جارمادا قاسيەتتى قارا دومبىراعا ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىلدى

اۋدان ورتالىعىنداعى بىرنەشە ەسكەرتكىش ورىن تەپكەن دوستىق كوشەسىنىڭ بويىنا حالىق كوپ جينالىپتى. ءبارىنىڭ كوڭىل-كۇيلەرى كوتەرىڭكى. ەشكىمنىڭ زورلىعىنسىز ءوز ەرىكتەرىمەن قىزىعۋشىلىقپەن, قۇشتارلىقپەن كەلگەندەرى اڭعارىلادى. ءالى اشىلماعان ەسكەرتكىش جانىنان سەمەيدەگى امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى فيلارمونيانىڭ ديرەكتورى اداي ازاماتوۆتى جولىقتىردىق. «دومبىرا كۇنى جايىندا نە ايتاسىز», - دەدىك جۋرناليستىك ادەتىمىزگە سالىپ.

«جالپى, دومبىرانىڭ تاريحى ساق داۋىرىندە شەرتەر دەگەن ءۇش ىشەكتى دومبىرادان باستالعان. كەيىن قوبىز پايدا بولعان. دومبىرانىڭ قاسيەتى, ەرەكشەلىگى تۋرالى تولعاساق, الىسقا كەتەرمىز. ءبىر عانا نارسەنى ايتايىن, ەلباسىنىڭ «دومبىرا كۇنى» جونىندەگى جارلىعى دەر كەزىندە شىقتى دەپ ويلايمىن. نەگە دەسەڭىز, كەيىنگى كەزدەرى جاستار حالىقتىق داستۇردەن - دومبىرا مەن قوبىزدان الشاقتاپ بارا جاتقانداي ەدى. جارلىق شىققاننان كەيىن دومبىراعا قىزىعۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيگەنىن بايقادىم. «دومبىرانى قالاي ۇيرەنۋگە بولادى؟ قاي جەردە مەكتەبى بار؟» دەپ كەلىپ جاتقان جاستار بار. قىسقاسى, «دومبىرا كۇنى» قازاققا رۋح بەرەتىن ۇلكەن دۇنيە بولايىن دەپ تۇر», - دەدى باسىنان فەسكوسىن تاستامايتىن اعامىز.

مۇندايدا اۋا-رايىنىڭ قولايلى بولعانى جاقسى عوي. «جاڭبىر جاۋىپ كەتە مە دەپ الاڭداپ ەدىك. مىنە, كۇن دە شايداي اشىلدى. بۇل دا دومبىرانىڭ قۇدىرەتى شىعار. دەگەنمەن ايدار (اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى) تەزدەتىپ باستاپ جىبەرەيىك». جان-جاقتان كەلگەن قوناقتاردى قارسى الىپ جۇرگەن جارما اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرلان سىدىقوۆتىڭ الاڭداۋشىلىعىن دا تۇسىنگەندەي بولدىق.

V عاسىردا التايدا جاسالعان دومبىرا

ءسويتىپ, كوپتەن كۇتكەن ءىس-شارا باستالىپ تا كەتتى. جارما اۋدانىنىڭ تۋمالارى, قۇرمەتتى قوناقتار - سەمەي قالالىق اقىندار ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى دامەش ومارباەۆا مەن الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ابايتانۋ جانە ادەبيەت تاريحى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور سەرىكقازى قوراباي ەسكەرتكىشتىڭ لەنتاسىن قيدى. اق پەردە ىسىرىلعاندا الىپ ەمەندى جارىپ شىعىپ, كوككە قول سوزعان جەتى مەترلىك الىپ دومبىرا جارق ەتتى.

«بابامىزدىڭ مۇڭىسىڭ سەن, دومبىرا,

انامىزدىڭ سىرىسىڭ سەن, دومبىرا.

قازاعىمنىڭ جۇرەگىنەن جارالعان,

دالامىزدىڭ ءۇنىسىڭ سەن, دومبىرا».

