ەگەمەن ەل اتانىپ, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك مارتەبەسىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتۋدىڭ ادامزات وركەنيەتى مويىنداعان بىرنەشە العىشارتى بار. سولاردىڭ ءبىرى – تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتول رامىزدەرىنىڭ بولۋى. بۇل – اسا ماڭىزدى نىشاندىق فاكتور. سايىپ كەلگەندە, استارىندا «ءوز تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز قولىنا العان ەلمىز» دەگەن سەرتتى سىر تۇيگەن ساياسي ايىرىم بەلگىسى, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ اسا جارقىن كورىنىسى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى! بۇل رەتتە قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءۇش بەلگىسىنىڭ ورنى وزگەشە. ءبىرىنشىسى – ەگەمەندىكتىڭ ساياسي-زاڭنامالىق تۇعىرىنا اينالعان تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى. ەكىنشىسى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ رۋحاني جارشىلارى اتانعان مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى (گيمنى). ءۇشىنشىسى – ەكونوميكالىق دەربەستىك تۇعىرىن بيىكتەتە تۇسكەن ۇلتتىق اقشامىز (ۆاليۋتامىز) – تەڭگە. تاۋەلسىز ەل اتانۋ الاش ۇلىنىڭ اسىل اڭسارىنا اينالعان ۇلى يدەيا دەسەك, ونىڭ جۇزەگە اسقاندىعىن ايگىلەپ, قازىرگى زاڭ تىلىمەن ايتقاندا, لەگيتيمدىلىك دەڭگەيگە كوتەرگەن ۇكىلى ءۇش تەتىك تە وسىلار بولدى.
1992 جىلعى 4 ماۋسىم! قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش رامىزدەرى قابىلدانعان بۇل تاريحي داتا ەل تاۋەلسىزدىگى جاريالانعاننان كەيىنگى تۋرا 130-شى كۇن بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش مەملەكەتتىك رامىزدەرىن ازىرلەۋ جونىندەگى ارنايى كوميسسيانىڭ حاتشىسى رەتىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ رامىزدەر ماسەلەسىنە قانشالىقتى ەرەكشە ءمان بەرگەندىگىنىڭ جاقىن كۋاسى بولدىق. رەسمي رامىزدەر جوبالارىنا شىعارماشىلىق كونكۋرس جاريالاپ, وتكىزۋ, ۇزدىك جوبالاردى ىرىكتەۋ جانە كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا سايكەس بەكىتۋ جۇمىستارى 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1993 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءانۇران ءسوزىن قابىلدانعانعا شەيىن ءجۇردى. ەلباسى وسى جۇمىستاردىڭ ءبارىن ۇدايى نازارىندا ۇستاپ, تىكەلەي ارالاسىپ, باعىت-باعدار بەرىپ وتىردى. كوميسسيانىڭ شىعارماشىلىق توپتارىنىڭ وتىرىستارىنا قاتىسىپ, پارلامەنتتەگى تالقىلاۋلارعا باستان-اياق بەلسەنە ارالاستى.
بىردە پرەزيدەنت اكادەميك س.زيمانوۆ باسقارعان تۋ جوبالارىن تالقىلايتىن كىشى جۇمىس توبىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىنا كەلدى. ەشكىم دە مۇنى كۇتە قويعان جوق ەدى. توسىن بولدى. ءبارىمىز دە ابدىراپ قالدىق. بىراق ءبىرازدان سوڭ-اق جايلانىپ سالا بەردىك. ويتكەنى, ەلباسى جۇمىس توبى مۇشەلەرىمەن بىرگە جوبالاردى تالقىلاۋعا ەمىن-ەركىن ارالاسىپ كەتتى. سول جولى پرەزيدەنت ىقپالىمەن ايقىندالعان ءبىر ماڭىزدى ماسەلە تۋدىڭ تۇسىنە قاتىستى تۇجىرىم ەدى. پرەزيدەنتتىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن وتكەن بۇل كەڭەستى قازىر تاريحي جيىن دەۋگە دە بولار ەدى. مەملەكەتتىك تۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى – ءتۇسى تۋرالى وندا ورتاعا سالىنعان ويلار وسى ورايداعى رەسمي تۇجىرىمدامالىق كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا يگى ىقپال ەتتى.
