ءتورتىنشى كۇن (29 قاراشا ):
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان يادروسىز الەم قۇرۋ جولىنداعى حالىقارالىق قوزعالىستىڭ بەلسەندى دە بەدەلدى مۇشەسى بولىپ وتىر. بۇل ىستەگى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارى الەمدىك قوعامداستىق, سونىڭ ىشىندە بۇۇ جانە اقش پەن ەۋروپانىڭ بەدەلدى ەلدەرى تاراپىنان قۋانىشتى قولداۋلار تابۋدا. ءبىز تومەندە وسى قوزعالىس شەڭبەرىندە قازاقستان تاراپىنان اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى ايتاتىن ماقالالار توپتاماسىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
باراك وباما,
اقش پرەزيدەنتى:
قازاقستان ۇزاق ۋاقىت بويى يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ ليدەرى جانە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ دوسى بولىپ كەلەدى. وسى سالاداعى بىرلەسكەن جوبالارىمىزدىڭ جالعاسۋىن اسىعا كۇتەمىن.
پان گي مۋن,
بۇۇ باس حاتشىسى:
ءوزىمنىڭ بىلتىرعى سەمەيگە بارعان ساپارىمدى ەشقاشان ۇمىتپايمىن. بۇل جەر ونداعان جىلدار بويى «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» ەپيتسەنترى بولىپ كەلدى. ءسىزدىڭ (ن.نازارباەۆتىڭ) 20 جىل بۇرىنعى باتىل شەشىمدەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا عانا سەمەي جەرىندە ءۇمىتتىڭ وتى مازدادى.
دجەك سترو,
ۇلىبريتانيا:
قازاقستاننىڭ ۇلگىسى بويىنشا بىرنەشە مەملەكەت يادرولىق قارۋدان ءوز ەرىكتەرىمەن باس تارتتى. مەنىڭ ويىمشا, الەم قازاقستانعا راحمەت ايتۋى كەرەك.
ەني فالەوماۆاەگا,
اقش كونگرەسى وكىلدەر پالاتاسىنىڭ مۇشەسى:
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا, سەناتورلار ر.لۋگار مەن س.ناننعا نوبەل بەيبىتشىلىك سىيلىعى بەرىلسە, ولاردىڭ تاريحي ۇلەسىن ادامزاتتىڭ لايىقتى باعالاعانى بولار ەدى. مۇنداي جوعارى باعانىڭ يادرولىق قاتەردى ازايتىپ, جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتاتىنىنا مەنىڭ سەنىمىم مول.
كويتيرو ماتسۋرا,
يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورى:
مەن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋ قورلارىن جويۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەرىن بارىنشا قۇپتايمىن.
ريچارد لۋگار,
اقش سەناتورى:
اقش پەن قازاقستاننىڭ «نانن-لۋگار باعدارلاماسى» بويىنشا جۇزەگە اسىرىلعان جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن ءبولشەكتەۋ سالاسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىعى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىزگى قاتىناستاردى دامىتۋ ءۇشىن قۇنارلى نەگىز بولىپ قالادى.
حالىق پەن بيلىكتىڭ تۇتاستىعى العاش يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستە كورىنىس تاپتى
جاپپاي قىرىپ-جويعىش يادرولىق قارۋدىڭ دۇنيە ءجۇزىندەگى ارسەنالى جەر بەتىندەگى تىرلىكتى تۇگەل جويىپ جىبەرۋگە جەتەتىن الەۋەتكە جەتكەننەن بەرى يادروسىز الەمگە كوشۋ يدەياسى دا تۋعان ەدى. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنان يادرولىق قارۋدى جويۋ يدەياسىن كوتەرگەن ادامدار كوبەيدى. سونىڭ ءبىرى كوسەمسوزشى دجوناتان شەلل بولدى. ول 1984 جىلى ءوزىنىڭ «تھە اbolition» («تىيىم سالۋ») اتتى ەڭبەگىن جاريالادى. ال بۇل تۋرالى جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق كەلىسسوزدەر العاش رەت اقش پرەزيدەنتى ر.رەيگان مەن كسرو پرەزيدەنتى م.گورباچەۆتىڭ 1986 جىلعى قازاندا يسلانديا استاناسى – رەيكياۆيكتە كەزدەسۋىندە قوزعالدى. الەمدىك ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى كەزدەسۋدەن كەيىن يادرولىق قارۋدى جاساۋدا تەجەلىس پايدا بولعان. ال بۇل كەزدە يادرولىق وقتۇمسىقتار سانى 50 مىڭعا جەتكەن ەدى.