تاماشا تۋىندىنىڭ تۇعىرىنداعى قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى ءشومىشباي ساريەۆ اعامىزدىڭ ءسوزى دە كوزىمىزگە وتتاي باسىلعان. ءيا, بيىكتىگى 7, ەنى 2 مەترلىك ەڭسەلى ەسكەرتكىشتى سەمەيلىك جاس ءمۇسىنشى نۇربول قاليەۆ جاساپ شىعىپتى. از ۋاقىت ىشىندە.

«ەسكەرتكىشكە تاپسىرىس اياق استىنان ءتۇستى. قىسقا مەرزىمنىڭ ۇشىندە 3 نۇسقاسىن دايىندادىق. سونىڭ ىشىندە كيەلى ەمەن اعاشىن جارىپ شىققان مۇسىنگە تاڭداۋ ءتۇستى. قازاق شەجىرەسىن دە اعاشتىڭ تامىرىنداي ەتىپ تاراتادى. ەمەندى سوندىقتان تاڭدادىق», - دەدى ەسكەرتكىش اۆتورى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قابىلدانعان «ۇلتتىق دومبىرا كۇنىنە» ەلىمىزدە, وبلىستا ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءۇن قوسقان جارما اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرلان سىدىقوۆ سالتاناتتى شارادا دومبىرا جايىندا تەرەڭنەن تولعاپ, تەبىرەنە سويلەدى.

ء«بىزدىڭ زامانىمىزدىڭ V عاسىرىندا جاسالعان قۇدىرەتتى قارا دومبىرانىڭ التاي تاۋىنان تابىلۋى الەمدەگى شەرتپە اسپاپتاردىڭ اتاسى - قوس ىشەكتى دومبىرا ەكەنىن كورسەتەدى. كەڭ دالانىڭ اسەم تابيعاتىنان, كوركەم كەلبەتىنەن ءنار العان قۇرمانعازىنىڭ, داۋلەتكەرەيدىڭ, تاتتىمبەتتىڭ, قازانعاپتىڭ, سۇگىردىڭ, دينانىڭ, ولاردىڭ بۇگىنگى ءىزباسارلارىنىڭ تولعانىسىنان تۋعان كۇمبىرلەگەن كۇيلەر جانىمىزعا شۋاق سىيلاپ, ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. اقتامبەردى سىندى ايگىلى جىراۋلاردىڭ «جالاۋلى نايزا قولعا الىپ, جاۋ قاشىرار ما ەكەنبىز؟!» دەپ دومبىراعا قوسىلا ايتقان داۋىلدى جىرلارى الاساپىران شاقتا سەرىكتەرىنە دەم بەردى.

كيەلى دومبىرا ءبىرجان سال, اقان سەرى, جاياۋ مۇسا, مۇحيت, كەنەن, امىرە قاشاۋباەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ سىندى ونەر تارلاندارىنىڭ اندەرىنە ءار بەردى, جاندارىنا دەمەۋ بولدى. سوندىقتان دومبىرا – كەشەگىمىزدى ەرتەڭىمىزگە جالعايتىن, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ارقاۋى ۇزىلمەۋىنە دانەكەر بولاتىن باعا جەتپەس مۇرا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا دومبىرانى ناسيحاتتاۋدىڭ – ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ, ەرتەڭگى ۇرپاققا امانات ەتۋدە ماڭىزى زور. بۇل ەسكەرتكىشتى قازاق دالاسىنان دومبىرا ءۇنى ۇزىلمەسىن دەگەن تىلەكپەن ورناتتىق. ەسكەرتكىش اۋماعى ۇلتتىق مۇرامىزدى دارىپتەيتىن, ونەردىڭ قۇدىرەتىن ۇعىنۋعا ىقپال ەتەتىن قاسيەتتى ورىنعا اينالادى دەپ سەنەمىز», - دەپ ءسوزىن تۇيىندەگەن اۋدان باسشىسى بۇل كۇنى قالبا ءوڭىرىنىڭ بىرقاتار ازاماتتارىنا ەل الدىندا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتتى.

