ءورىستى وتۇكەن, كيەلى كەرۋلەن. موڭعوليا ەكسپەديتسياسىنان تۇيگەن وي

ۇلى دالانىڭ ۇشى-قيىر­سىز اتىرابىندا ۇلى مەملەكەت­تەر قۇرعان بابالاردىڭ مەملە­كەت­شىلدىك ساناسىنىڭ قالىپ­تا­سۋىندا قۇتتى قونىستاردىڭ ءرو­لى ايرىقشا بولعانى بەلگىلى. كوك­تىڭ قۇتى قونعان, جاھاننىڭ جارتىسىنا ءامىرىن جۇرگىزگەن قۇ­دىرەتتى قاعاندار قاراشاسىنا بەرە­كەلى مەكەن, جايلى قونىس ىزدە­گەن كەزدە جەرۇيىق-جيدە­لى­بايسىن اڭسارىن الدىڭعى قا­تارعا شىعارىپتى. ءسويتىپ ەستە جوق ىقىلىم زاماننان بەرى جات­تىڭ اياعىنا تاپتاتپاي­تىن, ءوز باس­تارىن بايگەگە تىكسە دە, وزگەگە بەرمەيتىن كيەلى مە­كەندەرىن ساقتاپ كەلىپتى. سون­­دىقتان ەلبا­سى­نىڭ «بولا­شاققا باعدار: رۋ­حاني جاڭعىرۋ» باعدارلا­ما­لىق ماقالاسىن ۇلت جادىندا ساق­تالعان وسى با­يىرعى ۇعىم­دار­دىڭ زاماناۋي ۇلگىدە ايشىق­تالۋى دەپ با­عامداۋعا بولادى.

 ورەلى وتۇكەننىڭ ونەگەسى

رۋحاني جاڭعىرۋ, بۇل – وتكەن تاريحىمىز بەن بۇگىنگى ءومىرىمىز, بايان­دى بولاشاعىمىزدىڭ ۇيلە­سىمدى توعىسى. بۇل توعىسۋ – تاريح, تۇلعا جانە كيەلى جەر­دىڭ جاراسىمى ارقىلى بايان­دى بولماق. بۇل تۇرعىدان العاندا كيەلى جەر ەپيكالىق سانادا اي­شىقتالادى, تۋعان جەر قانى­مىزدىڭ تۇيىرشىگىندە, جانى­مىزدىڭ تۇكپىرىندە, تاريحي سانامىز بەن تانىم-تۇيسىگىمىزدىڭ تەرەڭ قاتپارىندا قاتتالادى. سوندىقتان تامىرىن تەرەڭگە تارتقان ءبىزدىڭ داڭقتى تاريحىمىزدا كيەلى جەرلەر, قاستەرلى ولكەلەر از بولماعان.

تىم كونەدە, تۇركىنىڭ كيەلى مەكەندەرىنە وتۇكەن, ەرگەنقون, جەرۇيىق, جيدەلى-بايسىن دەگەندەي ءتۇرلى اتاۋلار بەرىلگەنىن بايقايمىز. دەگەنمەن تۇركى جۇرتى ءۇشىن وتۇكەننىڭ ءجونى بولەك. ويتكەنى بۇل مەكەن ءتۇر­كى­لەر ءۇشىن ەلدىكتىڭ التىن بەسى­گى بولعان. كۇلتەگىن جا­زۋ­ىن­دا «تۇركى قاعانى ءوتۇ­­كەن قوي­ناۋىندا وتىرسا, ەلدە مۇڭ جوق. وتۇكەن قوي­ناۋىن­دا وتىر­ساڭ, ماڭگى ەلدى­گىڭدى ساق­تاي­سىڭ» دەيتىنى شىن مانىندە وتۇكەننىڭ مەملە­كەت­تىلىك تاريحىندا ورنى ەرەك­شە بول­عانىن بايقاتادى. ءبىزدىڭ بۇل سوزىمىزگە تاعى ءبىر دالەل تونى­كوك جا­زۋىندا ساقتالىپتى. ابىز­دىڭ كۇللى تۇركىلەرگە قارا­تا ايت­­قان ءسوزى بىتىك تاسقا بىلاي قا­شالعان ەكەن: «كىمدە كىم, بىرلىك بايراعىن كوتەرىپ, اتا جاۋعا قارسى بىرلەسىپ كۇرەسەمىن دەسە وتۇكەنگە كەلسىن!».

