قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىمدىعى رەتىندە الەمدىك قوعامداستىقپەن ينتەگراتسيانى انىقتادى. الەم ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى قول قويعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىڭجىلدىق دەكلاراتسياسىندا (2000 ج.) ەرلەر مەن ءايەلدەردىڭ تەڭدىگىن كوتەرمەلەۋ, ءايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتاعى ادامزات دامۋىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى رەتىندە ايقىندالعان.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ سالاسىندا دا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىلگەرىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن قازاقستان قوسىلعان حالىقارالىق اكتىلەردە جاريالانعان, ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن تەڭ مۇمكىندىكتەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ, سونداي-اق ولاردىڭ قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىنا تەڭ جاعدايدا قاتىسۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2005 جىلعى 29 قاراشاداعى جارلىعىنىڭ باستى ماقساتى بولىپ تابىلادى.
ەڭبەك رىنوگىندا ايەلدەرگە سۇرانىس ازداۋ. وسىعان وراي, ايەلدەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ەرلەرگە قاراعاندا جوعارى.
قازىرگى كەزدە, جالدامالى جۇمىسپەن قامتىلعان تۇلعالاردىڭ ىشىندە ايەلدەر جارتىسىنان كوبىن قۇرايدى. بىراق ولاردىڭ جالاقىسى ەرلەردىڭ جالاقىسىنىڭ تەك 66%-ىن قۇرايدى. مۇنىڭ سەبەبى, ايەلدەر ادەتتە ءوزدەرىنە ءتان دەنساۋلىق ساقتاۋ نەمەسە ءبىلىم بەرۋ سالالارىندا بولسىن, ءتومەن تولەنەتىن لاۋازىمداردا جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى قالىپتاسۋدا.
ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ گەندەرلىك تەڭدىگىنە قول جەتكىزۋگە جانە جىنىستىق بەلگىسى بويىنشا كەمسىتۋشىلىكتى جويۋعا باعىتتالعان تۇجىرىمدامالاردى, ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 2009 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا «ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارىنىڭ جانە تەڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرى تۋرالى» قر زاڭى قابىلداندى. زاڭعا سايكەس, انانى, بالانى جانە اكەنى, ايەلدەردى جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا, سونداي-اق ەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇزاقتىعىن ۇلعايتۋعا بايلانىستى قورعاۋعا باعىتتالعان شارالار جىنىستىق بەلگىسى بويىنشا كەمسىتۋشىلىك شارالارى دەپ سانالمايدى.
حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ساپاسى مەن دەڭگەيىن ارتتىرۋ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى انا مەن بالانى لايىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ بولىپ تابىلادى. «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قر كودەكسىنە سايكەس, انا بولۋدى قورعاۋ تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى اياسىندا, ۇرپاقتى بولۋ جاسىنداعى ايەلدەرگە تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنىڭ شەڭبەرىندە مەديتسينالىق تەكسەرىپ-قاراۋ, ولاردى ديناميكالىق بايقاۋ جانە ساۋىقتىرۋ, سونىمەن قاتار 1 جاسقا دەيىنگى بالانى ەمىزەتىن انا بالانى كۇتىپ-باعۋ ءۇشىن مەديتسينالىق ۇيىمدا بولعان بارلىق كەزەڭدە تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
حالىقتى گيگيەنالىق وقىتۋ, وتباسىن, انانى, اكەنى جانە بالانى قورعاۋ تاۋلىك بويى مەديتسينالىق باقىلاۋى بولمايتىن, ءدارىگەرگە دەيىنگى نەمەسە بىلىكتى مەديتسينالىق كومەك دەڭگەيىندە جانە ادام, وتباسى جانە قوعام دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, ايەلدىڭ انا بولۋ تۋرالى ماسەلەنى ءوزى شەشۋگە جانە وتباسىن جوسپارلاۋ مەن ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا, ءوزى قالامايتىن جۇكتىلىكتەن ساقتانۋدىڭ قازىرگى زامانعى ءادىستەرىن ەركىن تاڭداۋعا قۇقىعى بار.
ايەلدەردىڭ جانە وتباسىلىق ءمىندەتتەرى بار وزگە ادامداردىڭ ەڭبەگىن رەتتەۋ ەرەكشەلىكتەرى ەڭبەك كودەكسىنىڭ كەلەسى نورمالاردى قاراستىراتىن 17-تاراۋىمەن رەتتەلەدى:
1) جۇكتى ايەلدەرمەن, ءۇش جاسقا دەيىنگى بالالارى بار ايەلدەرمەن, ون ءتورت جاسقا دەيىنگى بالانى (ون سەگىز جاسقا دەيىنگى مۇگەدەك-بالانى) تاربيەلەپ وتىرعان جالعىزباستى انالارمەن, اتالعان بالالار ساناتىن اناسىز تاربيەلەپ وتىرعان وزگە دە تۇلعالارمەن ەڭبەك شارتىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسى بويىنشا, قر زاڭنامالىق اكتىلەرىمەن كوزدەلگەن تەرىس جاعدايلاردى قوسپاعاندا, بۇزۋعا جول بەرىلمەيدى;
2) ەگەر ايەل ەڭبەك شارتىنىڭ مەرزىمى اياقتالعان كۇنى مەرزىمى ون ەكى اپتا جانە ودان كوپ اپتا جۇكتىلىگى تۋرالى مەديتسينالىق قورىتىندى ۇسىنسا, جۇمىس بەرۋشى ونىڭ جازباشا ءوتىنىشى بويىنشا ەڭبەك شارتىنىڭ مەرزىمىن بالا ءۇش جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىس اياقتالعان كۇنگە دەيىن ۇزارتۋعا مىندەتتى.