تاعىلىمدى شاراعا الماتىدان ارنايى كەلگەن عالىم, زەرتتەۋشى سەرىكقازى قورابايدى «جارما اۋدانىنا سىڭىرگەن ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتاپ, «جارما اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن تابىس ەتتى. سونىمەن قاتار جوعارىدا اتالعان مەدال بۇل كۇنى اقىن دامەتكەن ومارباەۆا, اۋداندىق اقىندار سىنىبىنىڭ جەتەكشىسى جۇماباقىت راحمەتوۆا, وبلىستىق «رۋحاني جاڭعىرۋ» كەڭسەلىك جوباسىنىڭ جەتەكشىسى مادەنيەت مەدەۋحانقىزى مەن ءمۇسىنشى نۇربول قاليەۆكە تاپسىرىلدى.

ۇلتتىق اسپابىمىز جەكە ءپان رەتىندە مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلە مە؟

ۇلتتىق اسپابىمىزدى ۇلىقتاعان شاراعا استانادان ات ارىتىپ كەلگەن تانىمال جاس كۇيشى ايبەك بەكبوسىنوۆ ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءوزىنىڭ «ەلباسى تولعاۋى» اتتى اۆتورلىق كۇيىن كۇمبىرلەتتى. اۋدان اكىمى ەلوردا تورىنەن جەتكەن ونەرپازعا دا قوشەمەت كورسەتىپ, شاپان جاۋىپ, ات مىنگىزدى. جاس كۇيشىنى سوزگە تارتقانىمىزدا ەسكەرۋگە تۇرارلىق جاقسى ۇسىنىس ايتتى.