ارينە تاريحي وتۇكەن اي­ما­عىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. بالكىم, وتۇكەن ايماعىن گەو­گرا­فيالىق كارتادان ىزدەۋدەن گورى, وتۇكەن رۋحىنىڭ سانادا جاڭ­عىرۋى ماڭىزدى شىعار. ءويت­كەنى وتۇكەننەن باستاۋ الا­تىن ماڭگىلىك ەل تۇگەل تۇركى­نىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىن بەكەم باي­تاعىندا بايراعى بيىك ەل ەتىپ, بولاشاققا باستاپ بارادى.

تۇركى تاريحىن زەردەلەپ ءجۇر­گەن عالىمداردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى وتۇكەن القابىن قازىر­گى موڭعوليانىڭ ورتالىق ايماق­تارى دەپ سانايدى. ءدالى­رەك ايتقاندا حانگاي جوتا­لا­رىنىڭ تەرىسكەيىندەگى ورماندى القاپتى كيەلى وتۇكەن ايماعى دەپ باعالايدى. بۇل ءوڭىردىڭ شىعىس جاعىندا كەنتەي جوتاسى, سولتۇستىگىندە سايان تاۋلارى, باتىسىندا دا التاي تاۋلارى جاتىر. تۇستىگىندە اتاقتى گوبي شولىنە قاراي كەتەتىن القاپتار ورنالاسقان. وسى ءوڭىر­دى كەسىپ وتەتىن ورحون وزەنى القا­بىندا تۇركى قاعاندارى تاق­قا وتىرعان. تۇركى زامانىنان جەتكەن بادىزدەر, بالبال­دار مەن ءمۇسىن تاستار, عۇرىپ­تىق كەشەندەر وسى جەردە شو­عىر­لانعان. حا­لىق­ارالىق تۇركى اكا­دەميا­سىنىڭ (TWESCO) موڭ­عولياداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ءبىر باعىتى دا اتالعان وڭىرلەردى قامتىعان. ءبىز وتۇكەن القابىنىڭ تۇركى تا­ريحىنداعى ورنىن بەكەمدەي تۇسەر, تۇركى جىلناماسىنا تىڭ ايعاقتار قوسار جادىگەرلەر تاپتىق.

TWESCO وتۇكەن ولكەسىندە, موڭعوليانىڭ بۇلعىن ايماعى جەرىندە ورنالاسقان «شيۆەەت ۋلاان» عۇرىپتىق كەشەنىندە موڭعوليا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تاريح جانە ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ 3 جىل قازبا جۇمىستارىن ءجۇر­گىزىپ, بيىل اياقتادى. شاما­مەن ەل­تەرىس قۇتلىق قاعان مەن تو­نى­كوك زامانىندا تۇرعىزىلعان «شي­ۆەەت ۋلاان» كەشەنىنىڭ ورنا­­لاسقان جەرى, سىرتقى سيپاتى تۋرالى عالىمدار بۇرى­ننان ءبى­لەتىن. بىراق وندا ارحەو­لو­گيا­لىق قازبا جۇمىستارى ءجۇر­گىزىل­مەگەن بولاتىن.

