ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ ورتالىقتارىن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدەگى سەنىمدىلىك پەن ساپانىڭ ارتۋى – «ەلەكتر جەلىلەرىن باسقارۋ جونىندەگى قازاقستان كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىنە قوسقان وزىندىك ۇلەسى سانالادى.
ەل تاريحىنداعى وسى مەرەيلى مەرەكەنى مىڭداعان قىزمەتكەرى بار ۇجىم – ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋداعى اۋقىمدى جوبالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋمەن قارسى الىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى الەمنىڭ وزىق ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ ءارى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دا تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. جاڭادان ىسكە قوسىلعان ايماقارالىق ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى ءوندىرىستى ايماقتاردىڭ تۇراقتى دامۋىنا جول اشىپ, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ وتىر. وسى ورايدا ءبىز ەلەكتر جەلىلەرىن باسقارۋ ءجونىندەگى ۇلتتىق كومپانيانىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى تۋرالى «KEGOC» اق باسقارما توراعاسى باقىتجان قاجيەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– باقىتجان تولەۋقاجى ۇلى, الدىمەن ءوزىڭىز جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان جۇيەلىك وپەراتوردىڭ العاش قۇرىلعان ءساتى مەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن قالىپتاستىرۋ كەزەڭىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– 1991 جىلى قازاقستان ەنشىسىنە تيگەن ۇلتتىق ەلەكتر تورابىنىڭ قۇرىلىمى (بۇدان ءارى – ۇەت) كسرو-نىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگى عانا بولاتىن. وسى ءبىر اۋمالى-توكپەلى زامان وداقتىڭ بۇرىنعى تۇرعىندارى مەن قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەلەكتر جارىعىنىڭ ءجيى ءسونۋىمەن جانە قاراڭعىلىققا ورانعان قالا كوشەلەرىمەن ەستە قالارى ءسوزسىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىرتۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ (بۇدان ءارى – قر بەج) وقشاۋلانعان تارتىپتە جۇمىس ىستەۋى الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق جاعىنان دا ءبىرشاما قيىندىقتار تۋعىزدى.
ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان ۋاقىتتاعى ساياسي ءوزگەرىستەر ەنەرگەتيكا سالاسىنا تولىقتاي اسەرىن تيگىزدى. بۇعان مىناداي مالىمەتتەر دالەل بولا الادى: ماسەلەن, 1996 جىلى ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ازايىپ, 100-دەن 50 ملرد. كۆت ساعاتقا دەيىن كەمىدى. قيىندىقتىڭ كۇردەلەنە تۇسۋىنە كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ وزدەرى تۇتىنعان ەلەكتر قۋاتىنا دەر كەزىندە اقى تولەي الماۋى دا سەبەپ بولدى.
ءسويتىپ, قۋات كوزىن وندىرۋدەن باستاپ جەتكىزىپ, تاراتۋعا دەيىن ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن سالادا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر باستالدى. وتپەلى كەزەڭ ون جىلداي ۋاقىتقا سوزىلدى, ال 2000 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاسى قارىم-قاتىناستاردىڭ نارىقتىق جۇيەسىنە كوشە باستادى. ەلەكتر ەنەرگياسى نارىقتىق باعا بويىنشا اقى تولەنەتىن تاۋارعا اينالدى.
1996-97-جىلدارى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, بەرۋ جانە جەتكىزۋ سەكتورلارىنا دا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر ەنگىزىلە باستادى. جەكە ەلەكتر ستانسالارى, وڭىرلىك ەلەكتر جەلىلەرى مەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الىپ, وتكىزەتىن كومپانيالار قۇرىلا باستادى. «قازاقستانەنەرگو» ۇەت-تىڭ قالعان اكتيۆتەرى نەگىزىندە مەملەكەتارالىق جانە ايماقارالىق ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى مەن ديسپەتچەرلىك قىزمەتتى مەملەكەت ءوز قاراماعىندا قالدىردى. مىنە, وسىلايشا 1997 جىلى «KEGOC» اق ۇلتتىق كومپانياسى قۇرىلىپ, وعان 2004 جىلى قر بەج ءجۇيەلىك وپەراتورىنىڭ جۇمىسىن اتقارۋ جۇكتەلدى.
