قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قوعامدىق-ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ بارلىق سالالارىن اقپاراتتاندىرۋ ءۇردىسىنىڭ دامۋىن ايتۋعا بولادى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ اقپاراتتاندىرۋ حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ديپلومىن الۋ كەزىندە «ءححى عاسىر – بۇل ينفورماتيكا مەن تەحنولوگيالار عاسىرى», دەگەن بولاتىن.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى رەسمي تۇردە ءححى عاسىردى اقپاراتتاندىرۋ عاسىرى دەپ جاريالادى. بۇگىن اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنسىز ەكونوميكادا دا, الەۋمەتتىك سالادا دا, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا دا ىلگەرىلەۋ مۇمكىن ەمەس.
اقپارات بۇگىن – ءوتىمدى جانە ايتارلىقتاي قىمبات تاۋار. بۇرىن تۇرمىس جاعدايى كوبىنە ەڭبەكسۇيگىشتىككە جانە تاباندىلىققا نەگىزدەلسە, بۇگىن ول از. وندىرىسكە ساپالى كوپ تاۋار جىبەرۋگە بولادى, بىراق نارىقتىڭ قازىرگى جاعدايىن جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ كونيۋنكتۋراسىن باقىلاماسا, تاۋار دۇكەن سورەلەرىنە جەتپەي جاتىپ ەسكىرۋى مۇمكىن.
عالامدىق اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىم جاساۋمەن ەۋروپا قاۋىمداستىعى جانە ۇلكەن سەگىزدىكتىڭ ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ كەڭەستەرى قۇرعان كوميسسيالار اينالىسۋدا. ۇتىمدى باسقارۋ ءۇشىن بولىپ جاتقان ۇردىستەر جايلى تولىق اقپاراتتى الۋدا ۋاقىت فاكتورى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. نەعۇرلىم تەز جانە كوبىرەك بىلگەن سايىن ءبىزدىڭ قابىلداعان شەشىمدەرىمىز وڭتايلى بولا تۇسپەك. بۇل ماقساتقا جەتۋ – ينفورماتيكا ەسەپتەرىنە بايلانىستى.
ينفورماتيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ اۋقىمى وتە كەڭ. ەڭ الدىمەن, بۇل – ينتەگراتسيالانۋ جانە عىلىمي اقپاراتتىق رەسۋرستاردىڭ ۇلكەن كولەمىن وڭدەۋ مۇمكىندىگى, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن الۋ ۋاقىتىن كۇرت قىسقارتۋ, سونداي-اق ءار ءتۇرلى نىسانداردى تالداۋداعى اقپاراتتىق مودەلدەۋ جانە الىنعان ناتيجەلەردى كومپيۋتەرلىك ۆيزۋاليزاتسيالاۋ.
زاماناۋي ينفورماتيكانىڭ كوكەيتەستى ماسەلەلەرىنىڭ ىشىندە مىنالاردى ءبولىپ ايتۋعا بولادى: ەلەكتروندى كىتاپحانالارداعى كونتسەپتۋالدى ىزدەۋ (ول اقپاراتتار تەورياسىنداعى, سەمانتيكا مەن سەميوتيكا بىلىمدەرىنە نەگىزدەلگەن); جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىن دامىتۋ; قيىن ەسەپتەردى شەشۋ ءۇشىن نەيروندىق جەلىلەر پرينتسيپتەرى مەن نەيروجەلىلىك الگوريتمدەردى قولدانۋعا نەگىزدەلگەن قۇرالدار جاساۋ; اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى جاساۋ مەن جوبالاۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اقپاراتتىق ءۇردىستەردى وڭتايلى ۇيىمداستىرۋ; وقىتۋ ءۇشىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جاساۋ جانە ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ; نانوتەحنولوگيالاردى قولدانۋ نەگىزىندە وتە كىشكەنتاي قۇرالدار جاساۋ.
ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدا ەكونوميكانى كوتەرۋ ماسەلەسىنە اسا كوڭىل بولىنۋدە. بۇل ماسەلەلەردى رەسپۋبليكادا اقپاراتتىق كەڭىستىك قۇرمايىنشا جانە ەلىمىز الەمدىك اقپاراتتىق قاۋىمداستىققا كىرمەيىنشە ءتيىمدى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. وسى باعىتتا قازاقستاندا «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى» قالىپتاستىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا رەسپۋبليكانىڭ كوپتەگەن ۇيىمدارى ينتەرنەتكە قوسىلعان. ەلىمىزدە بۇدان باسقا ءار ءتۇرلى سالالاردىڭ (كوممەرتسيالىق, بانكتىك جانە ت.ب.) اقپاراتتىق-ەسەپتەۋ جۇيەلەرى مەن جەلىلەر جاسالۋدا, زاماناۋي تەلەكوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىن جاساپ شىعارۋ جونىندە جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر.
رەسپۋبليكادا ينفورماتيكاداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن «ينفورماتيكا جانە باسقارۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتى» اينالىسادى. ول 1991 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ينفورماتيكا جانە باسقارۋ سالاسىندا قازاقستاندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى ماقساتتى تۇردە جۇرگىزىپ دامىتۋ جانە رەسپۋبليكانى اقپاراتتاندىرۋ باعدارلاماسىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. ينستيتۋت ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ رەسپۋبليكالىق باعدارلامالارى بويىنشا باس ۇيىم بولىپ تابىلادى. بۇل قۇرىلىم «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اق جانىنداعى قر مەمستاندارتتىڭ «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» تك-34 تەحنيكالىق كوميتەتىنىڭ ۇيىم-مۇشەسى بولىپ تابىلادى. ءار ءتۇرلى ۇيىمدار جاساعان قر مەملەكەتتىك ستاندارتتارىنىڭ جوبالارىن قاراستىرۋ مەن كەلىسۋلەرىنە تۇراقتى تۇردە قاتىسادى.
«ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ», مەملەكەتتىك جانە كوممەرتسيالىق قۇرىلىمداردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, رەسمي قۇجاتتى ەشكىم قولدان جاسامايتىندىعىنا, قۇپيا اقپاراتتى تەك ءتيىستى ادامدار عانا الاتىندىعىنا سەنىمدى بولۋ كەرەك. سوندىقتان اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك – ينفورماتيكاداعى كوكەيتەستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ول ءبىزدىڭ رەسپۋبليكادا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ينفورماتيكا جانە باسقارۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىندا جاسالا باستادى.
اقپاراتتار اعىنىندا تۇنشىعىپ قالماس ءۇشىن, ونى وڭدەۋ ءۇردىسىن اۆتوماتتاندىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن كومپيۋتەردى اقپاراتتار تەڭىزىنەن قاجەتتى اقپاراتتى تابۋعا ۇيرەتۋ, باسقاشا ايتقاندا جان-جاقتى تالداۋدىڭ نەگىزىندە وڭتايلى شەشىمدەر قابىلداۋ كەرەك.
ەكونوميكالىق ۇردىستەر – ەڭ كۇردەلى جانە الدىن-الا بىلۋگە قيىن ۇردىستەر. ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قايتا قارجىلاندىرۋدىڭ قاندايدا ءبىر مولشەرى, سالىقتاردىڭ قايسى ءبىرى, جانە دە باسقا پارامەترلەردىڭ قالاي اسەر ەتەتىنىن ايتۋ كۇردەلى. مۇنىمەن سىزىقتىق ەمەس ديناميكالىق جۇيەلەردىڭ دامۋىن پارامەترلىك رەتتەۋ تەورياسى اينالىسادى. بۇل سالا ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا زەرتتەلۋدە.
جاساندى يممۋندى جۇيەلەردىڭ نەگىزىندە ينستيتۋتتا قارجىلىق جانە كۇشتىك قۇرىلىمداردا, مۇناي-گاز سالاسى كاسىپورىندارىندا قاجەتتى اقپاراتتاردى بەرۋ ءۇشىن شىنايى قولدانىلاتىن باعدارلامالىق ونىمدەر جاسالىندى.