كەشەندەگى قازبا جۇمىستارى كەزىندە كوپتەگەن قۇندى ارتەفاكت تابىلدى. كونە تۇركى ءدا­ۋىرىنە ءتان بۇل عۇرىپتىق كە­شەن­نىڭ ەرەكشەلىكتەرى وتە مول. وندا تاڭىرىگە قۇرباندىق شا­لىن­عان, عيباداتتار جاسالعان. ءتۇر­كىلەردىڭ دۇنيەتانىمىنان حا­باردار ەتەتىن مۇسىندەر, ءبا­دىز­تاستار, قويتاستار قويىلعان. ءبىز كوشىرمەسىن جاساپ, TWESCO مۋزەيىنە قويعان تۇركى زا­ما­نىنداعى 60-قا جۋىق تاي­پا­نىڭ تاڭباسى قاشالعان, بىرلىك­تىڭ بەلگىسىندەي ەسكەرتكىش تاس تا وسى كەشەننەن شىقتى. وسى تۇستا تاڭبالارىن تاسقا قا­شاپ, بىرلىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە ۇر­پاققا قالدىرىپ وتىرۋ سالتىن قازاق حالقىنىڭ دا ساقتاپ كەل­گەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.

قازىر ناقتى تۇرعىزىلعان ۋاقىتىن انىقتاۋ باعىتىندا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. كەشەننىڭ سىرتى قورشالىپ, قور­عاۋعا الىندى. بيىكتە ورنا­لاس­قان عۇرىپتىق كەشەننىڭ ەرتە زاماندا ورتەنىپ كەتكەنى انىق­تالدى.

عيماراتتىڭ ىرگەتاسى سەگىز بۇرىشتى ەكەن. ول – تۇركى­لەر­دىڭ قاستەرلى ءرامىزى, كيەلى جۇل­دىزى. قازاقتىڭ «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەگەن ءسوزى سو­دان شىققان سياقتى. ءاۋ باستا «قا­لىبىندا قۇتى بار قاستەرلى كىسى», ابايشا ايتقاندا «تو­لىق ادام» دەگەن ماعىنا بەرسە كەرەك. سونىمەن قاتار عيما­رات­تىڭ بيىكتىگى 18 مەتر بولعان. بۇل «ون سەگىز مىڭ عالام»دەگەن ۇعىم­عا سايا­دى. ياعني تۇركى جۇر­تى زەڭ­گىر كوك­تەگى قۇبى­لىس­تاردى, جۇلدىز­داردى ەرتە زاماندا-اق تانىپ, عا­لام­نىڭ تىلسىمدارىنا ۇمتى­لا ءبىل­گە­نىن بايقايمىز. ءتىپتى «سەگىز قىر­لى, ءبىر سىرلى», «ون سەگىز مىڭ عالام» دەگەن ۇعىم­دار ۇلى دالاعا يسلام ءدىنى كەل­مەس­تەن بۇرىن ءبىزدىڭ ءباھادۇر بابا­لار قولدانعان تۇسىنىك-پايىم دەۋگە بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە دالالىق وركەنيەتتە, كوشپەندىلەر الەمىندە مونو­تەيستىك نانىمنىڭ وتە ەرتە قالىپتاسقانىن بايقاتادى. كەشەننەن ءبادىز, ءمۇسىنتاس, ونىڭ ءبولىنىپ قالعان باسى, تۇعىرتاس جانە ءۇش ارىستان ءمۇسىنى تابىلدى. ەكى ارىستانعا ابادان جابىسىپ تۇر. تۇركىنىڭ تانىمىندا ارىستان بيلىكتىڭ, كۇش-قايراتتىڭ بەلگىسى سانالادى. ال ءبورىتاس – ەركىندىكتىڭ, قويتاس – بايلىقتىڭ, مولشىلىقتىڭ, قوزى – بەرەكەنىڭ, ءوسىپ-ءونۋدىڭ سيم­ۆولى. كەشەننەن قوزىلى قوي, قوشقار بەينەسىندەگى تاس ءمۇسىن­دەر دە تابىلدى.

TWESCO جۇرگىزىپ جات­قان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىس­تارى تاڭىرلىك تانىمنىڭ كلاس­سي­كالىق ۇلگىدەگى ءدىن ەكەندىگىنە زاتتاي ايعاقتار ۇسىنىپ وتىر.

