۋىس, باۋىر, جولداستىعىن كۇشەيتە تۇسەمىز. سول ارقىلى ءتىل نىعايادى, ءدىل نىعايادى. «قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز» دەگەن كەزەڭگە دە جەتەرمىز. سوندا ءتىلى مەن ءدىلى, رۋحى مىقتى حالىق رەتىندە ماڭگىلىك ەل-گە اينالارىمىز حاق!
مەڭدوللا شامۇراتوۆ