كەيدە بولجامدار ورىندالمايدى. مۇنى بارلىق ۋاقىتتا بىردەي ناشار دەۋگە بولمايتىنىن وسى جىل كورسەتتى. ۇنەمى داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنىنىڭ قايتالانۋ قاۋپى جانە پروبلەمالار بولجانعان جانە كەيبىرەۋى ورىندالماعان قارجى سەكتورى ءۇشىن 2011 جىل – داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدەگى نەعۇرلىم ءساتتى جىل بولدى. جىلدىق كورسەتۋدە ينفلياتسيا جەلتوقساننىڭ باسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامدى دالىزىنە كىردى جانە 7,8% بولدى. ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرى 2011 جىلعى 11 ايدا 27,3% ءوستى جانە 75,4 ملرد. اقش دوللارىنان استى. ۆاليۋتا نارىعى, سونداي-اق بارلىق بولجامدار مەن قاۋەسەتتەرگە قاراماستان, تۇراقتى, ەڭ باستىسى, باسقارۋعا كوندى. بانك جۇيەسىندەگى دەپوزيتتەردىڭ جالپى كولەمى جىل باسىنان باستاپ قاراشاعا قاراي ءوستى جانە 8,5 ملرد. تەڭگەدەن استى. كرەديتتىك نارىقتاعى احۋال دا يكەمگە كەلدى: 11 ايدا كرەديتتەۋدىڭ ءوسۋى 11,2% بولدى. ەۋروايماق پروبلەمالارىنا, اقش ەكونوميكاسى جونىندەگى جاعىمسىز حابارلارعا, اراب الەمى ەلدەرىندەگى سىلكىنىستەرگە قاراماستان, ەل ءۇشىن سىرتقى ايا قولايلى بولدى. قازاقستاننىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارلارى الەمدىك نارىقتاردا جوعارى سۇرانىسقا يە جانە تيىسىنشە قۇنى دا جاقسى بولدى. مۇنىڭ ءوزى, ناتيجەسىندە, ەلگە ۆاليۋتا اعىنىن قامتاماسىز ەتتى. ءوتىپ بارا جاتقان 2011 جىل تاريحتا تاعى نەسىمەن ەستە قالادى؟ بۇل جونىندە جانە ءوتىپ بارا جاتقان جىلدىڭ بولجامدى قورىتىندىلارى تۋرالى قر ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار اقىشەۆپەن سۇحباتتاسىپ كورەلىك.
تەرىس بولجامدار ورىندالعان جوق
– دانيار تالعات ۇلى, 2011 جىل جاڭا داعدارىستى كۇتۋمەن ءوتتى. باقىتىمىزعا قاراي, مۇنداي كۇتۋلەر ءىس جۇزىندە بولعان جوق, الايدا قر ۇب اقشا-كرەديت ساياساتىنا ايتارلىقتاي تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. وسى جىل تاريحتا قانداي ۇردىستەرمەن, وقيعالارمەن, قابىلدانعان ءىس-شارالارمەن وزىندىك ءىزىن قالدىرادى؟
– ەڭ الدىمەن, 2011 جىلى ۇلتتىق بانك قازاقستان ۇكىمەتىمەن بىرلەسىپ ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا, باعا تۇراقتىلىعىنا, قارجى سەكتورىنا قولداۋ كورسەتۋگە, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ەكونوميكالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرعانىن اتاپ ايتامىن. جىل ىشىندەگى ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز وسى كەزەڭنىڭ اياعىنداعى وڭ ماكروەكونوميكالىق ناتيجەلەرگە سەبەپشى بولدى. وسى بىرلەسكەن تابىستى جۇمىس – ەكونوميكالىق ناشار كورىنىستەردىڭ ىسكە اسپاۋىنا, ال تەرىس بولجامداردىڭ ورىندالماۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولدى دەپ ويلايمىن.