باعزى زامانداعى كوپتە­گەن قاۋىمدار, مىسالى كونە مى­سىرلىقتار, گرەكتەر مەن ريمدىكتەر, ۇندىلەر مەن پارسىلار, ارابتار ءوز داۋىرىندە كوپ قۇدايعا سيىنىپ, ءتۇرلى پۇت­قا تابىنعان قاۋىمدار بولسا, تۇركىلەر ءبىر تاڭىرىگە مو­يىنسۇنىپ, جالعىز جاراتۋشىعا جالبارىنعان. بالكىم سودان دا شىعار, تۇركىلەردىڭ يسلامدى قابىلداۋى جەڭىل بولدى. ەستە جوق ىقىلىم زاماننان بەرى جالعىز جاراتقاندى – «ماڭگى, كوك, يدي, بايات, چالاب» سياقتى ءتۇرلى سيپاتتارىمەن تانىپ, قۇدىرەتتى تاڭىرگە تابىنىپ, و دۇنيە مەن اقىرەتكە يلانعان, تاعدىردىڭ دا تاڭىرىدەن بولارىنا سەنگەن, پايعامبارعا «يالاۆاچ, ەلشى» سياقتى اتاۋلار بەرگەن تەكتى تۇركىلەر قۇرباندىق شالىپ, كەسەنە تۇرعىزىپ قانا قويماي, ارنايى عيبادات ورىندارىندا قۇلشىلىق ەتكەن. ءبىز زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتقان عۇ­رىپ­تىق كەشەن – بۇعان ناقتى دالەل.

كەرۋلەن – كونە تۇركىنىڭ كيەلى مەكەنى

تۇركى اكادەمياسى بۇ­دان بولەك موڭعوليانىڭ ۇلت­تىق مۋ­زەيىمەن بىرلەسىپ, اتالعان كەن­تەي ايماعى جەرىندە ارحەو­لو­گيالىق قازبا جۇمىستارىن باستادى. دەلگەرحان دەپ اتالاتىن جەردە, شىڭعىس قاعان­نىڭ تۋعان ولكەسى كەرۋلەن القا­بىندا قاعاننىڭ العاشقى استاناسى ورنالاسقان, ول جەردە «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» جازىلعان, ۇگەدەي, كۇيىك حاندار تاققا وتىرعان. موڭعول جۇرتى ءۇشىن ول ءوڭىر «كيەلى» مەكەن بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ ەكسپەديتسياعا نازار اۋدارۋشىلار از بولعان جوق.

ءبىر اتاپ وتەر جايت, حايا­حۋ­داگ جانە گۇنبۇرد دەگەن كە­شەن­دەردە جاسالعان ارحەولو­گيا­لىق قازبا كەنتەي-كەرۋلەن ايماعىنىڭ تۇركى تاريحىنا دا تىكەلەي قاتىسى بار ولكە ەكەن­دىگىن ايعاقتادى. سول وڭىردەگى حاياحۋداگ دەگەن جەردەن بۇرىن عىلىمعا مۇلدە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن, 30 شارشى مەتر اۋ­ماقتى قۇرايتىن كونە كەشەن توپىراق استىنان ارشىلىپ الىندى. جان-جاعى توپىراق قورعانمەن جانە اينالاسى تەرەڭ ورمەن قورشالعان كەشەندە بورەنەدەن جاسالعان, ءۇستى قىشپەن جابىلعان عيباداتxانا بار ەكەنى انىقتالدى. ونىڭ سىرتقى كورىنىسى تونىكوك كەشەنىنە كوبىرەك ۇقسايدى. وردىڭ ىشىنەن قىش قۇمىرا, جىلقىنىڭ جانە قۇرباندىققا شالىنعان مالداردىڭ سۇيەك­تەرى تابىلدى. ەڭ باستى ولجا­مىز – وسى وردان ەر ادام مەن ايەلدىڭ بەينەسى قاشالعان ءبادىز تاستاردىڭ تابىلۋى بولدى. ەر ازاماتتىڭ ءمۇسىنى بۇركىت قا­باقتى, قىر مۇرىندى, سۇستى, سا­لالى ساقالى بار جاۋىنگەر كو­سەم بولىپ شىقتى. ال ايەل ءمۇسىنى – باسىنا كوشپەلىلەردىڭ شو­شاق بوركىن كيگەن تۇركى ارۋى. كەشەندەردە ايەل ءمۇسىنىنىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىنىن ەسكەر­سەك, بۇل اسا قۇندى جادىگەر بولدى. وسىلايشا بۇعان دەيىن ءتۇر­كىلەردىڭ تابانى تي­مەگەن دەپ كەلگەن موڭعوليا­نىڭ سول­تۇستىك-شىعىس تارا­پىن­داعى كيەلى كەرۋلەن-كەن­تەي اي­ما­عىنىڭ دا باتىر بابا­لارى­­مىزدىڭ قۇتتى قونىسى بولعان­دىعى ايقىندالدى.