وسى ورايدا مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدىڭ, اسىرەسە, تۋ مەن ەلتاڭبانىڭ ءدال قازىرگىدەي بولىپ شىعۋىنا ولاردىڭ جوبالارىن ىرىكتەۋ مەن قابىلداۋعا قاتىسقان شىعارماشىلىق كوميسسيا مۇشەلەرى مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ دا ىقپالى مول بولعاندىعىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك. سايىپ كەلگەندە, ولاردى سول كەزدەگى قوعامدىق ويدىڭ جەمىسى دەسە دە بولار ەدى. جەكە مۇراعاتىمداعى مەملەكەتتىك رامىزدەردى قابىلداۋعا قاتىستى رەسمي قۇجاتتار مەن ءتۇرلى ماتەريالداردى اقتارىپ, قاراعان سايىن وسىعان كوزىم جەتە تۇسەدى. بۇل, ارينە, ءرامىز اۆتورلارىنىڭ ەڭبەگىنە, شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى مەن كاسىبي-ورىنداۋشىلىق شەبەرلىكتەرىنە ەش كولەڭكە تۇسىرمەيدى. قايتا ولاردىڭ ۇسىنعان جوبالارىنىڭ ۇزدىك تانىلۋىنىڭ باستى وبەكتيۆتى سەبەبىن ۇعۋعا كومەكتەسەدى. ولاردىڭ ونەردە تاماشا تالانت يەلەرى بولۋمەن قاتار, تۋعان حالقىنىڭ تاريحىن, بولمىسى مەن اڭسارىن تەرەڭ بىلەتىن, زامانا رۋحىن تامىرشىداي تاپ باسقان ارىس ازاماتتار, زەردەلى قايراتكەرلەر ەكەنىن اڭعارتادى.
تاعى دا ەسكە تۇسەدى. تاماشا قازاقى ورنەك قالاي تۋ كوزايىمىنا اينالعانى. العاشىندا ونشا ويلاستىرىلماعان باسى ارتىق دەتال ءتارىزدى اسەر ەتىپ, دەپۋتاتتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعا قويمادى. ءۇزىلىس كەزىندە جوبا قاسىنا كەلگەن ەلباسى ش. نيازبەكوۆكە:
– قازاقى ورنەكتى جاقسى تاپقان ەكەنسىڭ, شاكە. وندا تەرەڭ ماعىنا بار. مىنا كوك ءتۇس, التىن كۇن مەن قىران قۇس بەينەلەرىنىڭ رامىزدىك ماعىناسى, نەگىزىنەن, جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتار بيىگىنەن سويلەيدى. ال «قوشقار ءمۇيىز» – ناعىز ءتول ۇلتتىق ناقىشىمىز عوي. جوبا قابىلدانار بولسا, ونىڭ ورنالاسۋ ورنىن دا, بوياۋ ناقىشىن دا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ديزايندىق شەشىمىن قايتا قاراۋ كەرەك. كورىكتىرەك, كورنەكتىرەك ەتكەن ءجون. سونان سوڭ مىنا كۇننىڭ بەينەسىن تۋرا ورتاعا جىلجىتقان دۇرىس بولادى, – دەپ ەسكەرتتى.
كوپ سويلەي قويمايتىن كورنەكتى قىلقالام شەبەرى:
– ۇقتىم, نۇرەكە. شالالاۋ بولدى. مىندەتتى تۇردە جەتىلدىرەمىن, – دەپ باسىن ءيدى.
جوبا اۆتورىنا جاساعان ۇسىنىستارىن ءسال كەيىنىرەك, ۇزىلىستەن سوڭ ءسوز العان ساتتەرىنىڭ بىرىندە, ەلباسى دەپۋتاتتار الدىندا دا ورتاعا سالدى. ولار قولدادى. كەيىن ورنالاسۋى دا, بوياۋى دا, كولەمى دە وزگەرتىلگەن ۇلتتىق ناقىش – قازىرگى كوك بايراعىمىزدىڭ ەڭ ءبىر كوزايىم دەتالى. كۇن بەينەسى دە تۋرا تورگە قوندى.
ويدى وي قوزعايدى. ەلباسىنىڭ پارلامەنتتىك تالقىلاۋ كەزىندە كوپشىلىك دەپۋتاتتار تاراپىنان قولداۋ تاپقان ءبىر جوباعا قاتىستى كەيىن ۇياتقا قالدىرار اشىق پلاگياتتى قالاي بولدىرماي تاستاعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى دە. كۋاگەر بولعان بۇرىنعى دەپۋتاتتار مەن جۋرناليستەر دە ۇمىتقان بولۋى كەرەك. ءبىر قىزىعى – وعان سول كەزدە دە ەشكىم ونشا ءمان بەرە قويعان جوق. جاقىندا ءبىزدىڭ ەلتاڭبانىڭ ديزاينىن ەكۆادورلىقتاردىڭ (MASOSH فيرماسى) زاڭسىز پايدالانعانى تۋرالى شۋ كوتەرىلىپ, ول, ءتىپتى, ديپلوماتيالىق جولمەن رەسمي نوتا الماسۋعا دەيىن جەتكەنى تۋرالى اقپاراتتى ەستىگەن كەزدە مەنىڭ ەسىمە سول ەپيزود ءتۇستى.
مەملەكەتتىك رامىزدەر جوبالارىن تالقىلاۋدىڭ ەڭ ءبىر قىزعان شاعى بولاتىن. پارلامەنت زالىنىڭ وزىنە تيەسىلى مارتەبەلى تورىندە وتىرعان ەلباسى شاقىردى. قاسىنا بارعان سوڭ:
– ەربول, سەن ماعان وتكەندەگى الەم رامىزدەرى كاتولوگىن تەز جەتكىزشى. مىنا ءبىر كوپشىلىك ىقىلاسى اۋا باستاعان جوبا باسقا ءبىر ەلدىڭ نىشانىنا ۇقسايتىن ءتارىزدى. بايقاماي «ۇرلاپ» الىپ, ۇياتقا قالىپ جۇرمەيىك, – دەپ شۇعىل تاپسىرما بەردى.
«ساباقتى ينە ساتىمەن» دەگەندەي, جول بولعاندا, ىزدەگەن كىتاپ كابينەتتە بولىپ شىقتى. ەلباسىنىڭ ءبىر كورگەنىن ۇمىتپاي, ەستە ساقتايتىن زەردەسىنە ءتانتى بولدىم. اشىپ قاراسام, كۇدىگى انىق, تۋرا قولمەن قويعانداي. قاجەتتى بەتتى بەلگىلەپ, جەدەل اپارىپ, ەلباسى قولىنا تاپسىردىم.
سالدەن سوڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الدىنداعى ميكروفوندى قوسىپ, اڭگىمەگە ارالاستى دا, جوباعا ءوزىنىڭ دە نازارى اۋىپ وتىرعانىن, بىراق, وكىنىشكە قاراي, ول باسقا ءبىر ەلدىڭ اسكەري ءرامىزىنىڭ كوشىرمەسى بولىپ شىعاتىنىن ەسكەرتتى.
– ماعان بۇل دا ۇنايدى, – دەدى ەلباسى. – تەك بولگاريانىڭ اسكەري-تەڭىز بايراعىنان اۋماي قالىپتى. مىنە... تۇپ-تۋرا ءوزى. سوندا قازاقستاندا بولگاريانىڭ تەڭىز اسكەرلەرىنىڭ جالاۋىن جەلبىرەتىپ جۇرەمىز بە؟
قيسىندى سوزگە كىم قارسى كەلسىن. جاڭا عانا تاۋ قوپارارداي بولىپ كۇمپىلدەپ وتىرعان كەيبىرەۋلەردىڭ سالى سۋعا كەتىپ قالعانى اڭعارىلىپ-اق تۇردى. ەل تۋى ەلدىك مازمۇننان ادا, ۇلتتىق سيپاتتان سىرت ءدۇبارا جوبادان وسىلاي اراشالانىپ قالدى.
ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون, ەلباسى تۇڭعىش تاۋەلسىزدىك رامىزدەرىنىڭ ءتول تاريحي تامىرى تەرەڭنەن بوي تارتۋىن, ۇلتتىق بولمىسى انىق تا ايشىقتى بولۋىن قالادى. ەلتاڭبا جوباسىندا تەرەڭ ماعىنالى, كەزىندە الاش ارداگەرلەرىنىڭ دە نازارى تۇسكەن شاڭىراق بەينەسىنىڭ جاراسىم تاپقانىنا شىن قۋاندى. اپسانالىق ارعىماقتاردى دا گەرالديكالىق داستۇرلەرگە قايشىلىعى جوق ەركىن شىعارماشىلىق كوزقاراستاردىڭ كوزايىم كورىنىسى رەتىندە قابىلدادى. تۋدىڭ شىمقاي كوك ءتۇسىن, قىران قاناتىنداعى كۇن بەينەسىن, ۇلتتىق ورنەكتى, ءانۇران اۋەنىندەگى ءتول تابيعي يىرىمدەردى اشىق قولدادى, ءانۇران ءماتىنى جوبالارىن قولىنا قالام الىپ وتىرىپ, ءوز قولىمەن جازعان پىكىرلەرىنىڭ اراسىندا بۇرىنعى نۇسقاداعى «ءبىز – قازاق ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان» دەگەن جولداردى ساقتاۋعا بولماس پا ەدى دەگەن وي تاستادى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇڭعىش رەسمي رامىزدەرى تاڭدالعان سول تاريحي كۇنگى ءبىر سوزىندە:
– وسىندا بىرنەشە جوبا قات-قابات جارىسا تالقىلانىپ جاتىر. ايدى, سەگىز بۇرىشتى جۇلدىزدى جاراتپادىق. جارايدى, سولاي-اق بولسىن... كونسەنسۋس كەرەك, ارينە. بىراق رامىزدە تىم بولماسا ءبىزدىڭ شىعىستا تۇراتىنىمىزدى كورسەتپەۋگە بولمايدى (تۋداعى كۇن بەينەسىنە قاتىستى داۋعا وراي ايتىلعان – ە.ش.). كۇن شىعىستان شىعادى عوي. ءبىز – تيان-شان تاۋىنىڭ ەتەگىندە, الەمنىڭ كۇنشىعىسىندا ورنالاسقان مەملەكەتپىز. قاناتتى قىران, بۇركىت بولسا, ول دا ۇلتتىق نىشانىمىزعا جاتادى, ەشقانداي دا جاۋگەرشىلىك پيعىل بىلدىرمەيدى.
بۇل بەلگىلەردىڭ ءبارىنىڭ استارىن, رامىزدىك ءمان-ءمانىسىن ءبىز ءوز بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزگە دە ەشبىر قىسىلماي, ەركىن ءتۇسىندىرىپ بەرە الامىز. ءبىز كۇن نۇرىن توككەن, كوك اسپاننىڭ استىندا بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز, بەرەكە-بىرلىكتى قالايمىز – تۋىمىزدىڭ بىرىڭعاي ءبىر ءتۇستى بولۋى دا سودان دەگەندەي, مىسالى,.. – دەپ تەبىرەنگەنى مەنىڭ ءالى ەسىمدە. رامىزدەرگە قاتىستى بىردەڭە جازار كەزدە ءجيى ويعا ورالادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇڭعىش رامىزدەرىن قابىلداۋ كەزىندە مەن ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە, قازاق تىلىنە, قازاق تىلىندەگى تەرميندەردى كەڭ قولدانۋعا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتتى كوزقاراسىن تانىتاتىن مىسالداردى دا بايقاپ, جادىما ءتۇيدىم. تۇساۋكەسەر ساتىندە سويلەيتىن ءسوزىنىڭ جوباسىن ازىرلەپ جاتقان تۇستا «گەرب», «گيمن», «سيمۆول» دەپ جازىلعان جەرلەردى ءوز قولىمەن «ەلتاڭبا», «ءانۇران», «نىشان, ءرامىز» دەپ تۇزەتتى. بۇل وزگەشە قولتاڭبا قازىر قولىمىزدا ساقتاۋلى.
ەلباسى جانە مەملەكەتتىك رامىزدەر تاقىرىبىن ءسوز ەتكەندە, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ رەسمي نىشاندارعا قۇرمەتپەن قاراۋ جونىندەگى ونەگەلى ۇلگىسىنە توقتالماۋعا بولمايدى. ونىڭ ايقىن كورىنىستەرى – تۇڭعىش تاۋەلسىزدىك رامىزدەرى قابىلداڭعان كۇندى – 4 ماۋسىم كۇنىن ءوز جارلىعىمەن «مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى» رەتىندە ەلىمىزدەگى ساناۋلى مەرەكەلىك داتالار قاتارىنا قوسۋى, تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا استانادا مەن بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا ءتۇرلى رەسمي سالتاناتتى جيىندار وتەتىن «مەملەكەتتىك رامىزدەر» الاڭدارىنىڭ اشىلۋى, مەملەكەتتتىك حاتشى ق. ساۋداباەۆ باسقاراتىن ارناۋلى كوميسسيانىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋى جانە وندا رامىزدەردەردى پايدالانۋ مەن قۇرمەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تىكەلەي مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ ەسەپ بەرۋى ادەتتى نورماعا اينالۋى, سونىڭ ناتيجەسىندە جاستاردى وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋگە تىڭ سەرپىن بەرىلۋى, بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىندە ارناۋلى فەستيۆالدار وتكىزىلۋى جانە باسقا بۇرىندارى مۇنشالىقتى كەڭ قانات جويا قويماعان يگى قۇبىلىستار.
وسىعان وراي مىنا ءبىر جەكە ادامي فاكتوردىڭ ونەگەسىنە دە كوڭىل بولە كەتۋگە بولادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاشان دا مەملەكەتتىك ءانۇران ورىندالعان كەزدە وڭ قولىن كەۋدەسىنە كوتەرىپ تۇرىپ, قوسىلادى. اشىق تا جىگەرلى داۋىسى انىق ەستىلەدى. بۇل دا – تاۋەلسىزدىك رامىزدەرىنە لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ جونىندەگى ەلباسى ونەگەسى! وتانشىل قازاقستاندىقتاردىڭ بارشاسى ۇلگى تۇتار پرەزيدەتتىك ونەگە!
ەربول شايمەردەن ۇلى, ءرامىزتانۋشى, مەملەكەتتىك رامىزدەر جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, قر تۇڭعىش مەملەكەتتىك رامىزدەرىن ازىرلەۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جاۋاپتى حاتشىسى (1991-1993).