قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن جاستار جىلىنىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتى ونەر مەن عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا جۇرگەن بەلسەندى جاستاردىڭ باسىن قوستى. ەل قۋاتىن ەسەلەۋ جولىندا جارقىن جوبالاردى قولعا الىپ, مەملەكەت ماقتانىشىنا اينالىپ ۇلگەرگەن ازاماتتاردىڭ بىرقاتارى پرەزيدەنتكە ءوز كاسىبى تۋرالى اڭگىمەلەپ, تىڭ ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ەلباسى مەن جاستار كەزدەسۋىندە ايتىلعان يدەيالاردان ەرەكشە ەستە قالعانى – راسۋل ابدۋللاەۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدە قازاقستان رەبرەندينگىمەن اينالىساتىن «ماركەتينگ مينيسترلىگى» جوباسى مەن تاميلا روزمەتوۆانىڭ استانادا الما باعىن ءوسىرۋ تۋرالى باستاماسى. وسى جيىننان كەيىن قوعامدىق تالقى تۋدىرعان تاقىرىپتاردىڭ قاتارىندا «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى مەرەي قارتتىڭ قازاقستاندا ادەبيەت اكادەمياسىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىسى دا بار. بۇگىنگى ماقالامىزدا «جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن شىڭداپ, ادەبيەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرادى» دەپ تانىستىرىلعان اكادەمياعا تاعى قانداي قىزمەت جۇكتەلەتىنىن, جوبانىڭ جاستار شىعارماشىلىعىن دامىتۋعا نەندەي جاڭالىق قوساتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن قالامگەرلەر مەن ادەبيەتتانۋشىلاردى اڭگىمەگە تارتتىق.
قوعامدىق تالقىعا تۇسكەن باستامانى پرەزيدەنت الدىندا كوتەرگەن سەمەيلىك اقىننىڭ ايتۋىنشا, قازاق ادەبيەتىنە جاڭا لەپ اكەلىپ, جاس قالامگەرلەردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭدايتىن اكادەميا اشۋ يدەياسى ءبىر جىل بۇرىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جانىنان قۇرىلعان جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ كەڭەسىندە تۋعان. مەرەي قارت جوبا ماقۇلدانسا, ونىڭ ارى قارايعى قۇرامى مەن قىزمەتى ناقتىلاناتىنىن, قازىرگى ويى بويىنشا اكادەميا قازاق ادەبيەتىنىڭ حالىقارالىق مارتەبەسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى.
– جاس قالامگەرلەرگە ارنالعان ادەبيەت اكادەمياسىن اشۋ ماسەلەسى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ بىرنەشە وتىرىسىندا, اقىن-جازۋشىلاردىڭ جيىندارىندا ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇردى. جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ كەڭەسىندە وسى تاقىرىپ تالقىلانعاندا, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن جينالعان جاستار ادەبيەت اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسقا توقتادى. كوپ ادامنىڭ كوكەيىندە «جازۋشىلار وداعى تۇرعاندا ادەبيەت اكادەمياسى نەگە كەرەك؟» دەگەن ساۋال تۋعانى بەلگىلى. اكادەميا ادەبيەتكە بەت بۇرعان جاستارعا الەم ويشىلدارىنىڭ شىعارماسىمەن جاقىن تانىسۋعا, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مامانداردان ونلاين دارىستەر الۋعا, ادەبيەت سالاسىنداعى سوڭعى تەندەنتسيالاردى يگەرۋگە جاعداي جاسايدى. قازاق ادەبيەتىندە بايقالاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – اۋدارما سالاسى دامۋىنىڭ كەنجە قالۋى. قازاق تىلىندەگى شىعارما اۋەلى ورىس تىلىنە, ودان اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلادى. وسىلاي وتاندىق تۋىندى الەم ادەبيەتىنە قوسىلىپ, شەتەلدىك وقىرماننىڭ قولىنا جەتكەنشە ءسوز مايەگى سۇيىلىپ, ساپاسى تومەندەپ كەتەدى. اكادەميا ءتول ادەبيەتىن جەتىك مەڭگەرگەن ازاماتتان قازاق تىلىندەگى شىعارمالاردى وزگە تىلگە ەركىن اۋداراتىن مامان تاربيەلەۋدى ماقسات تۇتادى.
ادەبيەتتانۋشى ايگۇل ىسماقوۆانىڭ پىكىرىنشە, ادەبيەت اكادەمياسىن قۇرۋ وسىعان دەيىن زەرتتەلگەن ەڭبەكتەردىڭ ناسيحاتىن ارتتىرىپ, ويلى شىعارمانى قالىڭ وقىرمانعا جەڭىل تىلمەن جەتكىزۋگە جول اشادى.
