پرەزيدەنت جارلىعىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەڭ ءىرى, ءوندىرىستى ءوڭىرىنىڭ ءبىرى – زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ اتاۋى بايتەرەك بولىپ وزگەرگەنىن ەستىپ, قۋانىپ جاتىرمىز. ال وسى بايتەرەك اتاۋى قايدان شىقتى؟!
بايتەرەك – قازاق ۇعىمىندا الىپ اعاش, ۇلكەن تەرەك دەگەن ءسوز. ءبىر قىزىعى, كۇندەلىكتى قولدانىستا «بايتەرەك» اتاۋى سالىستىرمالى ماعىناسىندا كوبىرەك قولدانىلادى. مىسالى, «بايتەرەكتەي بيىك», «سايالى بايتەرەكتەي» دەگەن تەڭەۋلەر اۋلەتتىڭ اتاسىنا, قازىنالى قارياعا, ەڭسەلى ەل اعاسىنا قاتىستى ايتىلادى.
ومىردەن ەرتە كەتكەن ماڭعىستاۋلىق عالىم سەرىكبول قوندىباي قازاق ميفولوگياسىندا «بايتەرەك» ۇعىمى – عالامنىڭ مودەلىن بىلدىرەتىنىن جازىپتى. ياعني قازاق حالىق ەرتەگىلەرىندە «بايتەرەك» بەينەسى وتە ءجيى كەزدەسەدى: بايتەرەك عالامنىڭ ورتالىعىندا, ءدال كىندىگىندە, كيەلى بۇلاق جاعاسىندا ورنالاسادى, ونىڭ توبەسى – اسپاندا, تامىرى – جەراستى دۇنيەسىندە جاتىر. بايتەرەكتىڭ ەكى پوليۋسىندە الىپ قاراقۇس (سامۇرىق) پەن الىپ ايداھار بار. ولار دۋاليستىك قاراما-قارسىلىقتىڭ تۇلعالىق كورىنىسى. ۇشىنشىدەن, بايتەرەكتىڭ تۇبىندە كيەلى وقيعا, ميفتىك پروتسەسس وتەدى. وسى جەردە باتىر كەلىپ, جىلاندى ولتىرەدى, ءسويتىپ قاراقۇس بالاپاندارىن قۇتقارادى. سول ەڭبەگى ءۇشىن قاراقۇس باتىردى باسقا دۇنيەگە وتكىزەدى. بۇل جەردە بايتەرەك – عالامداردىڭ ەسىگى, كيەلى قاقپا رەتىندە كورىنىپ تۇر.
«بايتەرەك عالامدىق اعاش رەتىندە باسقا دا ميفتىك داستۇرلەردە تارالعان. مىسالى, سكانديناۆ ميفىندە وسىنداي اعاش يگگدراسيل, ساحا-ياكۋتتاردا پاي-قايىڭ دەپ اتالادى» دەيدى سەرىكبول قوندىباي.
ءبىر قىزىعى, باتىس قازاقستان وبلىسىندا قايتا اتالىپ وتىرعان بايتەرەك اۋدانى قازاقستاننىڭ باتىس قاقپاسىندا, مەملەكەتتىك شەكارانى بويلاي ورنالاسقان. ياعني, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ساراتوۆ, سامارا, ورىنبور وبلىستارىمەن شەكتەسىپ جاتىر. ەندى وسى وڭىرلەردەن قازاقستانعا, ۇلى دالا ەلىنە كەلەتىن مەيمان بايتەرەك قاقپادان وتەدى. ميفولوگيا مەن شىنايى ءومىردىڭ توعىسقان ءساتى بولعانداي!
قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە تارالعان تاعى ءبىر اڭىز بار. وندا جاۋگەرشىلىكتە جاراقات الىپ, ءجانتاسىلىم قىلار الدىندا ءبىر باتىر جانىنداعى جولداسىنا:
– مەنى وسى جەرگە ارۋلاپ جەرلە, بىراق وڭ الاقانىما قىسقان دانگە تيىسپە! اللا جازسا, ءبىر مۇشەلدەن كەيىن وسى جەرگە اينالىپ كەلگەندە, مەنىڭ قابىرىمدى الىپ بايتەرەكتەن تابارسىڭ! – دەيدى. سويتسە باتىردىڭ الاقانىنا سىعىمداپ قىسقانى – الىپ تەرەكتىڭ ءبىر ءتۇيىر ءدانى, تۇقىمى ەكەن. وسىلايشا اقىلدى باتىر وزىنە جاندى قۇلپىتاس قويعان ەكەن دەيدى.
وسى جەردە ومار ھايامنىڭ دا تابىتىن ءجۇزىم اعاشىنان جاساۋدى وسيەت ەتىپ, كەيىن قابىرى قالىڭ اعاش, نۋ ورمانعا اينالعانى ەسكە تۇسەدى. جالپى, «اتاڭنان مال قالماسا دا تال قالسىن» دەپ وسيەت ەتكەن حالىقتىڭ ۇعىمىندا جاسىل جەلەك, تال-تەرەك كۋلتى ەكوسوفيا ۇعىمىمەن استاسىپ كەتەتىنى تۇسىنىكتى. ۇلى دالانىڭ ءتول بالاسى – كوشپەلى قازاق تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن, قورشاعان ورتانىڭ قيۋلاسقان ءبىتىم-بولمىسىن قاتاڭ ساقتاپ, ايدالاداعى جالعىز اعاشتىڭ وزىنە كيە دارىتىپ, قاسيەت قوندىراتىنىنا قالاي تاڭعالماسسىڭ؟!
قازاقستان جەرىنىڭ ورماندى القابى نەبارى 3,8%-داي عانا بولادى ەكەن. ەلباسى «جاسىل ەل» باعدارلاماسىن كوتەرىپ, ول جالپىحالىقتىق قوزعالىسقا اينالدى. جاقىندا عانا جاسىل شىرشانى باۋداي تۇسىرگەن جاڭا جىل مەرەكەسى قارساڭىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ ء«بىر كۇندىك قىزىققا بولا ونداعان جىل ءوسىپ شىققان شىرشانى كەسۋ – قىلمىسپەن بارابار» دەپ مالىمدەگەن ەدى. شىنىمەن دە قازاقستاندا ءار تەرەك – كيەلى بولۋى, قاتاڭ قورعالۋى ءتيىس.
باتىس قاقپاڭدا بوي كوتەرگەن بايتەرەگىڭ قۇتتى بولسىن, قازاق ەلى!
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
باتىس قازاقستان وبلىسى