يلەۋى كەلىسسە ول يگىلىكتىڭ ءوزى, ەن بايلىقتىڭ كوزى ەمەس پە؟!.
اقمولا وبلىسىندا بيىلعى كوكتەمدە ورىسكە 500 مىڭنان استام قوي شىقتى. وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىندە مىڭداعان توننا ءجۇن, مالدىڭ تەرىسى بوسقا ءشىرىپ جاتىر.
قابىرعالارى ىرسيعان قارا توقتىنى ۇلكەن قىرىقتىق قايشىمەن قىرقىپ جاتىپ, ءبىر ۋاق بەلىن جازعان جادىگەر اعام قورانىڭ ىرگەسىندەگى ايىردى الا سالىپ, قوقىم-سوقىم ارالاسقان ءبىر ايىر ءجۇندى قوسقابات قورانىڭ جەل كەۋلەپ ۇڭىرەيگەن قابىرعاسىنا تىعا سالدى.
– جەڭگەڭنىڭ جىل ون ەكى ايدا اينىماي ەكى اينالىپ كەلەر قىزىل تاناۋ ەكى شارۋاسى بار. ءبىرى – كوكتەمگى قوي قىرقۋ, ەكىنشىسى – كۇزگى قاز جۇلۋ, – دەپ كوزىنىڭ استىمەن ءۇي جاققا ءبىر قاراپ العان جادىگەر اعام, – ەكەۋى دە قازىر قادىرسىز, باعاسىز بولىپ كەتتى. مىنا ءجۇن جارىقتىق ءتىرى پەندەگە قاجەت ەمەس. سوسىن وسىلاي قورانىڭ اشىق-تەسىگىن بۇتىندەيمىز. قالعانىن ورتەيمىز, توگەمىز. ايتەۋىر قۇرتىپ تىنامىز. ال قوي تەرىسىن بۇگىن يت تە جەمەيتىن بولىپ العان.
جاكەڭ ايتسا ايتقانداي, بۇگىندە مالدىڭ تەرىسى مەن جۇنىنەن قادىرسىز زات جوق. ال ون ميلليون قوي باعاتىن ۇلىبريتانيا تەرى مەن جۇننەن سان الۋان بۇيىم جاساپ, ولاردى الەمدىك برەندكە اينالدىرىپ, داڭقى جەر جارىپ تۇر.
زامانىندا وبلىس ورتالىعىنداعى كاسىپورىندا قوي ءجۇنى ءتاپ-ءتاۋىر وڭدەلگەن. ول ۋاقىتتا قوي جۇنىنەن نەگىزىنەن, پيما, كيىز باسىلعان. جالپى, قوي ءجۇنى قالدىقسىز كادەگە جارايتىن ءونىم. قوي ءجۇنىنىڭ شايىرى دا پايداعا اسادى. جۋ اگرەگاتتارىندا تۇنىپ قالعان شايىردى ارنايى ىدىستارعا تولتىرىپ, كوسمەتيكا جاسايتىن كاسىپورىندارعا جىبەرەتىن. دەمەك, قوي ءجۇنى شارۋاشىلىقتا, تۇرمىستا كوپ نارسەگە قاجەت. بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي ەسەپ-قيسابىن ويلاستىرساق, ءوزىن ءوزى اقتايتىن, اقتاپ قانا قويماي, كاسىپورىنعا تابىس اكەلەتىن سالا.
