بەلسەندى ەلدەردىڭ كوشباسشىسىمىز

كسرو-نىڭ جاپپاي قارۋلانۋ تاريحىنىڭ ايتارلىقتاي كەزەڭى 40 جىلدان استام قىزمەت ەتكەن سەمەي پوليگونىمەن تىكەلەي باي­لانىستى بولدى. يادرولىق قا­رۋ­دى سىناقتان وتكىزەتىن الەمدەگى ەڭ ۇلكەن پوليگون بولىپ تا­بىل­عاندىقتان, ول كسرو-نىڭ ەڭ قۇ­پيا نىساندارىنىڭ بىرىنە اينال­دى. وسى قۇپيانى قۇدىرەتى كۇشتى اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەن اسا قاتاڭ ساقتايتىن. بۇل پوليگون يادرولىق تەكە تىرەستىڭ ايتەۋىر ءبىر زور اپاتقا اكەلەتىنىن ۇنە­مى ەسكە سالىپ تۇراتىنداي ەدى. يادرولىق قارۋدى سىناۋ وسى توڭىرەكتەگى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا, قورشاعان ورتاعا ورنى تولماس زاردابىن تيگىزدى. مۇنداعى اۋرۋ تۇرلەرى ءتىپتى, مەديتسينالىق كارتوتەكادا دا كەز­­دەسپەيتىن, وعان قارسى قانداي ەم-دوم بارىن جەرگىلىكتى دارىگەرلەر مۇلدە بىلمەيتىن ەدى. كەيىن پوليگون زاردابىنا ۇشىراعان پاۆلودار, شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىس­تارىنىڭ اۋداندارى ەكولوگيالىق اپات ايماعى دەپ جاريالاندى. قازىر سول ايماقتاردا زالال تارتقان جانداردىڭ وزدەرى عانا ەمەس, ۇرپاق­تارى دا دەنساۋلىقتارىنان زارداپ شەگۋدە. ەگەر يادرولىق پوليگوننىڭ تاريحىنا توق­تالا كەتەتىن بولساق, بۇل جەر ادامزاتتىڭ اقىل-ويىنىڭ كۇشىمەن جاسالعان ەڭ ۇلكەن قاسىرەتكە تاپ بولعان ايماق ەكەنىن كورەمىز. ەڭ ءبىرىنشى يادرولىق بومبا بۇل جەردە اشىق ادىسپەن 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا جارىلدى. ال 1953 جىلى العاشقى تەرمويادرولىق قۇرىلعى سىناق­تان ءوتتى. ەكى جىلدان سوڭ سۋتەگى بومباسى جا­رىلدى. اجداھانىڭ قۋاتى جىل ساناپ كۇشەيە تۇسكەن سايىن, حالىققا, ەكولوگياعا تيگىزەتىن زالالى دا ارتا بەردى. 1989 جىلعى سوڭعى جارى­لىسقا دەيىن بۇل جەردە 40 جىل بويى 468 يادرولىق جارىلىس بولدى. حيروسيما قالاسىنا تاستالعان ءبىر بومبا عانا ءبىر ساتتە 100 مىڭنان ارتىق ادامدى قازا قىلىپ, جۇزدەگەن مىڭ ادامعا جازىلماس جاراقات سالعان ەدى. ال سەمەي پوليگو­نىنداعى جارىلىستاردىڭ كۇشى ودان 2,5 مىڭ ەسە قۋاتتى بولدى... يادرولىق بومبالاردان تاراعان راديا­تسيا 300 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام جەردىڭ اۋاسىن, سۋىن ۋلاندىرىپ, ورنى تولماس ەكولوگيالىق زيان شەكتىردى. بۇل ەۋروپالىق ءىرى ەلدەردىڭ تەرريتو­رياسىنا تەڭ اۋماق. ميلليوننان ارتىق گەكتار جەر ۇزاق جىلدارعا جارامسىز بولىپ قالدى. قىرىق جىل بويعى اسپان مەن جەردى تۇتاس­تىرىپ, سولقىلداتقان يادرولىق جارىلىس تۇرعىن­داردى مورالدىق كۇيزەلىس جاعدايىنا ۇشىرا­تىپ, دەنساۋلىقتارىنا ورنى تولماس جارا سالدى. جالپى سانى 1,5 ميلليونداي ادام وسىنداي زارداپ شەكتى. جارىلىستاردىڭ ەكولوگيالىق زياندى سالدارىنىڭ ادامداردىڭ تۇرمىسىنا تۋرا ىق­پالى بولماعانىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن وندىرۋگە كەرى اسەر ەتىپ, ەكونوميكالىق دامۋ الەۋەتىن تەجەدى. قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زياندى اسەر­لەردىڭ كەيبىرى بۇرىن بولعان, قايسىبىرى قازىر دە جالعاسۋدا, بولاشاقتا دا جاڭادان تۋاتىندارى بار ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. سوندىقتان ولار­دى جويۋدىڭ جانە الدىن الۋدىڭ ءتيىستى شارالارى توقتاماۋى كەرەك. 1949-1989 جىلدارى ەكولوگيا­لىق اقپاراتتىڭ بولماۋى حالىققا قانشالىقتى زيان شەكتىرگەنىن بولجاپ ءبىلۋ قيىن. قازىر عانا يادرولىق سىناقتاردىڭ راديواكتيۆتى زالالدارى جەرگىلىكتى, ايماقتىق ءتىپتى عالامدىق اۋقىمعا جەتكەنىن ءبىلىپ وتىرمىز. «...بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى موينىما الا وتىرىپ, ءوزىمنىڭ جارلىعىممەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابىلدى دەپ جاريالايمىن. يادرولىق تاريحتىڭ ءبىر بەتى اۋدارىلدى...», دەپ باستالعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن حالىققا جاريالاعان ۇندەۋى كۇنى بۇگىنگىدەي ءوز ماڭىزىن جويعان جوق جانە جويۋى مۇمكىن دە ەمەس. بۇل ەلباسىنىڭ بارىنشا دانا, سونىمەن قاتار, باتىل شەشىمى ەدى. ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ تاريحي ماڭىزى ارتا بەرەرى ءسوزسىز. ۇزاق جىلدار وتكەن سوڭ ءدۇ­نيە ءجۇزى قاۋىمداستىعى قازاقستاننىڭ ۇسى­نۋىمەن وسى كۇندى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريا­لاۋى وسى سوزىمىزگە دالەل بولادى. تاۋەلسىزدىك العان كەزدە الەمدەگى ءتورتىنشى ورىنداعى يادرولىق ارسەنالدى يەمدەنگەن ءبىز­دىڭ ەلىمىزگە يادرولىق قارۋى بار مەملەكەت اتانۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ۇلكەن بولدى. بىراق قازاقستان باسقا جولدى قالادى. كوپتە­گەن سانكتسيالار مەن سىندارعا ۇشىرايتىن يادرولىق قارۋى بار جاڭا ەل بولعانشا ءبىزدىڭ مەملەكەت وركەنيەتتى الەمنىڭ سەنىمدى ءارى بول­جامدى ارىپتەسىنە اينالۋدى قالاپ, اجداھا قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. قازاقستاننىڭ يادروسىز الەم جولىنداعى كۇرەسى پوليگوندى جابۋ جانە اجداھادان باس تارتۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق. حالىقارالىق ارەنادا يادرولىق قاسىرەتتى باستان كەشكەن قازاق­ستان وعان قارسى كۇرەستەردىڭ بەلسەندى باستا­ماشىسى بولىپ وتىر. تمد ەلدەرى ارا­سىنان قازاقستان ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بو­لىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى. ون بەس جىل بۇرىن ەلىمىز يادرولىق قارۋدى سىناۋعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارتقا قوسىلدى. 