ۇلتتىق بانكتىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەر بولىگىندە وسى تابىستىڭ قۇرامداس بولىگىن الىپ قارايتىن بولساق, وندا, ەڭ الدىمەن باعا تۇراقتىلىعىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى. جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سىرتقى كۇيزەلىستەرگە بايلانىستى ەلدەگى ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەر ءبىرشاما كۇشەيدى, الايدا 2011 جىلعى قازاننىڭ اياعىندا جىلدىق ينفلياتسيا دەڭگەيى 6-8% ماقساتتى ءدالىز شەگىنە قايتا ورالدى. ەكىنشىدەن, 2011 جىلى ۇلتتىق ۆاليۋتا الەمدىك ەكونوميكادا بولىپ جاتقان تەرىس قارجىلىق ءۇردىستەردىڭ اياسىندا ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعىن كورسەتكەنىن اتاپ ايتۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, اقش-تاعى كرەديتتىك رەيتينگىلەردىڭ تومەندەگەنى, ەۋروپاداعى پروبلەمالار. بۇل ۇدەرىستەردىڭ قازاقستاندىق ۆاليۋتا نارىعىنا ىقپال ەتۋدە ءبىرشاما ۇلەسى بار, الايدا ولار تەڭگە تۇراقتىلىعىنىڭ اۋىتقۋىنا اسەر ەتپەدى.
ۇشىنشىدەن, ەلدىڭ قارجى سەكتورى تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە. مۇنى بانكتەر كرەديتتەرىنىڭ جانە سول سياقتى دەپوزيتتەرىنىڭ ءوسۋ فاكتىسى كورنەكى ءتۇردە كورسەتىپ وتىر. بانكتەردىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگى قالپىنا كەلۋدە, كرەديتتەۋ كولەمى بويىنشا داعدارىسقا دەيىنگى تسيفرلاردان اسىپ كەتتى. ەگەر ءۇش جىلعا جۋىق كرەديتتەۋدىڭ ءىس جۇزىندە بولماعانىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ ەرەكشە ءمانى بار. سونىمەن قاتار, بانكتەردىڭ دەپوزيتتىك بازاسى وسۋدە. ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ دەپوزيتتەرى جىل باسىنان بەرى 18% ۇلعايدى, ال بۇل ادامداردىڭ ەلدىڭ قارجى جۇيەسىنە جانە ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنا دەگەن سەنىمىنىڭ وسكەنىن كورسەتىپ وتىر. سوڭعىسى, جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ تولەم بالانسى ءبىزدىڭ باستى ەكسپورتتاۋ وبەكتىلەرىمىزگە الەمدىك باعالارىنا قاتىستى قولايلى احۋالعا بايلانىستى وڭ بولىپ وتىر.
ۇلتتىق بانكتىڭ ەنشىلەس ۇيىمى ناشار پورتفەلمەن جۇمىس ىستەي باستايدى
– 2011 جىلدىڭ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بانكتەردىڭ ناشار پورتفەلدەرىن «سوگۋ» بولدى. الايدا, ءۇمىتسىز كرەديتتەردىڭ كورسەتكىشى بۇرىنعىشا جوعارى. بۇعان حالىقارالىق تالداۋشىلار – رەيتينگ اگەنتتىكتەرى, حۆق دا نازار اۋدارۋدا. وسى مىندەتتى شەشۋگە نە كەدەرگى جاسادى, العىشارتتار جاسالدى ما جانە بولجامى قانداي؟
– كرەديتتىك پورتفەل ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى قازاقستان بانكتەرى ءۇشىن ايتارلىقتاي پروبلەما بولۋدا. 2010 جىلعى 1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا تۇتاستاي جۇيە بويىنشا العاندا جۇمىس ىستەمەيتىن اكتيۆتەرىنىڭ ۇلەسى 37,22% قۇرادى. بۇل رەتتە بانك جۇيەسىنىڭ پورتفەلى ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا ءۇش ءىرى بانكتىڭ («بتا بانك», «اليانس بانك» جانە «تەمiربانك») جۇمىس ىستەمەيتىن زاەمدارى ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋدا, ولار 2009-2010 جىلدارى كرەديتتىك پورتفەلدەرىن قايتا قۇرىلىمدادى.
قازاقستان بانكتەرىنىڭ پروبلەمالىق اكتيۆتەرى ۇلەسىنىڭ جوعارى بولۋىنا تەك زاەمشىلاردىڭ ءتولەم جاساۋعا قابىلەتتىلىگى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بىرقاتار باسقا فاكتورلار سەبەپشى بولدى. ءماسەلەن, بانكتەر جۇمىس ىستەمەيتىن زاەمداردى بالانستان ەسەپتەن شىعارۋعا تالپىنعان جوق. بۇل زاەمدار ەسەپتەن شىعارىلعان جاعدايدا پروۆيزيالاردى قالپىنا كەلتىرۋدەن تۇسەتىن كىرىستەرگە سالىق سالۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردىڭ رەتتەلمەگەندىگىنە بايلانىستى بولدى. سونىمەن قاتار, بانكتەردىڭ «كرەديت نارىعىنىڭ جاي-كۇيى جانە بولجامى» زەرتتەۋىن جۇرگىزۋ بارىسىندا الىنعان ءوز راستامالارى بويىنشا كوپتەگەن بانكتەر جىلجىمايتىن م ۇلىك باعالارىنىڭ ءوسۋىن كۇتۋدە, وسىعان بايلانىستى ولار جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلگەن پروبلەمالىق زاەمداردى بالانستان ەسەپتەن شىعارۋعا اسىقپاي وتىر.
بانكتەردىڭ كرەديتتىك پورتفەلى ساپاسىنىڭ تومەن بولۋ پروبلەماسىن شەشۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە نارىقتىڭ وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدى. بۇل قۇجات بانكتەردەن پروبلەمالىق كرەديتتەردى ساتىپ الۋ جانە ولاردىڭ قۇنىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانكتىڭ 100% قاتىسۋمەن ۇلتتىق بانكتىڭ ەنشىلەس ارنايى ۇيىمىن قۇرۋدى بولجايدى. قازىرگى كەزدە بۇل ۇيىم – «پروبلەمالىق كرەديتتەر قورى» اق مەملەكەتتىك تىركەلۋدەن وتۋدە. سونىمەن قاتار, تۇجىرىمداما شەڭبەرىندە بانكتەردىڭ ءوزىنىڭ پروبلەمالىق اكتيۆتەردى باسقارۋمەن اينالىساتىن ارنايى «ەنشىلەس» ۇيىمدارىن قۇرۋ دا بولجانىپ وتىر. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ جۇمىس ىستەمەيتىن زاەمدارىنىڭ كولەمىن تومەندەتۋ كوبىنەسە تۇجىرىمدامانى ويداعىداي ىسكە اسىرۋعا قاتىستى بولادى. پروۆيزيالاردى قالپىنا كەلتىرۋدەن تۇسكەن كىرىستەرگە سالىق سالۋعا بايلانىستى پروبلەمالاردىڭ قازىرگى كەزدە ءىس جۇزىنە شەشىلگەنى ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى. بۇل جۇمىس ىستەمەيتىن زاەمداردى بانكتەردىڭ بالانسىنا ەسەپتەن شىعارۋ بارىسىنىڭ كاتاليزاتورى رەتىندە بولۋى ءتيىس.
ءوسۋ اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ تۋرالى
– اياقتالىپ كەلە جاتقان جىلى بانك سەكتورى كرەديتتەۋ كولەمى ءوسۋىنىڭ 11 پايىزدىق دەڭگەيىنە شىعا الدى. سونداي-اق بولجانىپ وتىرعانداي, كرەديتتەۋدىڭ ءوسۋ دەڭگەيى 2012 جىلى وسى كورسەتكىشتەن اسۋى مۇمكىن. ۇلتتىق بانكتىڭ ەندى رەتتەۋشىنىڭ دە ءرولىن اتقاراتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءسىز وسى ءوسۋ سەبەپشى بولعان تاۋەكەلدەردى قالاي باعالايسىز؟
– بانكتەردىڭ ەكونوميكانى كرەديتتەۋىنىڭ جالپى كولەمى قاڭتار-قازاندا 11,2% ۇلعايىپ, 8,4 ترلن. تەڭگە بولدى. بۇل رەتتە اعىمداعى جىلعى 10 ايدا تەڭگەمەن كرەديتتەۋ 22,7% ءوستى, ال شەتەل ۆاليۋتاسىمەن كرەديتتەۋ 4,5% تومەندەدى.