دۇنيەدە تاريحتى جاساۋشى ۇلتتار بولادى, جازاتىن ۇلتتار بولادى. تۇركى جۇرتى تاريحتى جاساعان, سونىمەن بىرگە ءوز تاريحىن تاسقا قاشاپ جازعان كەمەل ەل. داڭقتى بابالارىمىز ماڭگىلىك ەل ارمان-اڭسارىن ماڭگى تاسقا قاشاپ قالدىرعان, تۋعان جەردىڭ ءار تاسىنا قاھارماندىق تاريحىن بادىزدەپ جازىپ, ويۋمەن ءور­نەكتەگەن ويشىل حا­لىق. باي­قالدان بالقانعا, كەرۋلەن­نەن دۋنايعا دەيىنگى بايتاق قو­نىستىڭ ءاربىر تاسى تاڭبالانىپ, پاسپورتتالعان, ونى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان بابالار اماناتى بىزگە ۇلاسقان. سونىڭ ءبىر ايعاعى – قۇتتى قونىس, كيەلى مەكەن وتۇكەن مەن كەرۋلەننەن تابىلىپ جاتقان تاس مۇسىندەر مەن ءبادىز تاستار.

موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيى­نىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى داگ­ۆاادورجين ءسۇحبااتار كە­شەن­دەگى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بايلا­نىستى «كەرۋلەن» جوباسى – حا­لىقارالىق تۇركى اكادەميا­سى مەن ۇلتتىق مۋزەيدىڭ بىرلەسكەن كەشەندى عىلىمي باعدارلاماسى. ولاي بولاتىنى ۇلى قاعانداردىڭ التىن بەسىگى حەنتاي ايماعى كەرۋ­لەن القابىنداعى تۇركى ءداۋىرى ەس­كەرتكىشتەرىنە بۇرىن-سوڭ­دى ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلە قويماعان تىڭ ءوڭىر. بيىلعى جىلى ارحەو­لوگيالىق قازبا جۇرگىزىلگەن, شامامەن 6-8 عاسىرعا تيەسىلى دەلىنگەن كونە تۇركى عۇرىپتىق كەشەن اۋەلى عىلىمعا مۇلدە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن. 30 شارشى مەتر اۋماقتى قۇرايتىن كونە كەشەن ۇزاق عاسىرلار بارىسىندا توپىراققا باسىلىپ, قىمتالىپ قالعان. وسى كەشەندى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋدى قولعا الىپ, تۇركى ءداۋىرىنىڭ جادىگەرىن بايىتاتىن ولجالارعا تاپ بولدىق», دەگەن بولاتىن. ال موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ارحەولوگ چينبولد باياندەلگەر: «حاياحۋداگ» كونە تۇركى كەشەنى ايگىلى كەرۋلەن دارياسىنىڭ سولتۇستىگىندە ۇلى حانداردى تاققا كوتەرگەن قاسيەتتى القاپتا ورنالاسقان. 2017 جىلى تۇركى اكادەمياسى مەن مۋزەي «بۇرحان حالدۋننان ۇلىتاۋعا دەيىن: تاريحي جادىنىڭ جاڭ­عىرۋى» دەگەن ەكسپەديتسيا جاساپ, عالىمدارىمىز جوشى كۇم­بەزىنە دە زيارات جاسادى. بيىل, مىنە, عۇرىپتىق كەشەننەن ولجالى ورالدىق. بۇل جادىگەرلەر – كونە تۇركى تاريحي مۇرالارىن تولىقتىرا تۇسەتىن قىمبات قازىنا. ءبىز ساقالى بار جا­ۋىنگەر كوسەم مەن شوشاق بورىك كيگەن ايەل ءمۇسىنىن تاپتىق. جال­پى كەشەندەردەن ايەل ادام ءمۇسىنى از تابىلادى, سول سەبەپتەن بۇل اسا سيرەك كەزدەسەتىن باعا­لى جادىگەر بولدى», دەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەرۋ­لەندەگى «حاياحۋداگ» كەشەنىنەن تابىلعان تۇركى ارۋىنىڭ ءمۇسىنى سەنساتسيالىق جاڭالىق بولدى. سونداي-اق كونە تۇركى عۇرىپتىق كەشەندەرىندە قۇرباندىققا شالىنعاننىڭ اراسىندا جىل­قى­نىڭ سۇيەكتەرى مولىنان كەز­دە­سەدى. بۇل قازاقى تانىمدا ساقتال­عان قۇرباندىققا ايتۇياق, بوز­قاس­قا شالۋ ءداستۇرىنىڭ تامى­رى­نىڭ تۇركى, عۇن داۋىرىنە دەيىن كەتە­تىندىگىن ايعاقتاسا كەرەك.