– «KEGOC» اق ەلەكتر قۋاتى نارىعىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى ءۇشىن تورەشى رەتىندە ولاردىڭ ۇلتتىق ەلەكتر تورابىنا تەڭ جاعدايداعى قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل توراپقا قانداي قۇرىلىمدار كىرەدى جانە كومپانيا ءوزى قىزمەت اتقارعان كەزەڭدە قانداي جوبالاردى جۇزەگە اسىردى؟
– ۇلتتىق ەلەكتر تورابى (بۇدان ءارى – ۇەت), بۇل – 74 قوسالقى ستانسادان, سونداي-اق, جالپى ۇزىندىعى 24 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن كەرنەۋى 220 كۆ-تىق ءارى, ودان دا جوعارى ايماقارالىق جانە مەملەكەتارالىق ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىنەن تۇرادى.
ۇەت-قا كىرۋدى ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىنەن باسقا KEGOC كومپانياسى توراپ جۇمىسىنىڭ سەنىمدى دە ساپالى بولۋىنا, ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىمەن جۇرگىزىلەتىن ءوزارا ءىس-قيمىل شارالارىنا جاۋاپ بەرەدى. كومپانيا وسى ماقساتتا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋعا باعىتتالعان ءبىرقاتار سەرپىندى جوبالاردى قولعا الدى. 2000-2010 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن قالىپتاسۋ كەزەڭىندە «KEGOC» اق مەملەكەت باسشىسى مەن قر ۇكىمەتىنىڭ تىكەلەي قولداۋ كورسەتۋىمەن بىرقاتار ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىردى.
2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك – ءوڭتۇستىك» ءترانزيتىنىڭ 500 كۆت-تىق ەكىنشى ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىسى ىسكە قوسىلدى. وسى اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىن قۋات كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋدەگى سەنىمدىلىكتى ارتتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتا ءتۇستى.
2009 جىلدىڭ اقپانىندا 500 كۆت-تىق «ءجىتىقارا – ولكە» اۋە جەلىسى ىسكە قوسىلدى, ول اقتوبە ەنەرگيا تورابىن قر بەج-مەن قوسىپ, ونەركاسىپتى ءوڭىردىڭ دامۋىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى. ۇزىندىعى 500 شاقىرىم بولاتىن ايماقارالىق بۇل جەلى بيلىك پەن بيزنەستىڭ سەرىكتەستىك شارت تالاپتارىنا ساي سالىندى. قۇنى 20 ملرد. تەڭگەگە جۋىق جوبانى «باتىسترانزيت» اكتسيونەرلىك قوعامى (اكتسيالارىنىڭ 20% «KEGOC» اق-عا تيەسىلى) ءبىزدىڭ كومپانيامەن بىرلەسە وتىرىپ, قازىنانىڭ قارجىسىن شىعىنداماي-اق ىسكە اسىردى. جوبا ويداعىداي جۇزەگە اسقاندىقتان, اقتوبە وبلىسىنىڭ تۇتىنۋشىلارى 2009 جىلدان باستاپ ەكىباستۇزدان ارزان ەلەكتر قۋاتىن الىپ, ءارى شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەرگە دە تاۋەلدىلىكتەن ارىلدى.
كومپانيا ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان سالالىق ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. سوندىقتان مەملەكەتىمىز, ۇكىمەت پەن جالعىز اكتسيونەرىمىز سانالاتىن «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» كومپانيانىڭ قاجەتتى وتىمدىلىك دەڭگەيىن قولداپ, جوبالاردى ءجۇزەگە اسىرۋعا مەملەكەتتىك كەپىلدىكپەن قارجى ءبولىپ كەلەدى.