كرەديتتىك بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ 2011 جىلعى مامىر – قازان ارالىعىنداعى كەزەڭگە تيەسىلى, ياعني 6 ايداعى قورىتىندىلار كرەديتتەۋدىڭ نەگىزگى وسىمىنە سەبەپشى بولعاندىقتان, بولاشاقتا ءبىز كرەديتتەۋدىڭ بارىنشا جوعارى ءوسۋ قارقىنىن كۇتەمىز. ەكونوميكانىڭ 7%-عا جۋىق دەڭگەيدەگى بولجامدى ءوسۋى كەزىندە كرەديتتەۋدىڭ مۇنداي ءوسۋى تاۋەكەلدى بولىپ تابىلمايدى, مۇندا بانكتەردىڭ كونسەرۆاتيزم دەڭگەيى جاڭا كرەديتتەر بەرۋ كەزىندە بارىنشا جوعارى بولىپ قالىپ وتىر.
مىسالى, داعدارىس الدىنداعى جىلدارى, ەكونوميكانىڭ قىزىپ كەتۋ پروبلەماسى تۋىنداعاندا ونىڭ كەيبىر سالالارىندا كرەديتتىك تاۋەكەلدىڭ شوعىرلانۋى بايقالدى, كرەديتتەۋدىڭ ءوسۋ قارقىنى ءجىو ءوسۋ قارقىنىنان التى ەسەگە اسىپ كەتتى. 2003 − 2007 جىلدار ارالىعىندا كرەديتتەۋ 60%-عا وسكەندە, ەكونوميكا ورتا ەسەپپەن جىلىنا 10%-عا ءوستى, بۇل رەتتە 2006 جىلى احۋال شەگىنە جەتتى, مۇندا ءىجو-ءنىڭ ءوسۋى 10,7% بولدى, ال كرەديتتەۋ وسى جىلى 81%-عا ۇلعايدى.
ەڭ جوعارى كەپىلدىك مولشەرى – 5 ملن. تەڭگە - ساقتالادى …
– سالىمشىلاردى ويلاندىراتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى, دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى 2012 جىلدان باستاپ قانداي بولادى؟
– بانك سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ جانە حالىقتىڭ بانك جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن ساقتاۋ ماقساتىندا, قر قارجىلىق تۇراقتىلىعى جانە قارجى نارىعىن دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى بويىنشا كەپىلدىكتى وتەۋ سوماسىن تۇراقتى نەگىزدە 5 ملن. تەڭگە مولشەرىندە ساقتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل دەڭگەي داعدارىسقا قارسى ۋاقىتشا شارا رەتىندە 2012 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن عانا قولدانىسقا ەنگىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
قارجىلىق تۇراقتىلىق جونىندەگى كەڭەستىڭ شەشىمىنە سايكەس قر ۇلتتىق بانكى ءتيىستى تۇزەتۋلەر دايىندادى, ولار ەلدىڭ پارلامەنتى قابىلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بانك قىزمەتىن جانە قارجى ۇيىمدارىن ءتاۋەكەلدەردى ازايتۋ تۇرعىسىنان رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قر زاڭىنىڭ شەڭبەرىندە كوزدەلگەن. وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسى جوعارىدا اتالعان زاڭعا قول قويعاننان كەيىن جانە ول قولدانىسقا ەنگىزىلگەننەن كەيىن جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى بويىنشا كەپىلدىكتى وتەۋ سوماسى 5 ملن. تەڭگە مولشەرىندە بولادى.