قوي ءجۇنى نەگىزىنەن, ەكىگە بولىنەدى. بيازى جانە قىلشىقتى ءجۇن. ونىڭ ىشىندە قادىرلىسى بيازى ءجۇن. بىراق, بيازى ءجۇندى قويدى ءوسىرۋ شارۋالار ءۇشىن وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن جايىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى, جايلىلىعى قاجەت. ايتالىق, اقسەلەۋ, قاۋدان وسەتىن ءبىزدىڭ دالا بييازى ءجۇندى قوي ءۇشىن ونشالىقتى جايلى ەمەس. سەبەبى, اقسەلەۋدىڭ, قاۋداننىڭ باسىنداعى ينە ءشوپ قوي تەرىسىنە قادالىپ, ونىڭ اۋرۋعا ۇشىراۋىنا سەبەپشى بولادى. ءبىزدىڭ ولكەدە قىلشىق ءجۇندى قوي ءوسىرۋدىڭ باستى سەبەبى وسى. ءدال قازىر وبلىستا بيازى ءجۇندى قويدىڭ سانى 15 پروتسەنتتەن اسپايدى. قىلشىقتى ءجۇن دە كوزىن تاپسا, كادەگە اسادى. ەرتەرەكتە ىرگەدەگى رەسەي قارۋلى كۇشتەرىندە قىزمەت ەتەتىن جاۋىنگەرلەرىن وسى قىلشىقتى ءجۇندى ىسكە جاراتۋ ارقىلى كيىندىرەتىن. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا قازىر ولار دا الماي قويىپتى. ياعني وركەنيەت ورىستەگەن سايىن سان عاسىر بويى حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالىپ كەلگەن قوي ءجۇنىن سينتەپون سيياقتى قولدان دايىنداعان ماتەريالدار ىعىستىرا باستادى.
كۇن كورىس تىرشىلىگى ءتورت اياق مالمەن تىعىز بايلانىستى حالىقتىڭ كوڭىلىندەگى جالعىز مەدەۋ – سوڭعى ۋاقىتتا تابيعي جىلۋ بەرەتىن ماتەريالدارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتا ءتۇسۋى. بۇرىندارى جۇرتتىڭ ءسان كورىپ, ەدەنگە تاستايتىن كاۆرولان توسەنىشتەرى مەن وزگە دە ماتەريالداردى قازىر تابيعي جىلۋى مول, ءسانى وزگەشە بۇيىمدار اۋىستىرا باستاعان.
وبلىستا يگەرىلمەي جاتقان بايلىق كوزى وسى قوي تەرىسى مەن ءجۇنى. ەلگە وزبەكستاننان, تۇرىكمەنستاننان, ىرگەدەگى رەسەيدەن جانە باسقا دا ەلدەردەن اتا-جۇرتقا قايتا ورالعان قانداستارىمىز ءۇشىن ارنايى «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە سالىنعان مەكەنجايلاردا قونىستانعان اعايىندار جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىن قايتا-قايتا كوتەرىپ ءجۇر. ەگەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن يگەرىلمەي جاتقان ەن بايلىقتى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ ءۇشىن وسىنداي جەرلەردەن ۇكىمەتتىڭ قولداۋى ارقىلى شاعىن كاسىپورىندار اشسا, بارشاعا بىردەي ءتيىمدى بولماس پا ەدى.
– موڭعوليادا ءبىر جاپىراق تەرى, ءبىر شوكىم ءجۇن دالادا قالمايدى, – دەيدى سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى قابدوللا ۋاقاپ ۇلى اقساقال – كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىز باعىمداعى مالدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن پايدالانىپ كەلدىك. كيگەن كيىمىمىز, ۇيدەگى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تۇرمىستىق بۇيىمىمىز تەرى مەن جۇننەن جاسالدى. ودان كەمدىك كورگەن جوقپىز. اللاعا شۇكىر, «توعىز قابات تورقادان توقتىشاقتىڭ تەرىسى ارتىق» دەمەكشى, ۇرپاعىمىز تازا تابيعي كيىم كيىپ, ەكولوگيالىق جاعىنان مۇلتىكسىز جۇننەن جاسالىنعان بۇيىمداردى كادەگە جاراتىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتىك. راس, قازىر جالعىز ءبىز عانا ەمەس, جۇمىر جەردىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندە قارجىلىق قيىنشىلىق بولىپ جاتىر دەپ ەستيمىز. كوپتى كورگەن باسىم بار, سەكسەنگە كەلگەن جاسىم بار. مىنا بالالار كيىز ءۇي جاسايتىن كاسىپورىن اشسا, تاماشا ەمەس پە؟ تاۋ باسىپ, اسۋ اسىپ كەلگەن اعايىندار وزدەرىمەن بىرگە نەشەمە جىل بويى باستارىنا پانا, جاندارىنا قورعان بولعان التى قانات, سەگىز قانات كيىز ۇيلەرىن قانجىعالارىنا بوكتەرىپ الا كەلدى. جەرگىلىكتى جۇرت توي-تومالاعىنا, اسىنا, باسقا دا جابدىعىنا پايدالانۋعا قاتتى قىزىقتى. ويتكەنى ىڭعايلى-اق دۇنيە. ءارى قوي ءجۇنىنىڭ ءيىسى شىققان جەرگە كەنە, قوڭىز جولامايدى. اۋاسى كەڭ, كيىز جارىقتىق جەل وتكىزە قويمايدى عوي.