– ادەبيەت اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى باستامانى قولدايمىن. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە ادەبيەت پەن ونەرگە قاتىستى وسىنداي ارناۋلى مەكەمەلەر بارشىلىق.احمەت بايتۇرسىنوۆ «اسىل ءسوز» دەپ اتاعان ادەبيەت قاي زاماندا دا كەرەك. وعان قاراپ ۇلتتىڭ باستى رۋxاني قۇندىلىقتارىن تانۋعا بولادى. ءبىزدىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قازاق ادەبيەتىنىڭ ون تومدىعىن, «بابالار ءسوزىنىڭ» ءجۇز تومدىعىن, ادەبيەتتانۋ تاريxى مەن الەمدىك ادەبيەتتانۋدىڭ ءۇش تومىن شىعاردى. بىراق قازىر ونداي كولەمدى شىعارمانى ەشكىم سورەدەن الىپ وقىمايدى. تسيفرلى داۋىردە ادەبي تۋىندىلاردى بۇگىنگى تىلمەن جەتكىزىپ, شەتەلگە جاڭاشا ديسكۋرستا تانىتۋدىڭ فورمالارى قاجەت. سوندىقتان ادەبيەت اكادەمياسى زەرتتەلىپ قويعان دۇنيەلەردى تاراتۋ, ناسيحاتتاۋ, جاڭا ۇلگىدە تانىستىرۋ ماقساتىنداعى پرەزەنتاتسيالىق جۇمىستارمەن اينالىسسا بولادى. ودان بولەك, ادەبيەت اكادەمياسى جۇمىسىنان كۇتىلەتىن تاعى ءبىر ەرەكشەلىك بار. قازىر ماعان كوپ اقىن, جازۋشىلار «جازعانىمدى قاراپ بەرىڭىزشى», «شىعارماما پىكىرىڭىز قاجەت», «نەگە دۇرىس جازا المايمىن؟» «بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ باستى كەيىپكەرى كىم؟» دەگەن ءارتۇرلى سۇراقپەن ءجيى حابارلاسادى. ولاردىڭ بارىنە تەلەفونمەن كەڭەس بەرۋ مۇمكىن ەمەس. جازۋشىلار وداعىندا جاس قالامگەرلەردىڭ جازعانىن تۇزەپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, «قازىر 300 بەت روماندى ەشكىم وقىمايدى, كولەمىن 30 بەتكە دەيىن ءتۇسىرىڭىز» دەپ قازىرگى ديسكۋرس ەرەجەلەرىنە ساي ۇسىنىس جاساۋ جاعى اقساپ تۇر. اكادەميا قۇرىلسا, بەلگىلى جازۋشىلاردى شاقىرىپ, شەبەرلىك ساعاتتارىن وتكىزۋگە, جاستاردىڭ كاسىبي داعدىلارىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ساراپشى ءوز ويىن ادەبيەت اكادەمياسىنىڭ ىرگەسى قالانسا, وعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ اتى بەرىلۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىسپەن جالعادى.
– اكادەميا قۇرىلسا, وعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەنى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. ماعجان – ۇلت, سالت-ءداستۇر, بالا تاربيەسى جاڭا زاماندا قالاي ىسكە اسۋى كەرەكتىگىن قازاق تىلىندە جازعان تۇڭعىش عالىم, «پەداگوگيكا» دەگەن ۇلكەن عىلىمي-زەرتتەۋ كىتابىنىڭ اۆتورى. ونىڭ سىني ادەبيەتتانۋ زەرتتەۋلەرى ءالى كۇنگە وسى سالاداعى ەڭبەكتىڭ قالاي جازىلۋى كەرەكتىگىن كورسەتەتىن ۇلگى بولۋدان قالعان جوق. ول – ابىلايحان, كەنەسارى باستاعان بۇكىل ۇلتتىق قوزعالىس باتىرلارىن العاش ادەبي كەيىپكەر ەتكەن اقىن. كەڭەس وداعى تۇسىندا ءومىر سۇرگەن تاريحشىلار جازباعان بايان باتىردىڭ كىم ەكەنىن, ونىڭ جوڭعارعا قارسى كۇرەستە قانداي تاريحي ءرول اتقارعانىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ شىعارماسىنان تانىدىق. XX عاسىر باسىندا ماعجاندى تولستوي باستاعان ماسكەۋدىڭ ساياسي, ادەبي, عىلىمي ورتاسى تانىپ, ۆ.بريۋسوۆ ونى «قازاقتىڭ پۋشكينى» دەپ باعالاعان. تۇركيادا ماعجاننىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن» ولەڭىن جاتقا بىلەدى. اقىنعا قويىلعان العاشقى ەسكەرتكىش تە انكارادا تۇر. ال قازاقستاندا «ابايدان كەيىنگى اقىن» دەپ ءاليxان بوكەيxان مەن اxمەت بايتۇرسىن ۇلى مويىنداعان ماعجاننىڭ اتىندا بىردە-ءبىر مەكەمە جوق. سوندىقتان ادەبيەت اكادەمياسى جوباسى قولداۋ تاپسا, وعان ماعجاننىڭ اتىن بەرۋ ادىلدىكتىڭ ورناعانى بولار ەدى.
ولجاس قاسىم ادەبيەت اكادەمياسى تۋرالى باستاما قازىرگى قالامگەرلەردىڭ كوكەيىندەگى ماسەلەنى قوزعادى دەپ ەسەپتەيدى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە ادەبيەتكە قولداۋ كورسەتەتىن ۇيىمدار بارىن تىلگە تيەك ەتكەن اقىن, الەم تاجىريبەسىنەن بىرنەشە مىسال كەلتىردى.