…ال كەپىلدىك بەرۋ قورى كاپيتالىن ۇلعايتادى
– سالىمدارعا كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى جاي-كۇيى قانداي؟ بۇل ماسەلە سالىمشىلاردى قايتا قۇرىلىمداۋدان وتكەن بانكتەردىڭ وڭاي ەمەس جاعدايىنان تۋىنداعان سىبىستارعا بايلانىستى الاڭداتىپ وتىر. ولار بەلسەندى ءتۇردى سالىمشىلاردى تارتۋدا جانە كرەديتتەردى بارىنشا ۇسىنۋدا. ديسبالانس تۋىنداماي ما؟
– 2011 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ ارنايى رەزەرۆى 153,1 ملرد. تەڭگە بولدى. سوڭعى ءۇش جىلدا قوردى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى قوسىمشا كاپيتالداندىردى, ونىڭ ءناتيجەسىندە قوردىڭ جارعىلىق كاپيتالى 16 ملرد. تەڭگەدەن (2008 جىلعى قازان) 121 ملرد. تەڭگەگە (2011 ج. جەلتوقسان) دەيىن, ياعني 7,5 ەسە ءوستى. بۇدان باسقا, داعدارىسقا قارسى ارنايى باعدارلاماعا سايكەس اعىمداعى جىلدىڭ اياعىندا ۇلتتىق بانكتىڭ قوردى تاعى 10%-عا, ياعني 12,1 ملرد. تەڭگەگە قوسىمشا كاپيتالداندىرۋى كۇتىلەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا, قوردىڭ جارعىلىق كاپيتالىن مۇنداي تولتىرۋلار ودان ءارى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
قايتا قۇرىلىمداۋدان وتكەن بانكتەر ءوز اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ بويىنشا بەلگىلەنگەن بيزنەس-ستراتەگيالارىن ازىرلەدى جانە بۇگىنگى كۇنى ولاردى ويداعىداي ىسكە اسىرۋ ۇستىندە. بۇل رەتتە قازاقستان ۇلتتىق بانكىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ وكىلەتتىكتەر پاكەتىندە قاجەت بولعان جاعدايدا بانكتەردىڭ دەپوزيتتەر تارتۋعا جانە كرەديتتەر بەرۋگە قاتىستى اگرەسسياشىل ساياساتىن ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شارالار كەشەنى بار.
زاڭ دوگما ەمەس, پراكتيكا تۇزەتىپ وتىرادى
– وسى جىل بەلسەندى زاڭ شىعارۋ جۇمىسىمەن ەرەكشەلەندى. زاڭناماعا ەنگىزىلگەن قانداي ماڭىزدى تۇزەتۋلەردى اتاپ وتەر ەدىڭىز جانە ولاردىڭ قايسىسى قارجى قىزمەتىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن قورعاۋدى ارتتىرۋعا باعىتتالعان؟
– سىرتقى ساۋدا قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قازاقستاندا اكىمشىلىك توسقاۋىلداردىڭ بولۋىن سيپاتتايتىن كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋ, سونداي-اق «ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ تۋرالى» قر زاڭىنىڭ نورمالارىن 2010 جىلعى 5 شىلدەدەگى جەكە تۇلعالاردىڭ كەدەن وداعىنىڭ كەدەن شەكاراسى ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە (نەمەسە) اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى حالىقارالىق شارتقا (2011 جىلعى 17 قاڭتارداعى №389 قر زاڭىمەن راتيفيكاتسيالاندى) سايكەس كەلتىرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. زاڭ جوباسى رەسپۋبليكانىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار, وندا تاۋارلاردى كەدەندىك رەسىمدەۋ كەزىندە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار ۇسىناتىن قۇجاتتار تىزبەسىنەن مامىلە پاسپورتىن الىپ تاستاۋ, ۆاليۋتالىق رەتتەۋ راسىمدەرىن ناقتىلاۋ جانە رەزيدەنتتەردىڭ ۆاليۋتا وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبىن ىقشامداۋ كوزدەلگەن. جەلتوقساندا وسى زاڭ جوباسى قر پارلامەنتىنىڭ سەناتىندا ماقۇلداندى جانە قازىرگى ۋاقىتتا ونى قول قويۋعا دايىنداۋ راسىمدەرى ءجۇرىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار 2011 جىلعى 10 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگى ءازىرلەگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە يپوتەكالىق كرەديت بەرۋ جانە قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلار مەن ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قر زاڭى قابىلداندى.