وسىنداي قولداۋ كورسەتۋ كومپانيامىزعا ءوتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «ۇلتتىق ەلەكتر تورابىن جاڭعىرتۋ, 1-كەزەڭ» جوباسىن ويداعىداي اياقتاپ, جوبانىڭ 2-كەزەڭىن باستاۋعا, «قازاقستاننىڭ ۇەت-قا كەرنەۋى 500 جانە 220 كۆت-تىق ەلەكتر جەلىلەرىمەن قوسىلاتىن 500/220 كۆت الما قس سالۋ» جانە «مويناق گەس-ءىنىڭ قۋاتىن بەرۋ» جوبالارىن ىسكە اسىرۋدى باستاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
بۇگىندە قازاقستان ەنەرگەتيكتەرىنىڭ ەلەكتر جەلىلەرىن سالۋداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى تمد بويىنشا ءوز ارىپتەستەرى اراسىندا ەشقانداي كۇمان تۋدىرمايتىن تولاعاي تابىستارمەن ەرەكشەلەنەدى. سوڭعى جىلدارى جوعارى ءۆولتتى ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 1700 شاقىرىمعا ۇلعايدى – جاڭا جەلىلەر تارتۋداعى مۇنداي قارقىن تەك قانا دامىعان ەلدەرگە ءتان. وسى اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا قىزمەت كورسەتۋ كاسىپورىندارى قۇرىلدى, مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا قاجەتتى ونىمدەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋ جۇمىسى جولعا قويىلدى.
– كومپانيا جۇمىسىنداعى نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى – كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ, وسى سالاداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق نەدەن باستالعان ەدى؟
– 1997 جىلى, «KEGOC» اق قۇرىلعان كەزەڭنەن باستاپ رەسەي بەج-ءى, قىرعىزستان بەج-ءى جانە ورتالىق ازيا بەج-ءىنىڭ قاتارلاس جۇمىس ىستەۋىن قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسى باستالعان بولاتىن. ەلدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا جۇرگىزىلگەن قايتا قۇرۋلار ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ اشىق باسەكەلەستىك نارىعىن قۇرۋعا, اقى تولەمەۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە جانە شەكارالاس ەلدەردىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىمەن قاتارلاس جۇمىس ىستەۋدى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ العىشارتتارىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. تاراپتاردىڭ تمد ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق كەڭەسى اياسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. وسى سالا توڭىرەگىندە ءتۇرلى ماسەلەلەر بويىنشا ورتاق قورىتىندىعا كەلىپ, بىرلەسىپ اتقارعان جۇمىستارىمىزعا قاتىستى بىرىڭعاي شەشىم قابىلدايمىز.
ۇزاق ۋاقىت بويى جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر مەن 2000 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا «KEGOC» اق پەن «رەسەي بەج» راق اراسىندا جاسالعان شارت ناتيجەسىندە قازاقستان بەج مەن رەسەي بەج اراسىنداعى قاتارلاس جۇمىس قالپىنا كەلدى, ال 2000 جىلى قىركۇيەكتە قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ, قىرعىزستاننىڭ, تاجىكستاننىڭ, تۇركىمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرى بىرىكتى.
«KEGOC» اق-تىڭ 2010 جىلعى مامىردا رەسەيلىك ەنەرگيا سۋبەكتىلەرىمەن: «فسك ەەس» ااق-پەن, «سو ەەس» ااق-پەن, «ينتەر راو ەەس» ااق-پەن جاساعان جاڭا كەلىسىم-شارتتار توپتاماسى جۇمىسىمىزدى جاڭا ءبىر ساپالى كەزەڭگە كوتەردى. بۇل كەلىسىمدەر رەسەي مەن قازاقستان ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسىن رەتتەپ, ءارى ەنەرگەتيكتەرگە قوس ەلدىڭ تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن بىرلەسكەن جۇمىس ارتىقشىلىقتارىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ەكى مەملەكەت باسشىلارى جاريا ەتكەن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك – ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق كەڭىستىكتى قۇرۋ جونىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە جول اشتى.