رەيگان مەن گورباچەۆ يادرولىق قارۋدى جويۋ جونىندەگى نەگىزگى ماقساتقا جەتپەگەنىمەن الەمگە ونى شۇعىل قىسقارتۋ باعدارىن كورسەتىپ كەتتى. بىراق اقش پەن رەسەيدە جانە ولاردان باسقا دا يادرولىق كلۋبقا ەنەتىن ەلدەردە ءالى كۇنگە ونىڭ مىڭداعان وقتۇمسىقتارى قالىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى يادرولىق قارۋدىڭ قاۋپى ارتا ءتۇستى, سەبەبى, تەرروريستىك ۇيىمدار ولاردى قولعا تۇسىرۋگە بارلىق كۇشتەرىن سالىپ, جانتالاسۋدا. اتوم بومباسىنىڭ ءوزى بولماسا دا يادرولىق قۇرىلىمدى قولعا ءتۇسىرۋدىڭ وزىنە ولار وراسان زور قارجىنى اياماۋعا بەل بۋدا. ازىرگە وركەنيەتتى الەم يادرولىق قارۋدىڭ قولدى بولۋىنا جول بەرگەن جوق. بىراق قارۋدىڭ كوبەيۋى جانە ونى يەلەنگەن ەلدەر سانىنىڭ ارتا ءتۇسۋى قولدى بولۋ قاۋپىن دە زورايتۋدا. بار-جوعى بىرنەشە جىل بۇرىن عانا يادرولىق ماتەريالداردى ساتاتىن «قارا بازاردى» جويۋعا قول جەتكىزىلدى. بىرنەشە جىل بويى ارەكەت ەتكەن ونىڭ سورەلەرىنەن قانشاما ماتەريالدىڭ نيەتى بۇزىق ادامداردىڭ قولىنا ءتۇسكەنى بەلگىسىز. قاۋىپسىزدىك شارالارىن بارىنشا جەتىلدىردىك دەيتىن اقش-تىڭ وزىندە 2008 جىلى ەكى رەت يادرولىق ماتەريالداردىڭ ساتىلعان فاكتىلەرى اشكەرەلەندى.
اتوم بومباسىنىڭ زاردابىن الەمدە ءوز باسىنان ءوتكەرگەن مەملەكەتتىڭ ءبىرى رەتىندە قازاق ەلى يادرولىق قارۋسىز الەم دەگەن ۇرانعا قاي كۇننەن ەلەڭدەپ تۇرادى. اقىن ولجاس ءسۇلەيمەنوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ءبىزدىڭ جەرىمىزدە «مەملەكەت ءوز حالقىنا قارسى تىنىش اتوم سوعىسىن جۇرگىزىپ كەلدى». قازاقستان اۋماعىنداعى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا 40 جىل بويى, سونىڭ ىشىندە 14 جىل اشىق دالادا جارىلعان بومبالاردان تاراعان رادياتسيا 300 مىڭنان ارتىق شارشى شاقىرىمدى شارپىپ, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا, قورشاعان ورتانىڭ فلوراسى مەن فاۋناسىنا وراسان زور زيان كەلتىرگەنىن جانە ءالى دە قاۋىپ تۋعىزىپ جاتقانىن قازىر جاقسى بىلەمىز.
دالانىڭ قاتال تابيعاتىنان سۇرىپتالعان, دەنساۋلىعى مىقتى, ءتوزىمدى, ونىڭ ۇستىنە كوپ بالالى بولىپ كەلەتىن قازاق وتباسىلارىندا بۇرىن بولىپ كورمەگەن راك, لەيكەميا, ەرتە كاتاراكت بولۋ, تۋبەركۋلەز, اللەرگيا, گلاۋكوما, جۇرەك-قان تامىرلارى, تەرى ءجانە جۇيكە اۋرۋلارى قاپتاپ كەتتى. بالالاردىڭ ەكىباستى, قولسىز, بۇيرەكسىز, ت.ب. تۋى دا كوبەيدى. ال جايدان-جاي السىرەۋ, باس اينالۋ, شاشتىڭ ەرتە ءتۇسۋى, سۋيتسيد سەكىلدى كورىنىستەر جاپپاي ورىن الدى. وسىنداي جاعداي مال باسىندا دا كوبەيدى. ءبىر وتار قويدىڭ ءبىر ساتتە ءجۇنى ءتۇسىپ نەمەسە جاپپاي سوقىر بولىپ قالۋى سەكىلدى سۇمدىقتاردى قازاق قانا باستان كەشكەن شىعار. ول-ول ما, كەشە عانا تاماشا مال جايىلىمى نەمەسە كوز جەتكىزگىسىز جازىق دالا بولعان جونداردا اياق استىنان تاۋ نەمەسە كول پايدا بولعانىن, ال تاۋلاردىڭ جوعالىپ كەتكەنىن دە قازاقتان باسقا كىم كورگەن.