يپوتەكالىق كرەديتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى يپوتەكالىق كرەديتتەردىڭ كومەگىمەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الاتىن ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ, قارجى نارىعىن تۇتىنۋشىلاردىڭ, باعالى قاعازدار نارىعىنداعى ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قۇرۋ ارقىلى قارجى قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, سونداي-اق «Doing Business» رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان پوزيتسيالارىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
يپوتەكالىق كرەديتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ بانك زاەمدارىن بەرۋدىڭ پروبلەمالىق مىندەتتەرىن, ونىڭ ىشىندە, اقپاراتتى ءتيىستى دەڭگەيدە جاريا ەتۋدىڭ جانە كليەنتتەرگە قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءبىرىڭعاي ءتاسىلىنىڭ بولماۋىمەن, شارتتاردا كليەنتتەر ءۇشىن ادىلەتسىز, كىرىپتارلىق تالاپتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە كوتەرىڭكى سىياقى ستاۆكالارىن بەلگىلەۋمەن, كليەنتتەرگە بانككە جاقىن ساقتاندىرۋ جانە (نەمەسە) باعالاۋ كومپانيالارىنىڭ شەكتەۋلى توپتارىن تاڭۋمەن, تولەمدەردىڭ ينەكساتسياسىن قولدانۋمەن بايلانىستى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان.
يپوتەكالىق كرەديتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ تولەمدەرى يندەكستەۋگە جانە بانك زاەمىنىڭ شارتتارى بويىنشا تالاپتاردى بىرجاقتى وزگەرتۋگە ءتيىمدى, بانكتەر, بانك وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار, ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار جانە كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەر بەرگەن زاەمدار بويىنشا سىياقى ستاۆكالارىنىڭ شەكتى دەڭگەيىن بەلگىلەيدى جانە بانك زاەمىنىڭ شارتتارى بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ورىنداماعانى ءۇشىن ايىپپۇل مولشەرىن شەكتەيدى.
زاەم تابەتى – پرۋدەنتسيالدىق سايكەستىك بويىنشا
– قازاقستاندىق بانكتەر شەتەلدىك كاپيتال نارىقتارىنا بەلسەندى قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋدە. ەلدىڭ رەيتينگى كوتەرىلگەن سوڭ, شەتەلدىك قورلاندىرۋ كوزدەرىنە دەگەن قولجەتىمدىلىك جەڭىلدەيتىن شىعار. ۇلتتىق بانك بانكتەردىڭ تابەتتەرىنىڭ قايتا ويانۋىنا دايىن با؟ بۇگىندە بانكتەردىڭ سىرتقى بەرەشەگى قانداي جانە ولاردىڭ ديناميكاسى قالاي؟
– حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ (Standard&Poor’s, Fitch Ratings) قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز كرەديتتىك رەيتينگىن كوتەرۋى داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدەگى وتاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنداعى وڭ جاعداي بولىپ تابىلادى. وعان قوسا, وسى حالىقارالىق باعالاۋ ۇكىمەتتىڭ دە, سول سياقتى ۇلتتىق بانكتىڭ دە قازاقستاننىڭ قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە ەكونوميكالىق ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قابىلداعان شارالارىنىڭ بارابارلىعىن تولىق كورسەتەدى.
حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ وڭ باعاسىنا جانە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قالىپتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن الەمدىك تاۋار نارىعىنداعى قولايلى كونيۋنكتۋراعا قاراماستان, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ كوتەرمە قارجىلاندىرۋدىڭ سىرتقى نارىقتارىنا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى, بۇرىنعىسىنشا شەكتەۋلى بولىپ وتىر. ماسەلەن, 2011 جىلعى 1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا رەزيدەنت ەمەستەر الدىنداعى مىندەتتەمەلەردىڭ جالپى سوماسى (ققك دەرەكتەرى بويىنشا) 2 376,5 ملرد. تەڭگەنى (اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان باستاپ تومەندەۋ – 7,3%) قۇرادى, بۇل ونىڭ بانكتەردىڭ جيىنتىق مىندەتتەمەلەرىندەگى ۇلەسىنىڭ اعىمداعى جىلدىڭ باسىنداعى 23,9%-دان 20,4%-عا دەيىن تومەندەۋىنە ىقپال ەتتى. ياعني, اعىمداعى جىلى بانكتەردىڭ سىرتقى مىندەتتەمەلەرىنىڭ تومەندەۋ ترەندى ساقتالىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, 2011 جىلدىڭ العاشقى 11 ايى ىشىندە كليەنتتەردىڭ (زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ) سالىمدارى 16%-عا ءوستى جانە اعىمداعى جىلدىڭ 1 قاراشاسىندا 7 914,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەتتە كليەنتتەردىڭ بانكتەردىڭ جيىنتىق مىندەتتەمەلەرى قۇرىلىمىنداعى سالىمدارىنىڭ ۇلەسى سول كۇنى 68,1%-عا جەتتى, بۇل سىرتقى مىندەتتەمەلەردىڭ ىشكى دەپوزيتتەرمەن اۋىستىرىلعاندىعىن كورسەتەدى.