3) ايەلدەردىڭ ەڭبەگىن اۋىر جۇمىستاردا, ەڭبەك جاعدايلارى زياندى (ەرەكشە زياندى) جانە (نەمەسە) قاۋىپتى جۇمىستاردا پايدالانۋعا تىيىم سالىنادى;
4) ايەلدەردىڭ وزدەرى ءۇشىن بەلگىلەنگەن شەكتى نورمالاردان اساتىن جۇكتى قولمەن كوتەرۋىنە جانە جىلجىتۋىنا تىيىم سالىنادى;
ەڭبەك كودەكسىنىڭ نورمالارىنا سايكەس, ايەلدەرگە جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا بايلانىستى قالىپتى بوسانۋ كەزىندە 126 كۇنتىزبەلىك كۇنگە, ال قينالىپ بوسانعان نەمەسە ەكى نەمەسە ودان دا كوپ بالا تۋعان جاعدايدا 140 كۇنتىزبەلىك كۇنگە دەيىن دەمالىس بەرىلەدى. «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» قر زاڭىنا سايكەس, قالىپتى بوسانۋ جاعدايىندا 170 كۇنتىزبەلىك كۇن جانە اۋىر بوسانعان جاعدايدا 184 كۇنتىزبەلىك كۇن قاراستىرىلعان.
رەسپۋبليكاداعى بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋ كەزەگىمەن دامۋدا. 2006 جىلى «بالالى وتباسىلارعا ارنالعان مەملەكەتتىك ءجاردەماقىلار تۋرالى» قر زاڭى قولدانىسقا ەنگىزىلدى جانە وعان ءسايكەس 2006 جىلدان باستاپ بالا تۋىنا بايلانىستى بiرجولعى مەملەكەتتىك جاردەماقى مەن وتباسىنىڭ تابىسىنا بايلانىسسىز بالا بiر جاسقا تولىق تولعانعا دەيiن ونىڭ كۇتiمiنە بايلانىستى مەملەكەتتىك ءجاردەماقى, سونداي-اق از قامتىلعان وتباسىلارداعى ون سەگىز جاسقا دەيiنگى بالالارعا مەملەكەتتىك ءجاردەماقىلار تولەۋ قاراستىرىلعان.
“قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سايكەس جانۇياداعى جان باسىنا شاققانداعى تابىسىنىڭ مولشەرىنە قاراماستان بىرگە تۇراتىن ءتورت جانە ودان كوپ كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار جانە ماراپاتتالعان كوپ بالالى انالارعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن اي سايىنعى ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى تاعايىندالادى
2008 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ انا مەن جاڭا تۋعان بالانى قورعاۋعا بايلانىستى مىندەتتى ءالەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ەنگىزىلدى. ءمىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جانە (نەمەسە) ءوزىن-ءوزى ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتكەن تۇلعالاردىڭ اي سايىنعى ءالەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەگەن ەڭبەك شارتتارى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن جەكە تۇلعالار بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن ەڭبەك ەتەتىن ايەل جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا بايلانىستى ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىزدىق پاراعىن العاننان كەيىن جۇمىس ورنىندا جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا بايلانىستى دەمالىسقا شىعىپ, تۇرعىلىقتى جەرىندە ورنالاسقان زەينەتاقى تولەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورتالىقتىڭ بولىمشەسىنە بارىپ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان (ماسق) تاعايىندالاتىن جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋىنا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋ جاعدايىنا ءبىر رەتتىك الەۋمەتتىك تولەم الۋعا قۇجاتتارىن وتكىزە الادى.
انا مەن بالانى الەۋمەتتىك قورعاۋ ەڭبەك ەتەتىن ايەلدەرمەن قاتار ەڭبەك ەتپەيتىن ايەلدەرگە دە كورسەتىلەدى. بۇل ورايدا, جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا بايلانىستى تاعايىندالاتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردەن باسقا جاردەماقىلارعا جاڭا تۋىلعان بالانىڭ اكەسى نەمەسە شەشەسى قۇجاتتارىن وتكىزە الادى.
2005-2010 جىلدارى قازاقستاندا بالالاردىڭ تۋىلۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ جانە ماسق-دان جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋىنا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋ جاعدايىنا ءبىر رەتتىك الەۋمەتتىك تولەم الۋشىلاردىڭ سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بايقالادى.
2011 جىلدىڭ 1-ءشى جەلتوقسانىنا دەيىنگى ماسق-دان تولەنگەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ 93%-ى جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋىنا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋ جاعدايىنا ءبىر رەتتىك جانە بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىنگى ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايعا اي سايىنعى تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر بولىپ تابىلادى
سونىمەن قاتار, ەگەر بۇرىن دەكرەتتىك دەمالىستا بولعان ايەلدەرگە زەينەتاقى جارنالارى جۇرگىزىلمەسە, ەندى جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەر ءۇشىن جۇكتىلىگى, بوسانۋى جانە انالىق كەزىن مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى ايەلدىڭ بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستا بولعان كەزىندە الەۋمەتتىك تولەمدەردەن مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ۇستالىنىپ, الۋشىنىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا جولدانادى.
انا مەن بالانى قولداۋ حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن دەڭگەيىن, مادەنيەتىن, ءبىلىمىن, ەكونوميكالىق جاعدايىن ناقتى باياندايتىن كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. سوندىقتان جۇكتىلىكتى, بوسانۋ مەن انالىقتى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ انا مەن بالا ءومىرى ماڭىزدى ورىن الاتىن قوعام قۇرۋعا جەتەلەيدى.
گۇلباعيلا بولاتبەكوۆا, «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى» اق دەپارتامەنت ديرەكتورى.