«دومبىرا كۇنى مەنىڭ بىلۋىمدە قازاقتىڭ كۇنى دەۋگە بولادى. ويتكەنى, قازاق پەن دومبىرا ءبىر ۇعىم. بۇل كۇن تەك دومبىراشىلاردىڭ, ونەر ادامدارىنىڭ كۇنى ەمەس, بارشا قازاقتىڭ كۇنى, مەرەكەسى دەپ بىلەمىن. الداعى ۋاقىتتا باس قالامىز - استانامىزدا كۇي مەكتەبىن اشساق نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. مەكتەپكە ماتەماتيكا, قازاق ءتىلى پاندەرى سەكىلدى كۇي ءپانى ەنگىزىلسە ءتىپتى تاماشا بولار ەدى. ۇلتتىق ونەرىمىز ودان ءارى اسقاقتاي تۇسەر ەدى», - دەيدى ونەرپاز. قاسيەتتى قالبا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, عالىم سەرىكقازى قوراباي جارما توپىراعىندا دومبىراعا ەرەكشە ەسكەرتكىش قويىلۋى زاڭدى ەكەندىگىن ايتادى. «ويتكەنى, جارما – اقىندار مەن باتىرلاردىڭ ەلى. اتاقتى جىراۋ, قولباسشى اقتامبەردى بابامىز وسىندا جاتىر. اقتامبەردى بابامىز تەك قانا قارۋمەن, نايزامەن ەمەس, دومبىرامەن ءوزىنىڭ قۇدىرەتتى جىرلارى ارقىلى جاۋىنا سەس كورسەتكەن. اپاتاي جازىعىندا قازاقتىڭ اتاقتى ءبيى, ءدىلمار شەشەنى, ديپلومات اقتايلاق بي ءومىر ءسۇرىپ, ءوزىنىڭ ۇلكەن اقىندىق مەكتەبىن قالىپتاستىرعان ەدى. سول اقىندىق مەكتەپتىڭ باسشىسى سىباننان شىققان اتاقتى 17 اقىندى باستاپ ايتىس ونەرىمەن بۇكىل قازاق دالاسىنا تانىلعان تۇبەك بايقوشار ۇلى ەدى. بۇل تۋرالى كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ تامسانا جازعان بولاتىن. 17 اقىننىڭ جالعاسى رەتىندە ابايدىڭ تالانتتى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلى ءوزىنىڭ ونەرىمەن, تالانتىمەن قازاق پوەزياسىندا ۇلكەن ءىز قالدىردى. كەزىندە اتاقتى ءانشى امىرە پاريج تورىندە اباي اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن اعاشاياق – بەرىكبول كوپەن ۇلىنىڭ اندەرىن اۋەلەتىپ, بۇكىل الەمگە تانىتقان ەدى. الايدا ول كىسىنىڭ ۇستازى, جارما وڭىرىنەن شىعىپ, ءوزىنىڭ انشىلىگىمەن, اقىندىعىمەن, تسيركتىك ونەردى بويىنا سىڭىرگەن قابىلەتىمەن ەلگە تانىلىپ, دومبىرانىڭ قۇدىرەتىن حالقىنا پاش ەتكەن ۇلكەن اعاشاياق – نازاروللا ءجۇندىباي ۇلىن بۇگىندە كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. سوعىس جىلدارى نۇرعالي تۇڭعاتاروۆ, رامازان قازانعاپ ۇلى, كەيىن ساپارعالي الىمبەتوۆ, قاليحان التىنباەۆتار ونەر تۋىن بيىك ۇستاي ءبىلدى. سوعىستان سوڭ دومبىرا ءداستۇرى ءوزىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ, بۇرىنعى سكوتوۆود, قازىرگى جارىق اۋىلىندا بىلىكتى باسشى كۇنىسلام قۇساجانوۆتىڭ باستاۋىمەن حالىقتىق ۇلت اسپاپتار وركەسترى قۇرىلىپ, ۇلكەن ونەر مايتالمانى, تالانتتى كومپوزيتور ءۋالي ايدابولوۆ سول وركەسترگە جەتەكشىلىك ەتكەن ەدى. سول حالىق اسپاپتار وركەسترى جارمانىڭ ونەرىن كسرو حالقىنا پاش ەتتى. تاۋەلسىزدىك كەزىندە ونەر شەرۋىنىڭ ءجىبى ۇزىلمەي, سوڭعى 20 جىل ۋاقىت بويى بىلىكتى باسشى, ونەر جاناشىرى امانجول داۋىتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن اۋداندا بىرنەشە ونەر ۇجىمدارى قانات قاعىپ, وزدەرىنىڭ تالانتتارىمەن ءوڭىردى بۇكىل رەسپۋبليكاعا تانىتىپ ءجۇر», - دەيدى عالىم. بۇل كۇنى قالباتاۋ جۇرتى رۋحتى كوتەرەتىن ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا عانا كۋا بولعان جوق, سەمەي, كوكپەكتى جانە جارما اۋداندارىنىڭ كۇيشىلەرىنىڭ ونەرىن تاماشالادى. «ناعىز قازاق دومبىرا» اتتى 1 ايماقتىق كۇي-تارتىس فەستيۆالى بەلگىلى كۇيشى ايبەك بەكبوسىنوۆتىڭ «ەلباسى تولعاۋى», «ماڭگىلىك» اتتى اۆتورلىق كۇيلەرىن ورىنداۋدان باستالدى. سەمەي قالاسىنداعى امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ جانىنداعى «بيبىگۇل» حالىق اسپاپتار وركەسترى, جارما اۋدانىنىڭ «كاۋسار» حالىق ۇلت-اسپاپتار وركەسترى مەن كوكپەكتى اۋدانىنىڭ «تولاعاي سازى» فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ ونەرپازدارى ورتالىق الاڭعا تىگىلگەن شاتىر استىندا جينالعان جۇرتقا ەستەن كەتپەس ەرەكشە كەش سىيلادى.

ازامات قاسىم,

"ەگەمەن قازاقستان"

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

جارما اۋدانى,

قالباتاۋ اۋىلى