وعان قوسا, ەۋروايماق ەلدەرىندەگى داعدارىس بەلگىلەرىنىڭ كۇشەيۋى اياسىندا قازاقستاندىق بانكتەردىڭ كرەديتتىك رەسۋرستارىنىڭ بۇرىنعى دونور ەلدەرى بۇگىنگى كۇنى وزدەرى وتىمدىلىك تاپشىلىعىن باسىنان كەشىرىپ وتىر. سىرتقى كوتەرمە قارجىلاندىرۋمەن بايلانىستى تاۋەكەلدەردى (وتىمدىلىك تاۋەكەلى, قايتا قارجىلاندىرۋ تاۋەكەلى, كرەديتتىك تاۋەكەلدەر, ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدەر) ماتەريالداندىرۋ سوڭعى قارجى داعدارىسىنىڭ قازاقستاننىڭ بانك سەكتورىنا تەرىس اسەرىنىڭ نەگىزگى فاكتورى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى, تاۋەكەلدى سىرتقى قورلاندىرۋدىڭ اعىنىن بۇدان ءارى شەكتەۋ, سونداي-اق بانكتەردىڭ مەنشىكتى كاپيتالدارىن ۇلعايتۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا بانكتەردى كاپيتالداندىرۋ كوەففيتسەنتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەزيدەنت ەمەستەرى الدىنداعى مىندەتتەمەلەرگە قاتىستى قاتاڭداتىلدى.
تۇتاستاي العاندا, وسى باعىتتا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلعى 1 اقپانداعى № 923 جارلىعىمەن ماقۇلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى سەكتورىن داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە جالعاستىرىلاتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, بانك سەكتورىنىڭ سىرتقى مىندەتتەمەلەرىنىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ جونىندەگى قىزمەتكە جانە جالپى العاندا كوتەرمە قارجىلاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ماسەلەن, سىرتقى قورلاندىرۋدى بانكتەردىڭ جيىنتىق مىندەتتەمەلەرىنىڭ 30%-نان اسپايتىن دەڭگەيگە دەيىن شەكتەۋ جانە قارجى ۇيىمدارىنىڭ سىرتقى اكتيۆتەرى بويىنشا تاۋەكەلدەردى قىسقارتۋ بويىنشا جۇمىس جالعاستىرىلاتىن بولادى. بولاشاقتا سىرتقى كوتەرمە قارجىلاندىرۋ تاۋەكەلدەرى تيىسىنشە باعالانىپ, حەدجيرلەنەتىن بولادى.
داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە سىرتقى قورلاندىرۋ ماكروپرۋدەنتسيالدىق رەتتەۋ وبەكتىسى بولادى جانە بانك سەكتورى ءۇشىن جانە تۇتاستاي العاندا, ەكونوميكا ءۇشىن جۇيەلىك تاۋەكەلدى تۋدىرمايدى. بۇل رەتتە, بانك زاڭناماسىنىڭ قولدانىستاعى جانە جاڭا ەنگىزىلىپ جاتقان تالاپتارى بانكتەردى قورلاندىرۋدىڭ ارتاراپتاندىرىلعان بازاسىن قالىپتاستىرۋعا, ياعني بەلسەندى وپەراتسيالاردى كوبىنە ىشكى قاراجات كوزدەرى ەسەبىنەن, اتاپ ايتقاندا دەپوزيتتىك بازا, جەكە العاندا جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋعا ىنتالاندىرۋى ءتيىس.