2005 جىلى قازاقستان يادرولىق تەرروريزم اكتىلەرىنە قارسى كۇرەس تۋرالى حالىقارالىق كونۆەنتسياعا مۇشە بولىپ كىردى. ال 2006 جىلى اقش پەن رەسەي فەدەرا­تسياسى جاريالاعان يادرولىق تەرروريزمگە قار­سى كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق باستاما قۇرىل­تايشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. جۋىردا استانادا وتكەن «يادروسىز الەم ءۇشىن» اتتى حالىقارالىق فورۋم الەمگە ايگىلى مەملەكەتتىك جانە ساياسي قايراتكەرلەردى جيناپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا, الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساق­تاۋعا ۇلەس قوسۋ جونىندەگى ماڭىزدى پىكىر الماسۋ الاڭىنا اينالدى. فورۋمعا قا­تىس­قان بارلىق بەلسەندى قايراتكەرلەر بۇل ىسكە قازاقستاننىڭ قوسقان ۇلەسى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كونفەرەنتسيا قورى­تىندىسى بويىنشا قابىل­دانعان استانا دەكلا­راتسياسى يادروسىز الەم جولىنداعى قوزعا­لىسقا قوسىلعان ماڭىز­دى ۇلەس ەكەنى ءسوزسىز. سەرگەي پلوتنيكوۆ, سەناتور.   دەرەك پەن دايەك • 2011 جىلدىڭ 4 قازا­نىن­دا اقش استاناسى – ۆاشينگتون قالاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ امە­ري­كالىق «يادرولىق قاتەردى قىس­قار­تۋ تۋرالى باستاما» (NTI) قو­رىنىڭ سىيلىعىن الدى. بۇل قا­زاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ يادرو­لىق قارۋعا قارسى جۇرگىزگەن كوپجىل­دىق ەڭ­بەگىنىڭ باعاسى ەدى. تۋعان حالقىنىڭ يادرولىق سىناق­تار قا­سىرەتىن باسىنان كەشىپ جات­قا­نىن كورگەن ن.نازارباەۆ ونى جەر بەتىنەن الاستاۋ ۇدەرى­سىنە ەرتە باستان كىرىسكەن ەدى. • 1989 جىلعى 20 اقپاندا سە­مەي يادرولىق سىناق پوليگو­نىن­داعى جارىلىستاردى ۋاقىتشا توقتاتۋ نەمەسە كۇشىن ازايتۋ تۋرالى سەمەي وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەشىرىم بوزتاەۆ­تىڭ ميحايل گورباچەۆكە حاتى سول كەزدەگى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ قولداۋى­مەن جا­زىل­عان-تىن. • 1991 جىلعى 29 تامىز. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ كسرو ساياسي باسشىلىعىنىڭ, اسكەري-ونەر­كا­سىپ كەشەنىنىڭ قارسىلى­عى­نا قارا­ماستان, سەمەي يادرو­لىق سىناق پوليگونىن ءوزىنىڭ №409 جار­لى­عىمەن جاپتى. • كسرو ىدىراعاننان كەيىن, 1991 جىلدىڭ 21 جەلتوق­سا­نىن­­دا الماتىدا «الماتى دەك­لارا­تسيا­سى» قابىلدانىپ, سول جولى اۋما­عىندا يادرولىق قارۋى بار قا­زاقستان, بەلارۋس, رەسەي, ۋكراينا رەسپۋبليكالا­رىنىڭ باس­­­شىلارى كسرو-نىڭ سترا­تە­گيالىق يادرو­لىق كۇشىنە بىرلەسكەن باقىلاۋ ورناتۋ ءجو­نىندە كەلىسىمگە كەلدى. سونىمەن