كەشە الماتىدا مەملەكەتتىك جانە تاۋەلسىز تالداۋ قۇرىلىمدارىنىڭ جەتەكشى ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاقستاننىڭ ساياسي پارتيالارى: سايلاۋعا ارنالعان كۇن ءتارتىبى» اتتى ءدوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. باق جانە الماتى قالاسىنداعى الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارى وكىلدەرى قاتىسقان جيىندا ساراپشىلار ءسوز الىپ, سايلاۋ دوداسىنداعى ساياسي پارتيالاردىڭ ارەكەتىنە باعاسىن بەردى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا وتكەن دوڭگەلەك ءۇستەلدىڭ جۇمىسى مەن ماڭىزدىلىعى الداعى پارلامەنتتىك سايلاۋمەن بايلانىستى بولدى.
سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ پارتيالىق-ساياسي كەڭىستىگىندە بەلسەندىلىك بايقالىپ, پارلامەنتتىك سايلاۋعا دايىندىق ءجۇرىپ جاتقانى بەلگىلى. جاڭا تۇلعالار, ساياسي پارتيالار جانە قوعامدىق-ساياسي بىرلەستىكتەر حالىق اراسىندا وزدەرىن تانىتىپ, كوزگە ىلىگۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدا.
قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان جاعداي, جاڭا يدەولوگەمالاردىڭ تۋىنداۋى ساياسي پارتيالاردىڭ حالىقپەن بۇرىنعىدان دا جاقىن جۇمىس ىستەۋىن جانە قوعامنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. زاماننىڭ جاڭا تالاپتارى مەن قاۋىپ-قاتەرلەرى ولارعا ءتيىستى جاۋاپ قايتارا الاتىن, ساپالىق تۇرعىدان العاندا, جاڭا پارلامەنتتىڭ قالىپتاسۋ قاجەتتىلىگىن مەڭزەيدى.
اتا زاڭىمىزعا 2007 جىلى ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلارعا سايكەس, بىرپارتيالىق پارلامەنتتىڭ قالىپتاسۋى الىنىپ تاستالدى. سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ەكىنشى ورىنعا ىلىككەن پارتيا پارلامەنتتەگى وكىلەتتىلىككە قول جەتكىزەدى. بۇل زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ يكەمدى ءارى ماسەلە شەشىمىن ىزدەۋدە شاپشاڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسىعان وراي ءاربىر ساياسي پارتيانىڭ جەڭىسكە جەتۋ ىقتيمالدىلىعىن زەرتتەۋ ماڭىزدى. ويتكەنى, الداعى سايلاۋدىڭ قىزىعۋشىلىق تۋدىرا الاتىن تۇستارىنىڭ ءبىرى – قاي پارتيا ەكىنشى ورىنعا قول جەتكىزەتىندىگىندە بولىپ تۇر. سونىمەن ساراپشىلار نە دەيدى؟
ولاردىڭ ايتۋىنشا, ساياسي پارتيالار سايلاۋشىلاردان قولداۋ تابۋ ءۇشىن سايلاۋ ناۋقانىندا عانا ەمەس, بارلىق ۋاقىتتا قارقىندى جۇمىس جۇرگىزۋى كەرەك. ماسەلەن, قازاقستان گۋمانيتارلىق ساياسي كونيۋنكتۋرا ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى ەسەنجول الياروۆتىڭ ايتۋىنشا, سايلاۋ كەزىندە عانا حالىققا ۋادەنى ءۇيىپ-توگەتىن پارتيالاردىڭ باعدارلامالارى ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس. ءماسەلەنى شەشۋدىڭ ناقتى جولىن ۇسىنباعاندىقتان, سايلاۋشىلاردان قاجەتتى قولداۋ تابا الماۋدا. وسىعان قاراماستان, سايلاۋدان كەيىن ءبىزدىڭ داۋىسىمىزدى ۇرلادى دەپ بايبالام سالاتىندار ازايماي تۇر. ولار قوعامداعى ءوزىنىڭ ءرولىن كوتەرۋ ءۇشىن ءوز باعدارلاماسىن جالپى سيپاتتا ەمەس, ناقتى كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە باعىتتاۋى كەرەك.
«حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ونىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءبىلىپ, كۇندەلىكتى شەشىلىپ جاتقان ماسەلەلەرگە بەلسەندى ارالاسقان جاعدايدا ساياسي ۇيىمداردىڭ قوعامداعى ءرولى مەن بەدەلى جوعارى بولادى», – دەيدى ساياساتكەر. قاراپ وتىرساق, وسىدان ءتورت جىل بۇرىنعى سايلاۋدان كەيىنگى كەزەڭ دە ءتورت كۇندەي بولماي وتە شىعىپتى. دەگەنمەن, وسى ارالىقتا ءماجىلىس سايلاۋىنا دەگەن سايلاۋشىلاردىڭ كوڭىل-كۇيى 4 جىل بۇرىنعى احۋالدان كوپ ءوزگەرمەگەن. وسىعان قاراماستان, الدا وتەتىن سايلاۋدىڭ اۋانى قانداي بولماق؟
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولات سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, دەموكراتيا ينستيتۋتى عىلىمي-زەرتتەۋ قاۋىمداستىعى 23 جەلتوقساندا ءماجىلىس سايلاۋىنا قاتىستى 17-19 جەلتوقساندا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ قورىتىندىسىمەن تانىستىردى. وندا رەسپوندەنتتەردىڭ 57,5 پايىزى مىندەتتى تۇردە سايلاۋعا قاتىساتىندارىن, ال 12,2 پايىزى داۋىس بەرۋگە بارۋعا ىقىلاستى ەكەندەرىن بىلدىرگەن. وندا ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 72 پايىزى – «نۇر وتانعا», 7,1 پايىزى – «اق جولعا», 2,2 پايىزى – جسدپ-عا, 2,1 پايىزى – حالىقتىق كوممۋنيستەرگە, 1,8 پايىزى – «ادىلەتكە», 1,6 پايىزى – «پاتريوتتار», 1,5 پايىزى – «اۋىل», 0,1 پايىزى «رۋحانياتقا» داۋىس بەرەتىندەرىن بىلدىرگەن.
ال الەۋمەتتىك-ساياسي شەشىمدەر ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, سايلاۋشىلاردىڭ 67,2 پايىزى سايلاۋعا قاتىساتىنىن ايتقان. ولار «نۇر وتانعا» – 80,5 پايىز, «اق جولعا» – 7 پايىز, جسدپ-عا – 2,4 پايىز, حالىقتىق كوممۋنيستەرگە – 2 پايىز, «ادىلەتكە» – 1,1 پايىز, «پاتريوتتارعا» – 0,6 پايىز, «اۋىلعا» – 0,4 پايىز, «رۋحانياتقا» 0,1 پايىز داۋىس بەرمەك.
– 2007 جىلعى 18 تامىزداعى ءماجىلىس سايلاۋىندا «نۇر وتان» – 88,41 پايىز, «اق جول» – 3,9 پايىز, جسدپ – 4,54 پايىز, حالىقتىق كوممۋنيستەر – 1,29 پايىز, «پاتريوتتار» – 0,78 پايىز, «اۋىل» – 1,51 پايىز, «رۋحانيات» 0,37 پايىز داۋىس العان بولاتىن. بۇل ساندار سايلاۋشىلاردىڭ 4 جىل بۇرىنعى جانە قازىرگى كوڭىل-كۇيىن كورسەتەدى. ەندى زەرتتەۋ ناتيجەسىن كورگەن سوڭ داۋىس الا الماعاندار سايلاۋشىلاردى سايلاۋعا كەلمەۋگە شاقىرىپ, وعان بويكوت جاريالاپ, ونى ءبۇلدىرۋگە تىرىسۋى مۇمكىن. ويتكەنى, بۇل پارتيالاردىڭ كەلەشەگى جوق, – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ساياساتتانۋشى بولات قىلىشباي ۇلى.
قالاي دەسەك تە, قسزي-دىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرلان سەيدىن ساياسي پارتيالار سوڭعى 3-4 جىلدىڭ كولەمىندە قالاي جۇمىس ىستەسە, وعان حالىقتىڭ بەرەتىن باعاسى, ياعني داۋىسى دا تيىسىنشە, سول دەڭگەيدەن كورىنەتىندىگىن ايتادى.
ايناش ەسالي.
الماتى.