ترەندتەگى تەڭگە
– رف ەكونوميكالىق دامۋ مينيسترلىگى رۋبلدىڭ السىرەۋىن بولجاپ وتىر. ۇلتتىق بانكتىڭ باعالاۋى بويىنشا تەڭگەنى 2012 جىلى نە كۇتىپ تۇر؟
– ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامى بويىنشا بولجاۋ جاسامايدى جانە جاريالامايدى. بۇل رەتتە, قازىرگى كەزدە تەڭگەنىڭ ۆاليۋتالىق باعامىنىڭ ديناميكاسىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ جيىنتىعى تاياۋ ۋاقىتتا تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ترەندىن تومەندەتۋدىڭ تومەن ىقتيمالدىلىعىن كورسەتەتىنىن اتاپ وتەمىز.
– كەلەر جىلعا جاعىمسىز جاھاندىق بولجامدار ايتىلىپ جاتىر. ۇلتتىق بانك جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ قانداي ستسەناريلەرىن, قانداي ماكروەكونوميكالىق ولشەمدەردى قاراستىرىپ جاتىر, كەلەر جىلعا قانداي بولجامدار بار؟
– قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2012 جىلعا ارنالعان اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ازىرلەپ جاتىر. بۇل قۇجاتتا اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ستسەناريلەرى, نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ (ينفلياتسيانى, اقشا ۇسىنىستارىنىڭ كورسەتكىشتەرىن قوسا العاندا) بولجامدارى, سونداي-اق اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ وسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ بويىنشا شارالارى بەرىلگەن. كەلەسى جىلدىڭ باسىندا اتالعان قۇجاتپەن تانىسۋعا بولادى.
ۇلتتىق بانكتىڭ قىسقا مەرزىمدى كەزەڭدەگى اقشا-كرەديت ساياساتىنا كەلسەك, وندا ول ماڭىزدى وزگەرىستەرگە ۇشىرامايدى. ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ينفلياتسيانى ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە جىلدىق كورىنىستە 6-8% شاماسىندا ۇستاپ تۇرۋدى كوزدەيتىن باعانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ وتىر. تۇراقتى تۇردەگى تومەن ينفلياتسيا – ەلدەگى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ مىندەتتى شارتتارىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قوسا, تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى ءبىرىنشى كەزەكتەگى, ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىندەتتەر بولىپ تابىلادى جانە ۇلتتىق بانك اتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى شارالاردىڭ بارلىعىن قابىلدايتىن بولادى.
ۇلتتىق بانك اقشا-كرەديت ساياساتىن ازىرلەۋ ءجانە جۇرگىزۋ كەزىندە ىشكى جانە سىرتقى ەكونوميكالارداعى احۋالعا تۇراقتى مونيتورينگ جانە تالداۋ جۇرگىزەدى, قازاقستانداعى ماكروەكونوميكالىق جاعدايعا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن ىقتيمال تاۋەكەلدەردى باعالايدى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ شارتتارىنىڭ وزگەرۋىنە شۇعىل دەن قويۋعا جانە جۇرگىزىلىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتىنا بەلگىلى ءبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرالداردىڭ جەتكىلىكتى تىزبەسىنە يە. ءبىز سوڭعى جىلداردا جيناقتالعان تاجىريبە پايدالى, ال ازىرلەنگەن اقشا-كرەديت ساياساتى ءتيىمدى بولاتىنىنا سەنەمىز.
اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا ءوز مۇمكىندىگىمدى پايدالانا وتىرىپ, ۇلتتىق بانك اتىنان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وقىرماندارىن كەلە جاتقان جاڭا جىلمەن قۇتتىقتايمىن!
بۇل – كوپشىلىكتىڭ شىن كوڭىلمەن كۇتەتىن جانە وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىن شىعارا وتىرىپ, جاڭا جىلعا جاڭا جوسپارلارمەن جانە جاقسىلىققا دەگەن سەنىممەن باراتىن مەيرام. جاڭا جىل بارشاڭىزعا قۋانىش, ساتتىلىك, بەيبىتشىلىك جانە مىندەتتى تۇردە قارجىلىق بەرەكە الىپ كەلسىن.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەۆتينا دونسكيح.
–––––––––––––––––––
RSS ءوتىپ بارا جاتقان جىل داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدەگى جاقسى جىل بولدى. قارجى سەكتورىنىڭ كورسەتكىش تەرى ساۋىعىپ كەلە جاتقانىمىزدى دالەلدەيدى
TW ۇلتتىق بانك جىلدىڭ الدىن الا قورىتىندىسىن شىعاردى