ينفورماتيكا جانە باسقارۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىندا جوعارى بىلىكتى عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادر دايارلاۋ ءىسى جۇرگىزىلۋدە. ينفورماتيكا كافەدرالارىنىڭ فيليالدارى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ, اباي اتىنداعى قازۇپۋ, تۇران ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە حالىقارالىق بيزنەس اكادەمياسىندا اشىلعان. ينستيتۋتتىڭ جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى كاسىبي ءبىلىم بەرۋ (ماگيستراتۋرا, Phd دوكتورانتۋراسى) قۇقىعىنا يە ليتسەنزياسى بار.
سوڭعى جىلدارى ينفورماتيكا جانە باسقارۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىنىڭ الىس جانە جاقىن شەتەلدەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىمەن حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىعى نىعايا ءتۇستى. قازىر 20-دان استام ۇيىمدارمەن كەلىسىم-شارتتار جاسالعان. ينستيتۋتتىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ ونىڭ قىزمەتكەرلەرى 9 حالىقارالىق گرانت جەڭىپ الدى: 2011 جىلى دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكى جاريالاعان «عىلىمدى كوممەرتسياليزاتسيالاۋ» كونكۋرسىندا دا گرانتقا يە بولدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ينستيتۋتتا قازاق ءتىلىن اقپاراتتاندىرۋ زەرتحاناسى قۇرىلۋدا. بۇل باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ مەملەكەتتىك ءتىلدى ونىڭ قولدانىلۋ وبلىسىن زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزىندە كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا زەرتحانا قازاق ءتىلىن تالداۋ مەن سينتەزدەۋدىڭ جوعارى ساپالى تەحنولوگيالارىن جاساۋعا باعىتتالادى.
جۇرگىزىلىپ جاتقان عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينستيتۋت ينفورماتيكا سالاسىنىڭ عالىمدارى پىكىر الماساتىن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزەدى. وسىنداي ماقساتپەن وسى جىلى ءسىبىردىڭ رعا سب جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار حالىقارالىق ورتالىعىمەن ينفورماتيكا سالاسىنداعى عىلىمي ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم-شارت جاسالدى.
2010-2011 جىلدارى جاريالانعان 300-دەن استام عىلىمي جۇمىس, ونىڭ ىشىندە 4 مونوگرافيا (2 – رەسەيدە), 175 جۋرنال ماقالالارى (ونىڭ 27 جوعارى رەيتينگتى حالىقارالىق جۋرنالداردا), 15 وقۋ قۇرالى, 2 اۆتورلىق كۋالىك جانە 4 زياتكەرلىك مەنشىك جايلى كۋالىك ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ عىلىمي جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدىڭ عىلىمي قاۋىمداستىعىنىڭ الدىنا ءپرينتسيپتى جاڭا مىندەت – وتاندىق عىلىمدى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جاساۋ, عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ كوكەيكەستىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ مىندەتىن قويدى. وسىعان بايلانىستى ول: «ءبىز ەكونوميكاعا جانە قوعامعا كەرەك جاڭا يدەيالار, عىلىمي جاڭالىقتار مەن تەحنولوگيالىق ۇمتىلىستار گەنەراتسيالاي الاتىن ءتيىمدى عىلىمي جۇيە جاساۋىمىز قاجەت. عىلىم مەن يننوۆاتسيالارى ەكىنشى ورىنداعى ەل, ەشبىر سالادا ءبىرىنشى بولمايدى» دەگەن بولاتىن.
2011 جىلدىڭ 18 اقپانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «عىلىم تۋرالى» زاڭى قابىلداندى.
«عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى قازاق ەلىنىڭ ينتەللەكتۋالدى جانە تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭنىڭ باسى بولعانى انىق. ويتكەنى, جاڭا جاعدايدا ەلدىڭ عىلىمي الەۋەتىنە قويىلاتىن تالاپتار ايتارلىقتاي وزگەرىپ وتىر.
ينفورماتيكا جانە باسقارۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى وسى زاڭنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن ءوزىنىڭ بۇدان بىلايعى ەڭبەك جانە عىلىمي قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتى رەتىندە قابىلداپ, ىسكە كىرىستى. جاڭا زاڭ ءبىزدى جاڭا بيىكتەرگە كوتەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.
ماقسات قاليمولداەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ «ينفورماتيكا جانە باسقارۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتى» ەمك ديرەكتورى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.