سۇڭعىلا اقساقال سىر عىلىپ شەرتكەن شارۋانى رەتى شىنىمەن ءىستىڭ كوزىن تاباتىن جان بولسا, ءوز-وزىنەن جولعا ءتۇسىپ كەتەتىن بيزنەس جوسپار دەرسىز. شىن مانىندە وبلىستاعى ەلدى مەكەندەردەگى تىلەك بىلدىرۋشىلەردى كيىز ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ونىڭ قانشاسىن شىعارۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ەل – تابيعاتى تاماشا ولكە. ايدىنى اسىپ-تاسقان كوگىلدىر كولدىڭ جيەگىندە, ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىندا, سامساعان اققايىڭداردىڭ ورتاسىندا اق شاڭقان كيىز ۇيلەردى تىگىپ, مۇرتىمىز كوككە شانشىلىپ, ءشانيىپ جاتار ەدىك. دەمالۋعا كەلگەندەرگە قاپىسىز قىزمەت كورسەتەر ەدىك. ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ توتە ءبىر جولى سول ەمەس پە؟.. كيىز ءۇي جول جيەگىندەگى ساۋدا-ساتتىق كورىگىن قىزدىراتىندارعا دا, قىمىزحانا اشاتىندارعا دا قاجەت. دەمەك, كيىز ءۇي جاسايتىن شاعىن كاسىپورىن اشىلاتىن بولسا, قانشاما ادامعا كۇندەلىكتى جالاقى الىپ, جان باعاتىن جۇمىس ورنى پايدا بولىپ, ءارى ەڭ دالادا ەسەپسىز, قاجەتسىز, ءىرىپ-ءشىرىپ جاتقان قوي ءجۇنى بارار جەرىن تاپپاس پا ەدى. سول ساتتە مال باققان اعايىن دا ءار قويدان ورتا ەسەپپەن ءۇش كيلوگرامنان قىرقاتىن قىلشىقتى جانە بيازى جۇندەرىن نارىق باعاسىنا سايكەس باعالاپ وتكىزىپ, جوقتان بار جاساپ, قوڭدانىپ كەتپەسە دە, تالعاجاۋ قىلار ناپاقا تابار ەدى.
* * *
جادىگەر جاكەم قوي قىرقىمىن اياقتاعان سوڭ, قىس بويى ات ءىزىن سالماعان بىزگە ارناپ ءبىر مارقاسىن سويدى. تەرىسىن ىرەپ, قويانشا تۇتاس سىپىرعاننان كەيىن, تەرىنى شارباقتىڭ ارعى بەتىنە اتىپ جىبەردى. ءتورت سيراق بىرگە كەتتى. ودان سوڭ ءىش-تۇرمان, ىشەك-قارىن. جاكەڭنىڭ بەتىنە ادىرايا قارادىم. ماڭدايىنان اققان تەرىن قولىنىڭ سىرتىمەن ءسۇرتىپ جاتىپ, كۇڭك ەتتى. «جەڭگەڭ تازالاعىسى كەلمەيدى. ال سەن قايداعى ءبىر يت تارتاتىن تەرىنى ەرىنبەي اڭگىمە قىلىپ تۇرسىڭ». ءيا, قازىر سولاي ەكەن-اۋ...
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى