ادىمى ارشىندى اقشۇقىر

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارنايى جوباسى: جاسامپازدىق جەمىستەرى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە اتقارىلعان يگى ىستەردىڭ ارقاسىندا ءاربىر ءوڭىرىمىز وزگەرىپ, ءومىرىمىز جاقسارىپ كەلەدى.  «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى وسىنداي وركەندى وزگەرىستەردى بەينەلەيتىن ماتەريالداردى تۇراقتى جاريالاپ تۇرادى. تومەندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى اقشۇقىر اۋىلىنان فوتورەپورتاج بەرىلىپ وتىر.

ادىمى ارشىندى اقشۇقىر

كارى كاسپي ماڭايى ريزىق تاۋىپ, نەسىبەسىن الىپ جۇرگەندەردەن قاي كەزدە دە كەندە بولعان ەمەس. دەگەنمەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقاننان كەيىن ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن دامۋ­دىڭ العىشارتتارى تەڭىزدى جاعالاي ورنا­لاسقان اۋىلداردى ەرەكشە قۇلپىرتتى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – اق­شۇقىر اۋىلى. اۋىل كوكجيەگى جىل سايىن كەرەگەسىن كەڭگە جايىپ كەلەدى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اۋىلدىڭ ىرگەتاسى 1870 جىلى قالانىپتى. ءبىر كەزدەرى تۇرىكمەن بولىسىنىڭ  ورتالىعى بولعان اقشۇقىر بۇل كۇندەرى تەڭىز قايراڭىن يگەرۋدى قولعا العان كەلەشەگى كەمەل تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ قۇرا­مىنا كىرەتىن اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ورتالىعى. اۋىلدىڭ توعىز جولدىڭ تورابىندا تولقىپ جاتقان تەڭىز­دىڭ جاعاسىندا ورنالاسۋى قونىسقا دا, ءتۇرلى شارۋاشىلىقپەن اينا­لى­سۋعا دا قولايلى بو­لىپ وتىر. سونىڭ دالە­لىندەي, سوڭعى بەس جىلدا اۋىل تۇرعىن­دا­رىنىڭ سانى ەكى ەسەگە ءوسىپ, توعىز مىڭعا تاياپ­تى. سايكەسىنشە ولارعا قىزمەت كور­سەتەتىن الەۋمەتتىك نىساندار سانى دا وسە ءتۇسىپ, قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرى دە كوبەيگەن. اۋىل اكىمى مالىك ءىزتۇردىڭ ايتۋىنشا, «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى بويىنشا تۇرعىن­دار­­دىڭ كوكونىس ءوسىرىپ, جەكە كاسىپكەرلىكتەرىن دامىتۋى ءۇشىن سەگىز ۇڭعى قازىلىپ, ودان شى­عارىلعان سۋلاردى جيناقتايتىن 300 تون­نالىق ەكى سۋ قويماسى سالىنۋدا. سونداي-اق يتا­ليادان سۋ تۇشىتۋ قوندىرعىسىن اكە­لۋ جۇ­مىستارى قولعا الىنىپتى. بۇل دا تۇر­عىن­دار ءۇشىن جاسالۋداعى يگى شارالاردىڭ ءبىرى. اقشۇقىر اۋىلى «جاس ماماندار – اۋىلعا» اتتى  يگى باستامانى قىزۋ قول­دا­عان­دىعىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. قىزۋ قولدايدى دەيتىن سەبەبىمىز, اۋىلدا جاس ماماندارعا جاعداي جاساۋ ءۇشىن جىل سايىن 4 پاتەرلى ەكى-ءۇش ءۇي سالىنىپ وتىرادى. سونداي ۇيلەر­دەن پاتەر العانداردىڭ ءبىرى  م.ءابدى­حالىقوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى گ. سارسەنباەۆا ولاردىڭ قالا ۇيلەرىنەن ءبىر كەمدىگى جوق ەكەندىگىن ريزاشىلىقپەن اڭگى­مەلەيدى. اۋىلدان جەر تەلىمىن الىپ, جەكە ءۇي سالۋشىلار سانى جۇزدەپ سانالادى. وتكەن بەس جىل ىشىندە 1500-دەي تۇرعىن ءۇي سالىنىپ­تى. تەڭىزدى جاعالاي قونىستانۋ­شىلار سانىنىڭ تەز وسۋىنە وراي جاقىندا اۋىل قۇرامىنداعى سايىن ەلدى مەكەنىندە تاعى ءبىر اۋىلدىق وكرۋگ ءوز الدىنا ەنشى العان ەدى. حالىقتىڭ ءجيى قونىستانىپ, تۇراقتا­نۋىنا وسىنداعى ا.نابيەۆ باسقا­راتىن «جايلاۋ» سەرىكتەستىگى دە يگى ىقپال ەتۋدە. سەرىكتەستىك تۇرعىندارعا جۇمىس بەرۋمەن قاتار جەكە شارۋا قوجا­لىق­تارىنا ءتۇرلى كومەك جاساپ, ءمۇجالسىز وتبا­سىلارىنا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتەدى. ەلدى مەكەن تۇرعىندارى سۋمەن, تابيعي گازبەن, ەلەكتر قۋاتى, بايلانىسپەن تۇگەلدەي قامتىلىپ, ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان. اۋىلدا ەكى مەكتەپ, ەڭسەلى مادەنيەت ءۇيى, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, 30-عا تارتا ساۋدا نۇك­تەلەرى, مەيرامحانا, تىگىن تسەحتارى, جي­ھازدار جاسايتىن شەبەرحانالار, سپورت زال­دارى بار. شاعىن نەسيە الىپ, ءوز جەر تەلىمدەرىندە جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتىپ, تۇرعىندارعا قىز­مەت كورسەتۋشىلەر سانى دا كوبەيە تۇسكەن­دىگىن ايتىپ وتتىك. سولاردىڭ ءبىرى – «ءالي» شە­بەرحاناسى.  حالىقتىڭ سۇرانىسى بويىنشا تاپ­سى­رىسپەن جۇمىس ىستەيتىن ولاردىڭ قول­دا­رىنان شىققان ۇلتتىق كيىمدەر مەن ۇلت­تىق بۇيىمدار ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ولكەگە تا­نىمال ساۋلەتشى ە.اليەۆ «وتەعۇل» شەبەر­حاناسى جيھاز جاساۋ, جوندەۋ, ۇلتتىق اسپاپ­تاردى شىعارسا, بەلگىلى قولونەر شەبەرى روزا اليەۆانىڭ بۇيىمدارى رەسپۋبليكامىز عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەردە جوعارى باعا الىپ ءجۇر. وركەن جايىپ كەلە جاتقان اۋىلدىڭ مادەنيەت ونەرى, ءبىلىم مەن سپورتتى دامىتۋ­داعى تابىستارى ماقتاۋعا تۇرارلىقتاي. مىسالى, بەلگىلى ونەرپاز ن.ايدارباەۆا باسقا­راتىن اقشۇقىر مادەنيەت ءۇيى رەسپۋب­ليكالىق «ۇزدىك اۋىلدىق مادەنيەت مەكەمەسى» بايقاۋى­نىڭ باس جۇلدەگەرى, «اينا» اتتى ەتنوگرا­فيالىق ويىن-ساۋىق وتاۋى, «حالىقتىق» دەگەن اتاققا يە. رەسپۋبليكالىق «بوزتورعاي» بايقا­ۋىنىڭ باس جۇلدەسىن 10 جاسىندا جەڭىپ العان سۇڭعات موڭكە وسى اۋىلدا تۇرادى. ال م.ابدىحالىقوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ بولسا, رەسپۋبليكالىق «تاڭداۋلى اۋىل مەكتەبى» بايقاۋىندا ءبىرىنشى ورىن العان. اۋىلدا سپورت­­تىڭ قازاقشا كۇرەس, بوكس, دزيۋدو ءتۇر­لەرىنىڭ سەكتسيالارى جۇمىس جاسايدى. ولارعا اۋىل جاسوسپىرىمدەرى بەلسەنە قاتىسۋىنان اۋىلدىڭ رۋحاني جاعىنان عانا ەمەس, «ءتانى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» دەگەن ماتەلدى دە جا­دىلارىندا بەرىك ۇستايتىندىعىن بايقاي الاسىز. سوڭعى 6 جىل ىشىندە جاتتىق­تىرۋشى-ۇستاز ۇسەن ءىزباساروۆ باسقارعان سەگىز سپورتشى حالىق­ارا­لىق, رەسپۋبليكالىق سپورت جارىستارىنىڭ جەڭىمپازى بولدى. اۋىلداعى «جاۋقازىن» بالالار باقشاسى ءبىلىم ۇياسى «ەڭ ۇزدىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم» اۋداندىق سايىسىنىڭ جەڭىمپازى بولىپ تابىلادى. «جاۋقازىندا» بالالار تاربيەشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەتىن ە.دوسىموۆا اۋداننىڭ «جىلدىڭ ۇزدىك تاربيەشىسى-2011» اتاعىنا يە. مىنە, تابيعاتى اسەم, سالقىن سامالدى تەڭىز جاعاسىنا قونىس تەپكەن, قارتتارى ونەگەلى, جاستارى جالىندى اقشۇقىر اۋى­لى­نىڭ تابىستارى, تۇرمىس-تىرشىلىگى وسىنداي. ________________________________________ ارنايى بەتتى دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ  ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى  جولامان بوشالاق, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن سەرىك مايەمەروۆ.