تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى
«ەگەمەن قازاقستان» 1993 جىل. بەيسەنبى, 16 جەلتوقسان.
وسىدان 18 جىل بۇرىنعى گازەتىمىزدىڭ مەرەكەلىك ءنومىرى قاز تاگ-ءتىڭ وسىنداي كولەمدى رەپورتاجىمەن اشىلعان. وندا جەلتوقساننىڭ 15-سىندە الماتىدا جۇرتشىلىقتىڭ رەسپۋبليكا كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى جينالىسى بولعاندىعى ايتىلادى. «ءبىزدىڭ جاس ەلىمىز ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىك الاۋى جىلدىعىن ەكىنشى رەت اتاپ ءوتىپ وتىر, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك قازاقستاننىڭ ەجەلگى جەرىنە قيىن كەزدە كەلگەنىمەن, جەلتوقساننىڭ 16-سى ونىڭ بارلىق ازاماتتارى ءۇشىن قاشان دا ەڭ باستى جانە قۋانىشتى مەرەكە» دەلىنەدى. سالتاناتتى جينالىستا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەگەن. «بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستان حالقى سانالى تۇردە تاۋەلسىزدىك جولىن تاڭداپ, سول ارقىلى كەلەر ۇرپاق الدىندا وزىنە اسا زور جاۋاپكەرشىلىك الدى. وركەنيەتتى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا كىرە وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيامىز بەن رەسپۋبليكانىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىندا باسىم ورىن الاتىن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى جاريالادىق. الەۋمەتتىك نارىقتى ەكونوميكالى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, سىرتقى سالادا اشىق بولۋ, قوعامداعى توپتاسۋ, ۇلتارالىق جانە ازاماتتىق كەلىسىم – جالپى حالىق تانىعان باسىمدىققا يە بولدى» دەپ باستاعان ەكەن پرەزيدەنت ءوز ءسوزىن. مۇنان كەيىن مەملەكەت باسشىسى وتكەن ۋاقىتتاعى ءبىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىز بۇرىنعىسىنشا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزگەننەن كەيىن مۇلدەم جاڭا مانگە يە بولعان ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە جۇمىلدىرىلعاندىعىن, مۇنىڭ ءوزى قازاقستان قوعامى ومىرىندەگى كوپتەگەن قۇبىلىستارعا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋدى, مەملەكەتتىك ءارى تازا ادامي مۇددەلەردى دە ەسكەرە وتىرىپ باستالعان رەفورمالاردى ساپالى جاڭا ايقىندامالار تۇرعىسىنان تەرەڭدەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ باعىتىمىزدى قايتادان وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, بەلگىلى ءبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتكەندىگىنە توقتالعان. «الايدا كوپتەگەن اعاتتىقتار مەن كەمشىلىكتەرگە قاراماستان ءبىز, اسىرەسە وسى جولى بۇل سالادا تۇرالاپ قالعان ورنىمىزدان العا جىلجىدىق. رەسپۋبليكادا رەفورمالاۋ ەداۋىر كوزگە كورىنەرلىك نىسانعا يە بولدى. ماسەلەن, ەكونوميكانىڭ مەملەكەتتىك ەمەس سەكتورىندا بۇگىن 40 مىڭنان استام, سونىڭ ىشىندە 13 مىڭ جەكە مەنشىك كاسىپورىن قىزمەت ىستەيدى. مۇندا 400 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. جەكەلەگەن ايماقتار مەن سالالاردا جەكە مەنشىك قازىردىڭ وزىندە باسىم جاعدايعا يە بولىپ وتىر. 8 مىڭنان استام مەملەكەتتىك كاسىپورىندار جەكەشەلەندىرىلدى, بۇل ولاردىڭ جالپى سانىنىڭ 22 پروتسەنتى. بيىل ءبىز شارالاردىڭ جاڭا جۇيەسىن جاساپ, بۇل پروتسەستى 3 باعىتقا ءبولدىك. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز تۇتقاسى, شارتتارى مەن ءتارتىبى بار. كەلەر جىلى بەلگىلەنگەن جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە نەعۇرلىم بەلسەندى دە ماقساتكەرلىك جۇمىستى كەڭىنەن جۇرگىزۋ قاجەت» دەپ اتاپ كورسەتىپتى. مۇنان كەيىن پرەزيدەنت ەكونوميكانى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جەكەشەلەندىرۋدى وتكىزۋ مەن ۇزىلمەس بايلانىستا جۇرگىزىلۋى كەرەگىن ەسكەرتكەن. قازاقستاننىڭ باسقا ەلدەرمەن سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستارى ەلەۋلى تۇردە كەڭىگەندىگىن, سونىڭ ءناتيجەسىندە بىرنەشە نەسيە جەلىسى اشىلىپ وتىرعاندىعىن, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 1,7 ميلليارد اقش دوللارى بولاتىن كەلىسىمدەرگە قول قويىلعاندىعىن, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزعا 160 فيرما مەن شەتەلدىك بانكتىڭ وكىلدىكتەرى ورنالاسقاندىعىن, 1100-دەن استام بىرلەسكەن كاسىپورىندار تىركەلگەندىگىن ايتقان. «قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋى تۋرالى شارتقا قوسىلۋى ونىڭ حالىقارالىق ايقىندامالارىنىڭ نىعايۋىنا قىزمەت ەتەتىندىگى ءسوزسىز. شەت ەلدەردەن ءتۇسىپ جاتقان پىكىرلەر بۇل شەشىمدى دۇنيەجۇزىنىڭ قۇپتاپ وتىرعاندىعىن كورسەتىپ وتىر» دەپتى. سونىمەن قاتار وسى جىلى سىرتقى ساياسات بويىنشا قول قويىلعان بارلىق قۇجاتتاردا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قۇرايتىن باستى ماسەلەلەر: ەگەمەندىكتى قۇرمەتتەۋ, قازىرگى شەكارالاردىڭ جانە اۋماقتىق تۇتاستىقتىڭ مىزعىماستىعى كورىنىسىن تاۋىپ, باياندى ەتىلگەندىگىن جەتكىزىپتى. پرەزيدەنت رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس پروبلەمالارىنا توقتالىپ وتكەن. «ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, مادەني ءومىرىمىز تىعىز ينتەگراتسيالانعان, ءوزارا تاۋەلدى جانە بۇدان بىلاي دا سولاي بولا بەرەدى» دەپ مالىمدەگەن. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋگە بايلانىستى قيىندىقتار, وسىعان بايلانىستى ۋاقىتشا الشاقتاۋ, اقىر اياعىندا ءبىزدىڭ ءبىر-ءبىرىن قۇرمەتتەيتىن سەنىمدى ارىپتەستىگىمىزدى قالىپتاستىرىپ شىعۋى ءتيىس ەكەندىگىن, بولاشاق ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ كەلەشەگى قولايلى بولعان جاعدايدا مەملەكەتتەردىڭ ورتاق رىنوگىن قۇرۋ ءماسەلەسىنە سەنىمدىلىكپەن قاراۋعا بولاتىندىعىن ايتقان. «بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ارقايسىسى ءۇشىن ەكونوميكالىق داعدارىستى بارىنشا جەڭۋگە, شارۋاشىلىق بايلانىستارىن جولعا قويۋعا كومەكتەسەتىن ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى جۇزەگە اسىرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشادى» دەپتى. (ەگەر ماسەلەگە ءدال قازىرگى, ياعني تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىنداعى جاعداي تۇرعىسىنان كەلسەك, ەلباسىنىڭ 18 جىل بۇرىنعى وسى بولجامىنىڭ ءدال شىققاندىعىن كورەمىز – رەد.). ءسوزىنىڭ سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق قازاقستاندىقتاردى رەسپۋبليكا كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, ولارعا وتاننىڭ گۇلدەنۋى جولىندا شىن جۇرەكتەن جاڭا تابىستار تىلەگەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىنەن كەيىن قىرعىزستاننىڭ حالىق جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆقا, رەسەي فەدەراتسياسى استراحان وبلىسىنىڭ اكىمى اناتولي گۋجدينگە, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى سالىق زيمانوۆقا پرەزيدەنتتىڭ 1993 جىلعى بەيبىتشىلىك پەن رۋحاني تاتۋلىق سىيلىعىن بەرۋ تۋرالى قاۋلىسى وقىلىپ, وسى ناگرادالار تاپسىرىلىپتى. بەتتى ازىرلەگەن سۇڭعات ءالىپباي.