بەتەگە مەن بوز جۋساندى كۇرتى وڭىرىندە 1931 جىلى تۇركىسىب تەمىر جولى سالىنعاندا ۇزىناعاش ستانساسى دەگەن اتاۋمەن العاشقى اۋىلدىڭ ىرگەتاسى قالانىپتى. وسى تۇستا تەمىرجول سەلولىق وكرۋگى قۇرىلىپ, بولات جول تالاي تاريحي وقيعالاردىڭ باستاۋىنا اينالعان.
ادەتتە, تەمىرجولعا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىككە اكەلەتىن وزىندىك ارتىقشىلىقتارى بولادى. ماسەلەن, وسى مەكەننەن 1951 جىلى استىق قابىلداۋ كاسىپورنى سالىنسا, 1962 جىلى «كۇرتى» قوي كەڭشارى قۇرىلعان. اۋىلدىڭ كوركىن كەلتىرگەن تۇرعىن ۇيلەر, اۋرۋحانا, كىتاپحانا, پوشتا, تاعى باسقا حالىققا قىزمەت قورسەتەتىن ورىندار وسى كەزدە سالىنىپ, حالىق كوپتەپ قونىستانا باستاپتى.
قايتا قۇرۋ جىلدارى كەڭشار نارىقتىڭ وتپەلى كەزەڭىندە باسقا قۇرىلىمدار ءتارىزدى تۇرالاپ قالمادى. جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە شارۋاشىلىقتىڭ مال-مۇلكىن تالان-تاراجعا تۇسىرمەي, ساقتادى. بۇل شارۋاشىلىق جۇمىسشىلارىنىڭ عانا ەمەس, جالپى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ءتومەندەتپەۋگە, الەۋمەتتىك, مادەني سالاعا جاندى قولداۋ كورسەتۋگە ءمۇمكىندىك جاسادى.
وتپەلى كەزەڭدە ەلدى مەكەندەگى جالعىز اۋرۋحاناعا جابىلىپ قالۋ قاۋپى ءتوندى. سول كەزدە سەرىكتەستىك مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە شارۋاشىلىق ەسەبىنەن ايلىق تولەپ, اۆتوكولىك ساتىپ اپەردى. بۇل جايلى اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى جانات مۇساەۆا باستاعان اق حالاتتى ابزال جاندار سول ءبىر قيىن كەزدى ۇمىتپاي ريزاشىلىقپەن ەسكە الادى. حالىقتى يماندىلىققا ۇيىتقان اللانىڭ ءۇيى دە شارۋاشىلىق ەسەبىنەن كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. الەۋمەتتىك جاعىنان جەتكىلىكسىز قامتىلعان وتباسىلارى ازىق-ءتۇلىكپەن, مال ازىعىنا قاجەتتى جەم-شوپپەن تۇراقتى قامتىلدى.
قايتا قۇرۋ كەزىندە قوي باسى 90 مىڭ باسقا جەتىپ, جىلىنا مەملەكەتكە 150 تونناعا دەيىن ساپالى ءجۇن تاپسىرىلىپتى. تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىمەن ءۇش جىلدا 130 وتباسى جاڭا باسپانالى بولعان. ومىردەگى ءوزگەرىستەرگە بايلانىستى «كۇرتى» قوي كەڭشارىنىڭ اتاۋى «ر-كۇرتى» ءوندىرىستىك كووپەراتيۆى, كەيىننەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك بولىپ وزگەرگەن. حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ شارۋاشىلىق ەنشىسىندە بولعاندىقتان نان پىسىرەتىن, ماكارون ءونىمدەرىن شىعاراتىن, ۇن تارتاتىن ديىرمەن سالىنىپ, تەرى ءوڭدەپ, تون تىگەتىن تسەحتار اشىلعان. قيىندىققا قاراماستان كوشەلەر جوندەلىپ, جولدارعا اسفالت توسەلگەن.
جىل وتكەن سايىن شارۋاشىلىق ەكونوميكاسى نىعايىپ, كۇرتىلىكتەردىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمدەرى بەكي ءتۇستى. ەگىستىك القابى قۇنارلى, ءارى ءتورت ت ۇلىك مال وسىرۋگە قولايلى سايىن دالادا قىزۋ ەڭبەك قانات جايىپ, شارۋاشىلىقتىڭ تابىسى دۇركىرەدى.
ۇزىناعاش ستانساسى كەيىننەن قازىبەك بەك اتاۋىنا يە بولدى. بۇل كۇندەرى شارۋاشىلىق 60127 گەكتار جەردى ءتيىمدى پايدالانىپ, ەگىستىكتىڭ بەرەرىن ارتتىرۋعا كوڭىل بولگەن. اعىمداعى جىلى 1800 گەكتارعا بيداي, 2500 گەكتارعا ەكپەشوپ, 450 گەكتارعا جوڭىشقا ەگىلىپ, مول ءونىم الىنىپتى. قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى 30 000 باس قويىن وسىرۋگە مەملەكەتتەن 8 ملن. تەڭگە سۋبسيديا العان. سونداي-اق, شارۋاشىلىق جۇننەن 26 ملن. تەڭگە, قوي ساتۋدان 40 ملن. تەڭگە تابىس تاۋىپ, ۇجىمداعى ەكى جۇزدەن استام ادامنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك جاسالعان.
ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىنداعى جاس ۇرپاققا باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم بەرۋ ىسىنە دە سەرىكتەستىك وزىندىك ۇلەسىن قوسۋدا. قازاق ۇلتتىق اگروۋنيۆەرسيتەتىندە شارۋاشىلىققا قاجەتتى ماماندىقتارعا 4 شوپان بالاسى تەگىن وقىتىلىپ, ءوز ەسەپتەرىنەن 2 ملن. تەڭگە تولەپ كەلەدى. ماسەلەن, ءا.قۇدايبەرگەنوۆ مالدارىگەرى, ا.تاتىباەۆ ەكونوميست, ە.ابدىكەرىموۆ زووتەحنيك, ە.بالاپانوۆ ينجەنەر-مەحانيك ماماندىعىنا وقىتىلسا, جامبىل اۋداندىق كاسىبي ليتسەيدە 8 جاس مەحانيزاتور ماماندىعىنا تەگىن وقىتىلۋدا. سونداي-اق, جۇمىسقا كەلگەن جاس مامانداردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وڭ شەشىلۋدە. اتاپ ايتقاندا, ك.اتاشەۆ, ا.ابدىكەرىموۆ, ا.ءومىراليەۆ, ت.ماقايعا ءۇي ساتىپ الىنسا, ت.جانتاسوۆ پەن ت.ەسكەلوۆكە تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەرى شەشىمىن تاپقان.
بيىلعى قاراشا ايىندا سەرىكتەستىك 50 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتتى. وسى كۇنى شارۋاشىلىق دەمەۋشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان كوپتەگەن شارالار جالعاسىن تاپتى. ورتالىق كوشەدەگى تۇرعىن ۇيلەر كۇردەلى جوندەۋدەن وتسە, باسقا دا جۇمىستاردىڭ تياناعى كەلتىرىلگەنىنە كوپشىلىك ريزا. ۇجىم تاسقىن كەزىندە قينالعان قىزىلاعاشتىقتارعا دا قارجىلاي كومەك كورسەتتى. كەيبىر وتباسىلارىنىڭ الدىنا جىلقى, سيىر, قوي سالدى. مۇنداي دەمەۋشىلىك شارالارى ۇنەمى جالعاسۋدا.
وقىرمان قاۋىم قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن قيىن-قىستاۋ ساتتەرىن باياندايتىن «ءتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» كىتابىنداعى تاۋاسار بي ماتاي ۇلىن دا, جاۋجۇرەك ۇرپاقتارى قاسقارى مەن مولداباي باتىرمەن دە جاقسى تانىس بولۋى ءتيىس. قاسقارى باتىردىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولۋىنا وراي قۇرىلعان «تاۋاسار» قوعامدىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسقار نۇعىمانوۆ باستاعان تۇرسىنحان, الماتبەك, تاعى باسقا ۇرپاقتارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە كۇرتىلىكتەرگە ءتورت تاراپقا قاراعان ەسكەرتكىشتى سىيعا تارتتى. ونىڭ ءار قىرىندا تاۋاسار بي مەن ۇرپاقتارى – قازىبەك بەك, قاسقارى, مولداباي باتىرلاردىڭ بەينەسى كەسكىندەلگەن.
قازىبەك بەك بەكەتىندە اۋىل ازاماتتارىنىڭ اتسالىسۋىمەن ابىز اتا قۇرتقا ءتاۋىپ اتىنداعى ايشىقتى كۇمبەزى كوك تىرەگەن اللانىڭ ءۇيى دە اشىلدى. مۇنىڭ ءوزى حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى ءدىنىن ۇستانىپ, جاستاردىڭ تەرىس اعىمدارعا ەرمەۋىنىڭ الدىن الۋعا نەگىز بولعانىن ايتا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق.
ەلۋ جىلدا جاڭارعان ۇجىمنىڭ تابىسى تاسىپ, ىنتىماعى جاراسا تۇسۋدە. جانە ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە شارۋاشىلىقتىڭ تابىسى تاسىعان سايىن الەۋمەتتىك, مادەني سالاعا, جەتكىلىكسىز قامتىلعان وتباسىلارىنا كورسەتەتىن دەمەۋشىلىگى دە قوماقتى بولىپ وتىر. بۇل جومارتتىق ءالى دە جالعاسادى, دەيدى اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىنىڭ باسشىسى س.ەركىنباي ۇلى.
قاراشا ايىندا قازىبەك بەك بەكەتىندە «بالاۋسا» بالالار باقشاسى تاعى دا بۇلدىرشىندەر يگىلىگىنە بەرىلدى. ال, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن مادەنيەت ۇيىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋدە جاقسى تابىستارعا جەتكەن «ر-كۇرتى» اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتى اتانعان ۇجىمنىڭ تولاعاي تابىسى اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى. ىرگەلى شارۋاشىلىق بۇگىنگى عىلىمنىڭ دامۋىنا سۇيەنىپ, قازاق مال شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى عالىمدارىمەن جاندى بايلانىس ورناتقان. وسىلايشا ءتورت ت ۇلىكتى اسىلداندىرۋ ارقىلى ونىڭ ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋ كوزدەلۋدە. دەمەك, تابىس تاسىعان سايىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا نازار اۋدارۋعا تىڭ بەتبۇرىس جاسالاتىن بولادى.
كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى.