دۇبىرگە تولى دۇنيە

ەل تۇتاستىعى – باستى ماقسات

قىرعىزستاندا جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆتىڭ قىزمەتكە كىرىسۋ سالتاناتى 1 جەلتوقساندا وتكەلى وتىر. بۇل جونىندە ۋاقىتشا پرەزيدەنت روزا وتۋنباەۆا ارنايى جارلىق شىعارىپ, وعان قىزۋ دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر. زاڭ بويىنشا قا­­­­­زىرگى پرەزيدەنت روزا وتۋنباەۆانىڭ وكىلەتتىگى 31 جەل­توق­­سانعا دەيىن. جاڭا سايلانعان پرە­زي­دەنت­­تىڭ ءوز قىزمە­تى­نە كىرىسۋىن ۇزاق كۇتۋى قاي جاعىنان دا قو­لايسىز. بۇل ءوزى وسى قىزمەتتى ەكى ادام قاتار اتقارىپ جۇرگەندەي كورى­نەدى. قىرعىزستان سياقتى ساياسي كۇرەس شيىرشىق اتقان ەلدە جاع­دايدى ۋشىقتىرماس ءۇشىن جاڭا ساي­لانعان پرەزيدەنتتىڭ بيلىك تىزگىنىن مۇمكىندىگىنشە تەز قولعا العانى قاجەت-اق. وسى جەردە ۋاقىتشا پرەزيدەنت روزا وتۋن­باەۆانىڭ ەل تىنىشتىعىن ويلا­عان بايسالدى دا پاراساتتى سايا­ساتى بارىنشا قۇپتارلىق. كەشەگى سايلاۋ كەزىندە دە, ودان بۇرىن دا ەلدىڭ ەكى ايماققا ءبولىنۋ قاۋپى قىرعىز اعايىن­داردى ايتار­لىقتاي الاڭداتقان. ەل تۇتاستى­عىن ۇران ەتكەن المازبەك اتامباەۆ جەڭىسكە جەتسە, ەندى ونى جۇزەگە اسىرۋ ونىڭ باستى ماقساتى ەكەنى دە داۋسىز. پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتكە كىرىسۋ سالتاناتى دا, وندا سويلە­نەر ءسوز دە سول ەل تۇتاستىعىنا باعىش­تالماق. سالتاناتقا دايىن­دىق ءجو­نىندە الىنعان حابارلارعا قا­را­عاندا, بۇرىنعى جانە جاڭا پرەزيدەنت قاتار سويلەمەك كورى­نەدى. ونەگە ەتكەندەي جاڭالىق. ەل ىنتىماعىنا جورالعى بول­عانداي قادام. بۇعان دەيىن بۇل ەلدە بۇ­رىن­عى جانە جاڭا پرەزيدەنت بىرگە وتىرعان ەمەس, بىرىگىپ ماسەلە شەش­كەن ەمەس. ءتىپتى سول يناۋگۋرا­تسيانى وتكىزۋ جونىندەگى ۇيىمداس­تىرۋ كوميتەتىنە دە بۇرىنعى جانە جاڭا پرەزيدەنتتىڭ ادامدا­رى بىردەي كىر­گەن كورىنەدى. مۇنى دا باسشى­لىق­تىڭ ساباقتاستىعى دەسە بولعانداي. سالتانات بارىنشا قارا­پا­يىم, از شىعىنمەن وتپەك. قىر­عىز­دىڭ 10 ميلليون سومى, ءايت­پەسە 222 مىڭ دوللار قارجى جۇم­ساۋ كوزدەلىپتى. مۇنى «كورپەڭە قاراي كوسىل» دەگەننەن گورى قىر­عىز باسشى­لا­رى­نىڭ ۇنەمدى وي­لاعانى دەگەن ءجون بولار. ايتپەسە, شا­­ماسىنا قاراماي شاشىلاتىندار بارشىلىق قوي. ءسىرا, جاڭا پرەزي­دەنت­تىڭ قارا­پاي­ىم­­دىلىق­تى قال­ا­عا­نى قاراپايىم قاۋىمعا ۇنارى دا, ولار تارا­پىنان قولداۋ تابارى دا انىق. اڭگىمە سالتانات تۋرالى بول­عان سوڭ دا, وندا پرەزيدەنت قابىل­داي­تىن انتتىڭ ءماتىنى پارلامەنتتە ءبىراز تالاس تۋدىرعانىن دا ايتا كەتەيىك. جاڭا پرەزيدەنت «قۇدايدىڭ الدىڭدا, حالىقتىڭ الدىندا مەملەكەت باسشىسى وكىلەتتىگىن ءادىل ات­قارۋعا, ادامدار مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋعا, كونستيتۋتسيانى قاتاڭ ساق­تاۋعا, حالىقتىڭ بىرلىگىن, مەملە­كەتتىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپ­سىزدىگىن قورعاۋعا» انت ەتەمىن دەسە, ءبىراز دەپۋتات ەلىمىز زايىرلى, قۇدايدى نەگە اتايسىڭ دەپ داۋ شىعارىپتى. دەگەنمەن, پارلامەنت جاڭا پرەزيدەنت ۇسىنعان ءماتىندى بەكىتىپتى. جاڭا پرەزيدەنت قىزمەتىنە كىرىسكەن سوڭ, پارلامەنتتە دە جاڭا ۇكىمەتتى تاعايىنداۋعا بايلانىس­تى ءبىراز وزگەرىس بولماق. وندا المازبەك اتامباەۆتىڭ باستاما­شى­لىق ۇسىنىستارىنىڭ ايتار­لىق­تاي ماڭىزى بارلىعىن ەسكەرسەك, ەل تۇتاستىعى, پارتيالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ءتۇسىنىسۋى باستى تا­قىرىپقا اينالماق. مۇنىڭ ءوزى پارتيا­لاردىڭ ءتىل تابىسۋىنا جەتكىزۋى ابدەن مۇمكىن. قازىر قىرعىز اعايىندار ارا­سىندا ەل تۇتاستىعى تۋرالى ەكى ءتۇرلى پىكىر بار: بىرەۋلەرى تۇتاس­تىق مىزعىمايدى, ساقتالا­دى دەيدى, ەكىنشىلەرى وعان كۇمان كەلتىرەدى. قا­لىڭ بۇقارا حالىق ەلدىڭ تۇتاس­تىعىن قالايدى. پارلامەنتكە كىرگەن پارتيالار دا مۇنى مىقتاپ ەسكەرەتىن شىعار دەيسىڭ.

يسپانيا: سولشىلدار ورنىن وڭشىلدار باستى

بۇل ەلدەگى پارلامەنت سايلاۋىنىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنى كۇنى بۇرىن-اق ايقىن ەدى. ەلدى ەكونوميكالىق كۇيزەلىسكە اپارىپ تىرەگەن سوتسياليستەردى حالىق قولدامادى. تاڭداۋ وڭشىلدارعا تۇسكەنىمەن, ولاردىڭ دا جاعدايدى تۇزەي قويۋى كۇماندى. ەۋروپادا كۇت­پەگەن جاعدايلار بولىپ جاتىر. كۇنى كەشە ەكونو­مي­كا­لىق تۇرعىدا جەتەكشى ەلدەردىڭ, تۇ­راقتىلىعى جوعارى دەگەن ەلدەردىڭ قار­­جىلىق داع­دا­رىسقا ۇشىراۋى تاڭ­دان­دى­رماي قوي­مايدى. ايتالىق, وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن گرەكيا, يتاليا, يسپانيا ەكونوميكالىق كۇيزەلىسكە كەزىگەدى دەگەنگە كوپشىلىك جۇرت سەنە قوي­ماس ەدى. بۇل ەلدەردە ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيى ايتارلىقتاي جوعارى بول­دى. ال قازىرگى شىندىق – بۇلار قارجىلىق كۇيرەۋ شەگىندە تۇر. گرەكيا مەن يتاليادا ۇكىمەت اكىمشىلىك جولىمەن اۋىستىرىل­دى – ەل پرەزيدەنتتەرى بۇرىنعى ۇكىمەت باسشىلارىن جاڭا ادامدارمەن الماستىردى. سولاي ەتۋگە ءماجبۇر بولدى. بۇل – نارىقتىڭ تالابى. ال يسپانيا دەموكراتيا­لىق جولدى قالادى. ۇكىمەتتى كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ جولى­مەن الماستىرۋدى ءجون كوردى. سوتسياليستىك پارتيا 2004 جىل­دان بيلىكتە. ونىڭ كوسەمى حوسە ليۋس ساپاتەرو الەمگە تانىمال قايراتكەر. يسپاندىقتار ولارعا ۇلكەن ءۇمىت ارتقان. العاشقى جىل­داردا سول ءۇمىت اقتالاتىنداي دا كورىنگەن. جوعارى ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيى ساقتالىپ قانا قويماي, ونىڭ ءوسىمى دە بولدى. ەلى دە باي, حالىق­تىڭ تۇرمىسى دا جاقسى. يسپان­دىقتار سوعان بەيىمدەلگەن. الەم­دىك داعدارىس باسقا جاعدايدى العا توستى. سوتسياليستەر وعان قارسى تۇرۋدىڭ جولىن تابا المادى. سول ءۇشىن حالىق سەنىمىنەن ايىرىلدى. جەڭىسكە جەتكەن وڭشىل تسەنتريستىك حالىق پارتياسى ەلدى داعدارىستان الىپ شىعادى دەپ كەسىپ ايتۋ دا قيىن-اۋ. ءبىرشاما ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ولار­دىڭ جەڭىسىنىڭ باستى سەبەبى – جۇرت­شىلىقتىڭ سوتسياليستەرگە دەگەن سەنى­مىنىڭ ازايعاندىعىندا. بۇل پار­تيالاردىڭ سايلاۋعا باي­لا­نىستى باعدارلامالارىندا ۋادە, ۇسىنىستار دا كوپ. اڭگىمە سونىڭ قالاي ورىندالاتىن­دىعىندا عوي. حا­لىق پارتيا­سىنىڭ جەتەكشىسى ما­ريانو راحوي بر­ەي: «يس­پان­دىق­تار­دىڭ ويىنان شى­عۋعا دايىنبىز», دەگەندى ايتتى. ۇران ءسوز. حا­لىق­تىڭ ويى – داع­دا­رىس­تان شىعۋ. سونى كونسەرۆاتورلار جۇزە­گە اسىرا الا ما؟ وڭ جاۋاپ بەرەتىندەر كوپ بولا قويماس. يسپانيا قارىز­عا بەلشەسىنەن با­تىپ وتىر. ودان قۇتىلۋدىڭ, ەڭ بول­ماسا ازايتۋدىڭ جولى – مەملەكەت شى­عى­نىن ازايتۋ. ياعني, الەۋ­مەت­تىك يگىلىكتى شەكتەۋگە تۋرا كەلەدى. جالاقى ازايادى, دەنساۋ­لىق­قا, بىلىمگە جۇم­سالاتىن قار­جى شەكتەلەدى. وعان يسپان­دىق­تار كونە مە؟ كىم بىلەدى. گرەكتەر كون­گەن جوق. ەلدە ەرەۋىلدەر, شەرۋلەر تاس­قىنى قاپتادى. سول جاعداي يسپانيادا دا قايتالانۋى ابدەن مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە كەشە بيلىكتە بولىپ, ەندى وپپوزيتسياعا كەتكەن سوتسياليستىك پارتيانىڭ باسشى­لى­عى بيلىككە كەلگەن پارتيانى بىردەن الەۋمەتتىك سالانى قار­جىدان قىسا باستاعانىن سىنعا الدى. بۇل سىندى حالىقتىڭ قول­دايتىنى دا انىق. بۇل شيەلەنىسكە اپارىپ سوقتىرادى. ءسىرا, ەلدەگى ساياسي پارتيالار ءالى دە قارجى تاپشىلىعىن جويۋ­دىڭ نەگىزگى جولى ەڭ الدىمەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, جۇمىس­سىز­دىقتى ازايتۋ ەكەنىنە جەتە ءمان بەرمەيتىندەي. بۇل ەلدە جۇمىس­سىز­دىق سانى 5 ميلليونداي. بۇل اسا جوعارى جاعىمسىز كور­سەتكىش. ولار­دىڭ بارلىعى مەم­لەكەتتىڭ موي­نىندا. سولارعا جۇمىس ورنى اشىلسا, جاڭا تاۋار وندىرىلەدى جانە جۇمىسسىزدىق ءۇشىن تولەنە­تىن قارجى ۇنەمدە­لەدى. ال يسپان ۇكىمەتىنىڭ بۇرىن­عى­سى دا, جاڭاسى دا قارجى ۇنەم­دەۋدى الەۋمەتتىك سالانى شەكتەۋدەن ىزدەيدى. وڭشىل پارتيا بيلىك باسىنا سوناۋ ديكتاتور-گەنەرال فرانكو­نىڭ زامانىنان كەيىن ەندى عانا كەلىپ وتىر. حالىق كىمنەن بولسا دا جاقسىلىق كۇتەدى, ۇمىتپەن ءومىر سۇرەدى. كونسەرۆاتورلار سول ءۇمىتتى اقتاي الا ما دەگەن سۇراق ولاردىڭ جەڭىسىنەن كەيىن-اق كۇن تارتىبىنە شىقتى. جۇرت ايتا بەرەتىن ۋاقىت كورسەتەدى دەگەن جاۋاپتى العا تارتاسىڭ. ماماديار جاقىپ.