ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى جانە ونىڭ شيكىزات ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋدى نەگىزگى ماقسات ەتكەلى ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋ باعىتىنداعى باعدارلامالارعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلدى. ناتيجەسىندە ناقتى ستراتەگيالىق جوسپارلار بەكىپ, مەجەلى مىندەتتەر بەلگىلەندى. باستىسى, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى وڭدەۋ سەكتورىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى.
بۇلاي دەۋىمىزگە ناقتى دالەل دە بار. ماسەلەن, ونەركاسىپتەگى وڭدەۋشى سەكتوردىڭ ۇلەسى 2010 جىلعى 31,8 پروتسەنتتەن 2017 جىلى 41,3 پروتسەنتكە, ەكسپورتتا – 2010 جىلعى 27,9 پروتسەنتتەن 2017 جىلى 32,3 پروتسەنتكە ارتقان. جالپى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى باستالعالى بەرى, ياعني 2010-2017 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە جالپى سوماسى 6,6 ترلن تەڭگە بولاتىن 1148 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 107 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. ءبىر عانا 2017 جىلدىڭ وزىندە جالپى سوماسى 1,9 ترلن تەڭگەدەن استام 120 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 10 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ال بيىل 850 ملرد تەڭگەنىڭ 123 جوباسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. وندا 14 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلماق. رەسمي مالىمەت سونداي-اق 2010 جىلدان باستاپ 2017 جىلعا دەيىن وڭدەۋشى سەكتورعا 29,4 ملرد اقش دوللارىنان استام تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلعانىن كورسەتەدى. ەگەر بۇرىن (2005-2009 جىلدارعا) وڭدەۋشى سەكتورعا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى جالپى اعىنىنىڭ شامامەن 7,4 پروتسەنتى تيەسىلى بولسا, ءبىرىنشى بەسجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 14 پروتسەنتكە, ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ باسىنان 20,8 پروتسەنتكە دەيىن وسكەن.
بۇگىندە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەس جىلدىعى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل اسا كۇردەلى جۇمىسقا العاشقى قادام 2010 جىلى جاسالعان بولاتىن. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى ءبىر جاعىنان ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى, ەكىنشى جاعىنان جاھاندىق داعدارىس قۇبىلىستارىنا قارسى كەشەندى شارا رەتىندە قاراستىرىلدى.
جالپى قازاقستاندا تۇتاستاي يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن قولعا الۋدىڭ ءوزى باتىل قاداممەن پارا-پار ەدى. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ء«بىز يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق سەكتوردى تاقىر جەردەن باستادىق». دەسە دە, ەلدىك باعىتتىڭ دۇرىستىعى ءبىرىنشى بەسجىلدىقتاعى تابىستارمەن ايقىن ءبىلىندى, بۇگىندە جوعارى ءونىمنىڭ جەتىستىكتەرىن جۇرتشىلىق سەزىنە باستادى. يندۋستريالاندىرۋ شاراپاتىنىڭ ارقاسىندا ىسكە قوسىلعان نىسانداردان بيۋدجەتكە تريلليونداعان تەڭگەنىڭ ونىمدەرى تۇسسە, جەر-جەرلەردە قۇرىلعان جۇمىس ورىندارى ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە. باستىسى, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن وزگەرتۋدە ماڭىزدى قادام جاسالىپ, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ الماعايىپ جاعدايىندا داعدارىسقا قارسى دەن قويۋدىڭ تەڭدەسسىز تاجىريبەسىن باستان وتكەردىك. ناتيجەسىندە, قازاقستاندا العاشقى بەسجىلدىقتىڭ وزىندە 770-تەن استام كاسىپورىن ىسكە قوسىلدى, سونىڭ ارقاسىندا وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ قۇرىلىمى وزگەرىپ, وتاندىق ەكونوميكاداعى ءداستۇرلى, قۋاتتى مەتاللۋرگيا, ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبىنە قوسىمشا جاڭا باعىتتار اشىلدى. قازاقستاندا يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى جىلدارى وڭدەۋشى ونەركاسىپ ءوسىمىنىڭ قارقىنى ءداستۇرلى ءوندىرۋ سالاسىنان العاش رەت اسىپ ءتۇستى. ياعني 2011 جىلدان باستاپ وڭدەۋشى سەكتوردىڭ ءوسىمى تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسىن باسىپ وزا باستادى. سوعان وراي, قازاقستان وڭدەۋشى ونەركاسىپ سەكتورىنىڭ ناقتى ءوسىمى بويىنشا كەدەن وداعى ەلدەرى اراسىندا كوشباسشى ەلگە اينالدى.