– العاشقى ادەبي اكادەميالاردىڭ تاريحى 1600-جىلداردان باستالادى. پولشادا مۇنداي ادەبيەتكە قامقور ۇيىمنىڭ نەگىزى 1930 جىلى قالاندى. گەرمانياداعى الەمگە ايگىلى گەتە ينستيتۋتىن بىلمەيتىن جان كەمدە-كەم. ەكى جىل بۇرىن ازەربايجان ەلىنە بارعانبىز. وندا قازاق اقىندارىنىڭ ەڭبەگى اۋدارىلىپ, انتولوگيا بولىپ باسىلىپ ەدى. سول كەزدە ەڭبەك جولىن ەندى باستاعان قالامگەرلەردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرىپ, ولارعا ادەبي ءبىلىم بەرەتىن ازەربايجاننىڭ جاس جازۋشىلارى وداعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسقانبىز. ادەبيەت ۇيىندە ازەربايجان فولكلورىن زەرتتەيتىن, جاڭا زامان ادەبيەتىنىڭ ماسەلەلەرىن كوتەرەتىن, ونى دامىتۋعا باعىتتالعان ارناۋلى باعدارلامالارمەن جۇمىس ىستەيتىن سەكتسيالار بارىنا كۋا بولدىق. وسىدان-اق كورشى تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ تىڭ باستامالار جونىنەن بىزدەن كوش ىلگەرى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. مەنىڭ ويىمشا, ادەبيەت اكادەمياسى تۋرالى ۇسىنىس بۇگىن عانا تالقىعا شىعارىلماي, الدەقاشان قۇرىلىپ, قازىر جۇمىسى جاندانىپ جاتۋى كەرەك ەدى. ادەبيەت اكادەمياسى قۇرىلسا, قازاق ادەبيەتى الەمدىك ارەناعا كوتەرىلىپ, ابايدان باستاپ, قازىرگى جاس بۋىنعا دەيىن جاڭا كەڭىستىككە قۇلاش سەرمەيتىن ەدى. بۇل ءۇشىن بىزگە الەمنىڭ ادەبي قاۋىمداستىعى مويىندايتىن تۇلعالار, مەنەدجەرلەر مەن ادەبي اگەنتتەر قاجەت. قازىر جاس جازۋشىلاردىڭ كوبى شەت ءتىلىن بىلمەيدى. سوندىقتان اكادەميادا الەمنىڭ كەڭ تارالعان ون شاقتى ءتىلىن وقىتاتىن, قالامگەردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا قاراي زەرتتەۋ باعىتىن بەلگىلەيتىن سەكتسيالار قۇرىلسا دەيمىن.
جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ ادەبيەت زاڭدىلىعىن بىلمەيتىن جاستار كوپ ەكەنىن, ادەبيەت اكادەمياسىن قۇرۋ وسىنداي قالامگەرلەرگە جاقسى مەكتەپ بولاتىنىن ايتادى.
– كوپ جاستار ادەبيەت زاڭدىلىعى مەن تەورياسىن بىلمەيدى. ادەبيەت تەورياسى تالانتسىز ادامنان جازۋشى جاساي المايدى, ارينە. بىراق كەز كەلگەن ونەردىڭ وزىندىك زاڭى بولادى. كوبى سونى ساقتامايدى. ماسەلەنى جازۋ ءتاسىلى مەن وقىرمانعا جەتكىزۋ جولدارىن ادەبيەت تەورياسىن وقۋ ارقىلى عانا تابادى. ادەبيەت اكادەمياسى وسىنداي مەكتەپ بولا الادى. وندا جاستار بىرەۋدىڭ شىعارماسىن تالقىلاپ, وعان پىكىر ايتۋ ارقىلى ماشىقتانادى. شىعارمانىڭ نانىمدىلىعى, وقىرمانعا اسەر ەتۋ جولدارى تۇسىندىرىلەدى. ادەبيەت اكادەمياسىندا بەلگىلى قالامگەر, جازۋشىلار ءوز شىعارماشىلىق جولىن ايتىپ, جاستارمەن تاجىريبەسىن ءبولىسۋى كەرەك. الدىمىزداعى اعالاردىڭ كوبى ءوزىنىڭ جازۋشىلىق شەبەرحاناسىن اشىپ كەتتى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اكادەميا سول مۇرانى جيناقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋى ءتيىس, – دەدى.
ادەبيەت اكادەمياسى تۋرالى ايتىلار پىكىر مەن وعان ارتىلعان ءۇمىت مول. ءار جازۋشى بۇگىنگى باتىل باستامانى قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىرگى ماسەلەلەرىن شەشىپ, تىنىسىن كەڭەيتەتىن ۇلكەن مەكتەپكە اينالادى دەپ سەنەدى. ەندەشە مەملەكەتتىك قولداۋ جاستاردىڭ قاۋىرسىن ويىنا قانات بىتىرەدى, وتاندىق تۋىندىلار جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەپ سەنەمىز.
ءىنجۋ اسقاربەك