ءبىز بۇرىن موڭعولياداعى كونە تۇركى مۇرالارى تۋرالى ءسوز ەتكەندە ورحون وزەنى القا­بىنداعى ەسكەرتكىشتەرگە اي­رىقشا نازار اۋدارىپ كەل­سەك, اكادەميانىڭ قازبا جۇمىس­­تارىنان كەيىن كەرۋلەن القا­بىنىڭ دا ماڭىزى ارتا ءتۇستى.

كەرۋلەن القابى – قاعاندار قونىستانعان, ۇلى حانداردىڭ مەكەنى. شىڭعىس قاعاننىڭ العاشقى استاناسى اۆارگىن بالعاس قالاسىنىڭ ورنى دا سول وزەننىڭ القابىندا جاتىر. ەرتەرەكتە ول جەر «اۋراگ وردا» دەپ تە اتالعان ەكەن. بايقاپ قاراساق, «ارۋاقتى وردا» دەگەن سوزگە ۇقسايدى. ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ بىرىنەن ءبىرى قابىلداعان تالاي ۇعىمدارىنىڭ بار ەكەنىن ەسكەرسەك, «اۋراگ وردا» دا سونداي اتاۋلاردىڭ ءبىرى بولۋى بەك مۇمكىن. جازۋشى گابريەل گارسيا ماركەس «ادام مەن جەردى تۋىستىرىپ تۇرعان ارۋاق» دەگەن پايىمىن بەكەر ايتپاعان بولار. شىنىندا دا ول ولكەنى ارۋاقتى ەمەس دەپ قالاي ايتاسىز؟! سەبەبى مۇندا عۇندار ءداۋىرى مەن كوكتۇرىكتەردىڭ دە ىزدەرى سايراپ جاتىر.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «كە­رۋلەن ەكسپەديتسياسى» كيەلى وڭىرگە تۇرەن سالىپ, قاعاندار مە­كەنى شىعىستان باتىسقا قوزعالىپ, كۇن تۇبىنە جورتقان ءباھادۇر بابالاردىڭ اتقا قونعان قاستەرلى ايماق ەكەنى انىقتالدى. ەندەشە كيەلى مەكەندەر ارقىلى تارلان تاريحىمىزدى قايتا قارايتىن ۋاقىت كەلگەن ءتارىزدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى دا ءبىزدى وسىعان ۇندەيدى.

دارحان قىدىءرالى