بىرگە, كسرو-نىڭ سترا­تەگيالىق شا­بۋىل­داۋشى قارۋ-جاراعىن قىس­­­قارتۋ جونىندەگى حا­لىق­ارا­لىق مىندەتتەمەلەرىن ورىن­داۋعا ۋاعدالاستى. • قازاقستان قۋاتى الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتاتىن­دى­عىن جاريالاپ, 1992 جىلدىڭ 22 مامىرىندا ليسسابون حاتتاما­سىنا قول قويدى. بۇل شەشىم اقش, ەۋروپا جانە بۇۇ تارا­پىنان قۋا­نىشتى قولداۋ تاپتى. • 1992 جىلى قازاقستان اۋ­ماعىندا تۇڭعىش رەت حالىق­ارالىق قاتەردى بىرلەسە وتىرىپ ازايتۋ نەمەسە «نانن-لۋگار» باع­دارلاماسى دەپ اتالعان شارا بو­يىنشا يادرولىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قارۋلاردىڭ زياندى قالدىقتارىن جويۋ جوبالارى ىسكە اسىرىلدى. • 1994 جىلدىڭ 14 اقپانىندا قازاقستان اتوم ەنەرگياسى ءجو­نىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك­تىڭ (ماگاتە) مۇشەسى بولدى. • 1994 جىلدىڭ 5 جەل­توق­سا­نىندا رەسەي, اقش جانە ۇلى­بري­تا­نيا قازاقستاننىڭ يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ ءجونىن­دەگى شارتقا قول قويۋىنا جانە وسى قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تار­تۋىنا بايلانىستى قاۋىپ­سىزدىگىنە كەپىلدىك بەرەتىنى تۋرالى مە­مو­راندۋمعا قول قويدى. كەيىن, بۇل مە­مو­ران­دۋمعا قىتاي مەن فرانتسيا دا قوسىلدى. • قازاقستان 1995 جىلى, ءوز اۋ­ما­عىنان يادرولىق قارۋ ارسەنا­لىن اكەتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسىن تو­لىق ورىن­داعاننان كەيىن, ونىڭ ينفراقۇ­رى­لىمدارىن جويۋ جانە بۇرىنعى اسكەري ءوندىرىستى ازا­مات­تىق ماقساتقا كونۆەرسيالاۋمەن اي­نالىستى. بۇل ىستە ماگاتە شەڭ­­بەرىندە ۇلىبريتا­نيا, اقش, شۆەتسيا جانە جاپونيا تارا­پى­نان تەحنيكالىق كو­مەكتەر كورسەتىلدى. • 1996 جىلعى قىركۇيەكتەگى بۇۇ 51-سەسسياسى كەزىندە قا­زاقستان يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تى­يىم سالۋ تۋرالى شارتقا قوسىلدى. وعان قوسىلا وتىرىپ, يادرولىق قارۋعا جا­ھاندىق مونيتورينگ جۇيەسىن قۇرۋ جۇمىسىنا بەلسەنە قا­تىستى. • 1994-1996 جىلدار­دا­عى يادرو­­لىق قارۋسىزدانۋ سالا­سىن­دا­عى بەلسەندى ارە­كەت­تەرى ەسكەرىلىپ, قازاق­ستان 1999 جىلى قا­رۋ­سىزدانۋ جونىندەگى كون­فە­رەنتسيانىڭ مۇشەلىگىنە قا­بىل­داندى. • 2002 جىلدىڭ 13 ما­مىرىندا قازاقستان يادرو­­لىق جابدىق­تاۋشى­لار تو­­­بىنا 40-شى مۇشە بو­لىپ ەندى. بۇل توپ ءمۇ­شە­لە­رى­نىڭ ماقساتى – تەر­­رو­ريزمگە قارسى كۇرەس, جاپپاي قى­رىپ-جوياتىن قا­رۋ­لاردىڭ (جقق) تا­را­لۋى­نا قارسى ارەكەتتەر جاساۋ جانە يادرولىق ما­تە­ريال­داردى پاي­دالانۋ مەن ولار­دىڭ قوزعالىسىنا با­قىلاۋ جاساۋ. ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان جاقسىباي سامرات.