1989 جىلى كسرو-داعى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى پايدالانىپ, قازاقستاندا تۇڭعىش رەت يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىس دۇنيەگە كەلدى. حالقىمىزدىڭ ايبىندى اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ باستاماسىمەن «نەۆادا-سەمەي» دەگەن اتاۋ العان قوزعالىس قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ عيماراتىندا قۇرىلىپ, العاشقى ميتينگىسىن سول جىلعى 28 اقپاندا وتكىزدى. ونىڭ يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ تالاپتارىن بۇكىل ەل بولىپ قولدادى. سول جىلى قاراعاندى مەن ونىڭ ماڭىنداعى قالالاردىڭ 130 مىڭ شاحتەرى, سەمەي, پاۆلودار, وسكەمەننىڭ جۇمىسشىلارى سىناققا قارسى مەرزىمسىز ەرەۋىلگە شىقتى. حالىقتىڭ دۇمپۋىمەن سول جىلى جوسپارلانعان 18 جارىلىستىڭ 11 توقتاتىلدى. ەڭ سوڭعىسى 19 قازاندا بولدى.
بۇل قوزعالىس الەمدىك سيپات الىپ, حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى اليانسقا ۇلاستى. ولار قازاقستاندا عانا ەمەس, رەسەي, امەريكا جانە جاپونيا ەلدەرىندەگى قارسىلىق دەمونستراتسيالارى مەن ميتينگىلەرىنە جالعاستى. مىنە, وسى كەزدەن باستاپ حالىقتىڭ جاپپاي كوتەرىلۋىنەن ىققان وكىمەت سەمەي سىناق پوليگونىندا جارىلىس وتكىزگەن جوق. بىراق ورتالىق بيلىك پوليگوندى جابۋدى ويعا دا المادى. تەك, حالىقتىڭ اڭساعان تىلەگىن قابىل ەتىپ, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ 409-شى جارلىعىمەن سول كەزدە ءالى دە قۋاتىنان ايرىلا قويماعان كسرو ءاسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماي, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن ماڭگىگە جاپتى. ونىڭ سوڭىن الا الەمدەگى قالعان ءتورت ءزاۋلىم – جاڭا جەر (رەسەي), نەۆادا (اقش), مورورۋا (فرانتسيا), لوبنور (قحر) پوليگوندارىندا دا سىناققا موراتوري جاريالاندى.
ال 1992 جىلى قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە سنۆ-1 شارتىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى حاتتاماسىنا قول قويدى. سودان بەرى قازاقستان يادرولىق قارۋعا قارسى الەمدىك قوزعالىستىڭ كوشباسشىلارى قاتارىندا كەلەدى. قازىر دۇنيەنىڭ بارلىق بۇرىشىندا يادرولىق قارۋعا قارسى اڭگىمە بولا قالسا, ىشىندە قازاقستان اتالادى. جانە قازاقستاننىڭ قاتىسۋىنسىز بىردە-ءبىر ونداي الەمدىك شارا وتكىزىلمەيدى. قازاقستاننىڭ يادرولىق سىناقتارعا قارسى جاساعان قاعيداتتى قادامدارى 1996 جىلعى 24 قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنداعى «يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا» قول قويۋعا ۇلاستى, دەپ جازدى بەلگىلى ديپلومات ق.توقاەۆ. بۇگىنگى كۇنى بۇل شارتقا 182 مەملەكەت قول قويىپ, ونى 154 ەل راتيفيكاتسيالادى. يادروسىز الەمگە قول جەتكىزۋ ودان ابدەن قاسىرەت شەككەن قازاقستان حالقىنىڭ ارمانى ەدى. ونى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك دەڭگەيدە ىسكە اسىرۋعا باتىل كىرىسىپ كەتتى.
كامال بۇرحانوۆ, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.