حالىقارالىق قاتىناستارعا كەلەتىن بولساق, ەۆروەلەكتريك قاۋىمداستىعىمەن ىنتىماقتاستىقتا كوپ تاجىريبە الدىق, اقش ەنەرگەتيكالىق قاۋىمداستىعىمەن بايلانىس جولعا قويىلدى. 2009 جىلدان باستاپ كومپانيانىڭ وكىلدەرى «KazEnergy» قازاقستان مۇناي گاز جانە ەنەرگەتيكالىق كەشەنى ۇيىمدارى قاۋىمداستىعىنىڭ» قۇرامىندا دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق كەڭەس جۇمىسىنا قاتىسىپ كەلەدى.
– باقىتجان تولەۋقاجى ۇلى, جالپى KEGOC برەندى جانە اكتسيونەرلىك قوعامى تۋرالى اڭگىمە بولا قالسا, كوپشىلىك وعان وزدەرىنىڭ وڭ باعاسىن بەرىپ جاتادى. كومپانيانىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى مەن العان باعىتى قانشالىقتى تابىستى بولدى, وسى تابىس كوزى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– قر بەج جۇيەلىك وپەراتورىنىڭ قالىپتاسقان جانە قازىرگى تاڭدا قولدانىلىپ وتىرعان جۇمىس ءتاسىلى ۋاقىت سىنىنان وتكەن ءساتتى جوبا. ونىڭ تيىمدىلىگىنە «KEGOC» اق تاراپىنان قازاقستان ۇەت-تى جاڭعىرتۋعا تارتىلعان 1 ميللياردتان استام اقش دوللارى ناقتى دالەل. وسى قاراجاتتىڭ 55 پايىزى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ 2008-2011 جىلدار ارالىعىندا كەپىلسىز بەرگەن قارىز قاراجاتى.
2010 جىلى «KEGOC» اق-تىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى بەكىتىلدى. وندا قازاقستان بەج جۇمىسىنىڭ سەنىمدىلىگى مەن ونىڭ ءتيىمدى دامۋىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ۇكىمەت پەن جالعىز اكتسيونەردىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى كومپانيا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالدى.
«KEGOC» اق-تىڭ نەگىزگى ماقساتى – الەمدىك دەڭگەيدەگى باسەكەگە قابىلەتتى كومپانياعا اينالۋ. بۇل قازاقستان بەج جۇمىسىنىڭ ساپاسى مەن سەنىمدىلىگىن, الەمنىڭ ۇزدىك ەلەكتر جەلىلىك كومپانيالارى دەڭگەيىنە جەتۋدى, اكتسيونەرلىك جارنانىڭ تۇراقتى ءوسۋىن, قازاقستان مەن تمد-دا كورپوراتيۆتىك دامۋ دەڭگەيى بويىنشا كوشباسشى بولۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
كومپانيانىڭ تەڭگەرىمدى, بىراق ماقساتى زور ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى بار. تاياۋ جىلداردا العا قويىلىپ وتىرعان باستى مىندەت – استانا جانە الماتى ەنەرگيا توراپتارىنىڭ ەنەرگيامەن جابدىقتاۋ سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك – وڭتۇستىك ءترانزيتىن شىعىس وڭىرلەرى ارقىلى ودان ءارى كۇشەيتۋ جانە جاڭا جەلىلەر, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتارالىق ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىن سالۋ.
اۋقىمدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى جيناقتالعان مول تاجىريبە, پرەزيدەنتىمىز ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى, ۇكىمەتىمىز بەن جالعىز اكتسيونەر تاراپىنان قاجەتتى قولداۋ كورسەتىلۋى – «KEGOC» كومپانياسىنىڭ بولاشاققا زور سەنىممەن قاراپ, العا قويىلعان كۇردەلى مىندەتتەردى شەشۋىنە مۇمكىندىك بەرۋدە.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن مارات اققۇل.