نەگىزىنەن 2010-2014 جىلدارى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە ءبىرىنشى كەزەڭ ىسكە اسىرىلدى. وندا يندۋستريالىق دامۋعا زاڭنامالىق, ينفراقۇرىلىمدىق جانە ينستيتۋتتىق نەگىز قالاندى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ العاشقى بەسجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 16,5 پروتسەنتكە ازايدى. ال وڭدەۋشى سەكتورعا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ الدىڭعى جىلدارىمەن سالىستىرعاندا 2,9 ەسەگە ارتتى. وڭدەۋشى ونەركاسىپ سالاسىندا جاڭا ءارى ماڭىزى جوعارى 28 سەكتور پايدا بولدى دەيدى دەرەك كوزدەرى.
يندۋستريالاندىرۋ ەنشىسىندەگى العاشقى 5 جىلدا-اق بۇعان دەيىن قازاقستاندا وندىرىلمەگەن مۇلدە جاڭا 400 ءونىم ءتۇرى يگەرىلدى. شەتەلدەرگە ەكسپورتتالاتىن تاۋارلار نومەنكلاتۋراسى 38 پروتسەنتكە ارتتى. تەحنولوگيالىق تۇرعىدا كۇردەلى سانالاتىن وتاندىق تاۋارلاردى شىعارىپ, ىشكى نارىقتا تۇتىنۋ ۇلەسى ارتتى. ەلىمىزدىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى 1,6 ەسەگە ۇلعايدى. جۇمىسشىلارى جوعارى بىلىكتى, 75 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
يندۋستريالاندىرۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ەكونوميكانىڭ ماشينا جاساۋ, مۇناي وڭدەۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سەكىلدى ءىرى سالالارى دامىدى. ەلىمىزدىڭ 7 وڭىرىندە بوي كوتەرگەن جاڭا جوبالار قايتا يندۋستريالاندىرۋ ءۇشىن تىڭ سەرپىن بولدى. ۇكىمەت وڭىرلەردە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋعا قول جەتكىزىپ, يندۋستريالاندىرۋ جوبالارى وڭىردەگى وسىمگە وڭ ىقپالىن تيگىزدى. باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكىنشى بەسجىلدىققا دا قادام باستىق. ءسويتىپ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتارىنا, قازاقستاننىڭ الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋى جونىندەگى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, سونداي-اق پرەزيدەنت جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ XXVI جالپى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى بەرگەن تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن جانە پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ازىرلەندى.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ىنتالاندىرۋ. وسىعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرقاتار مىندەت بەلگىلەندى. ايتالىق, ءداستۇرلى سەكتورلارداعى كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ ەسەبىنەن ءتيىمدى بازالىق يندۋستريانى قۇرۋدى اياقتاۋ, سالا ءتۇزۋشى ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى يندۋستريالىق ءوسۋدىڭ جاڭا نۇكتەلەرىن قالىپتاستىرۋ, ەكسپورتقا باعدارلانعان تيىمدىلىگى جوعارى يندۋستريالىق كاسىپكەرلىكتىڭ پايدا بولۋى جانە ءوز ەڭبەگىنىڭ ونىمدىلىگىن ۇنەمى ارتتىرۋ ءۇشىن جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار يننوۆاتسيالىق بەلسەندى بيزنەستىڭ قاتارى ارتۋ ءۇشىن العىشارتتار جاساۋ.
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ دا ناتيجەلەرى كوڭىل قۋانتارلىقتاي. مىسالى, وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 2017 جىل ءۇشىن 9,4 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, 2016 جىلعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 5,6 پروتسەنتكە وسكەن. ال 2018 جىلعى قاڭتار-ماۋسىمدا وڭدەۋشى سەكتوردا 4 922,5 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوڭدىرىلىپ, وتكەن جىلعى قاڭتار-ماۋسىممەن سالىستىرعاندا 5,2 پروتسەنتكە ارتقان, وڭدەۋشى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ ەكسپورت كولەمى 2017 جىلعى وسى كەزەڭىنە 22,1 پروتسەنتكە وسكەن. ال وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 532,8 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 18,2 پروتسەنتكە ارتقان. ماڭىزدىسى, قازىرگى تاڭدا كاسىپورىندارعا جۇيەلى قولداۋ شارالارىن كورسەتۋ ناتيجەسىندە جاڭا وندىرىستەر ەنگىزۋ, قولدا بار كاسىپورىنداردى جاڭارتۋ جانە ۇلعايتۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا.
دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان»