جازيرالى جەتىسۋ, اسقاق الاتاۋ... سۇقتانساڭ كوز تويماس سۇلۋلىققا تولى وسىناۋ كوركەم ولكەنى كوپ كەزدىم. كوشپەلى ءومىردىڭ ەمىس-ەمىس ەلەستەرىمەن كەزدەستىم. اۋىلداعى ادامدار باسىمنان سيپاپ, باۋىرعا تارتتى. جىلقىشىلارمەن قىرعا شىعىپ, قىمىز ءىشتىم. سالبۋرىندى تاماشالاپ, ساياتشىلاردىڭ بۇركىت سالعانىن كوردىم. كەۋدەسى كەڭ سارايداي كەمەڭگەر قاريالاردان ەسكى اڭگىمەلەرگە قانىقتىم. حالىقتىڭ ادەت-عۇرىپتارىمەن تانىستىم. قىسقاسى, وتانىما قازاق بولىپ قايتتىم.
تاياۋدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ۆەنگريانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىمەن بىرلەسىپ ماجارلىق بەلگىلى شىعىستانۋشى ديورد ءالماشيدىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا بايلانىستى سەمينار ۇيىمداستىرىپ, فوتوسۋرەت كورمەسىن وتكىزدى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, استاناعا ات باسىن ارنايى بۇراتىن سول ەلدىڭ ەكى ەتنوگراف عالىمىنىڭ بىرەۋى قازاقشاعا سۋداي كورىنەدى. ونىمەن قويماي, باتىرلار جىرىن جاعى تالعانشا جاتقا سوعادى ەكەن. جاعىمدى جاڭالىق جارعاق قۇلاعىمىزعا جەتكەن سوڭ جاتامىز با, ۇلتىمىزدىڭ اسىل قازىنالارىن ۇلىقتاعان شەتەلدىك ازاماتپەن تىلدەسىپ قالۋعا اسىقتىق.
القالى جيىنعا الىس-جاقىننان جينالعان اعايىنعا ءىلىم-ءبىلىم تۇنىپ تۇرعان ءتورىن ۇسىنعان ۇلتتىق كىتاپحاناعا ەرتەرەك كەلىپ, كەرەك ادامىمىزدى قينالماي تاپتىق. تالانتىنا سىرتتاي تامسانىپ ۇلگەرگەن جاڭا تانىسىمىز تالاي كىتاپ تاۋىسقان تاقۋا عالىمنان گورى ايگىلى ارتىسكە مە, ساڭلاق سپورتشىعا ما كوبىرەك كەلىڭكىرەيتىن سياقتى. ءجۇرىس-تۇرىسى, كيىم كيىسى باسقا ارىپتەستەرىنەن ءسال بولەكتەۋ. تەك, سابىرلى ءجۇزى مەن سالماقتى كوزقاراسى عانا ساليقالى سالانىڭ وكىلى ەكەنىن اڭعارتىپ تۇرعانداي.
كوڭىلىمىز قالاعانداي كوسىلە اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدىڭ رەتى كەلمەدى. الداعى جاسايتىن بايانداماسىنا الاڭداۋلى ەكەنىن بايقادىق. ونىڭ ۇستىنە جان-جاقتان جامىراي امانداسىپ, قال-جاعدايىن سۇراۋشىلار سۇحباتتاسۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ايتسە دە اككىلىك جاساپ, امالداپ بۋداپەشتىك مەيماننىڭ كوكەيىندەگى كوپ ويلاردىڭ شەت جاعاسىن سۋىرتپاقتاپ شىعارۋعا تىرىستىق.
بۇيىمتايىمىزدى بىلدىرە باستاعانىمىز سول ەدى, جانىمىزعا جانىعىپ اساي-مۇسەيلەرىن ارقالاعان تەلەارنالاردىڭ جۋرناليستەرى جەتتى دە, اي-شايعا قاراماي كامەرالارىن ىسكە قوسىپ جىبەرگەنى. امالسىز ارتقا شەگىندىك تە, تەلەتۇسىرىلىمنىڭ بارىسىن سىرتتاي باقىلاۋشىلار قاتارىنا قوسىلدىق.
ول قازاقشا ويقاستاي جونەلدى. جورعاداي جوسىلۋىن, شىركىننىڭ. تۇس-تۇستان تاڭدايلار تاقىلدادى. ءتىلى نەتكەن جاتىق, ويلارى قانداي ورامدى. ورىستە بىرگە جۇرسە دە ءوز ەنەسىن ەمە المايتىن سىرگەلى بۇزاۋ سەكىلدى پۇشايمان حالگە تۇسكەن ءورىستىلدى قانداستارىمىزعا تىڭداتار ما ەدى, مىنا ينتەرۆيۋدى. ءاي, بىراق ونداي دىمبىلمەستەر ءبارىبىر ەشتەڭە تۇسىنبەيدى عوي...
ءداۋىتتىڭ داۋىسى دا قۇلاعىمىزعا مايداي جاعىپ بارادى. سوزدەرى دە ءسولدى ەكەن.
– جيىرما جىلدان بەرى قازاق حالقىنىڭ ەتنوگرافياسىن زەرتتەپ ءجۇرمىن. ەڭبەگىمدى ەلگە تانىتۋ ءۇشىن ەلۋگە تارتا ماقالا جازدىم. مەنىڭ قازاقتانۋعا قۇشتارلىعىمدى وياتقان ءبارىڭىز بىلەتىن يشتۆان قوڭىر ماندوكي اعام ەدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەكەۋارا سىرلاسۋ ۇستىندە اعىنان جارىلىپ, اقىل-كەڭەسىن بەردى. بىزدەگى قۇمان-قىپشاقتاردىڭ شىققان تەگىن بىلگىڭ كەلسە, الدىمەن انا قازاقتاردىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن زەرتتە. الايدا قازاقتىڭ ءتىلىن جەتىك بىلمەيىنشە, العا قويعان ماقساتىڭا جەتە المايسىڭ, دەگەنى ەسىمدە قالىپ قويىپتى. وكىنىشكە قاراي, ومىردەن ەرتە ءوتىپ كەتتى. مارقۇم ماعان اسىل ارمانىن اماناتتادى ما ەكەن, كىم ءبىلسىن؟.
– جاقسىنىڭ جولىن جالعاستىرعانىڭىز ءجون بولىپتى. قازىرگى تاڭدا قانداي ىزدەنىس ۇستىندەسىز؟
– قازاقتار مەن قىرعىزدار اراسىنداعى باقسىلىق سالتتار مەن ىرىمدار قاتتى قىزىقتىرادى. ارۋاق ماسەلەسىنە بايلانىستى دا ءارتۇرلى باعىتتا ىزدەنىپ, وزىمشە پىكىر ءتۇيدىم. بۇل جۇمىستارىم بۇيىرسا, جەكە كىتاپ تۇرىندە جارىق كورمەك.
– ەتنوگرافياعا اۋەستىگىڭىز نەدەن باستالدى؟
– مەن بۋداپەشتە تۋىپ-وسكەن قالانىڭ بالاسىمىن. بىراق, قۇمان دالاسىنداعى ناعاشىلارىمنىڭ ۇيىنە ءجيى باراتىنمىن. بۇل ارانى سوناۋ ءحىىى عاسىردا باتۋ حانعا باس يمەي ەۋروپاعا قونىس اۋدارعان قىپشاقتاردىڭ ۇرپاقتارى مەكەندەيدى. ەكى ەلدىڭ قانى بۇگىندە ابدەن ارالاسىپ كەتكەن. دەگەنمەن قازىرگى قۇمان-قىپشاقتارىڭىز وزدەرىنىڭ شىققان تەگىن ۇمىتپاعان. التىن باستاۋلارىنىڭ الىستاعى ازيادا ەكەنىن ەستەن شىعارمايدى. اتاجۇرتتارى تۋرالى تەرەڭىرەك بىلۋگە قۇمار. ماعان دا سولاردان بىردەڭە جۇقسا كەرەك. ايتەۋىر اڭسارىم وسى جاققا اۋا بەردى.
– بارەكەلدى! «جىگىتتىڭ جاقسىسى – ناعاشىدان» دەگەن ەمەس پە؟! وزىمىزگە تارتقان ورەن بولدىڭىز عوي. سودان ەبىن تاپسا, جيەن دە ەل بولاتىنىن دالەلدەۋگە كىرىسىپ كەتتىڭىز.
– قانشا ايتقانمەن بويىمدا قىپشاقتاردىڭ قانى بار بولعاندىقتان ءبىر بۇيرەگىم سىزدەرگە بۇرعان دا. ەكى عاسىر قيان دالانى قيقۋلاتىپ, قايقى قىلىشتارىمەن تالاي دۇشپاندارىنىڭ باسىن قاققان قىپشاقتار شىڭعىسحان شاپقىنشىلىعىنا شىداس بەرە الماي, شارتاراپقا تارىداي شاشىراپ كەتتى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن قاپ تاۋىنا استى, دۋناي جاعالادى, ارابيانى بەتكە الدى. سولاردىڭ سوقتالى ءبىر بولىگى ءبىزدىڭ ۆەنگريا جەرىنە تۇراقتاعانى امبەگە ايان. قارساقتاعى قۇمان قىپشاقتاردىڭ ورتا ازياداعى ءتۇبى ءبىر تۋىستارىمەن رۋحاني بايلانىستارىن زەرتتەۋگە زەيىن قويدىم. ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق, قىرعىز, قاراقالپاق, نوعاي حالىقتارىنىڭ سالت-داستۇرلەرىن سارالاۋعا نيەت قىلدىم. مەن وندا بۋداپەشتىڭ لوراند ەتۆيوش اتىنداعى گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن بولاتىنمىن. نەگە ەكەنىن قايدام, ماندوكۋ مارقۇمنىڭ «ەڭ اۋەلى قازاقتىڭ ءتىلىن ءبىل, ايتپەسە ولاردىڭ ىشىنە كىرە المايسىڭ» دەگەن اقىلى ويىما قايتا-قايتا ورالا بەردى. سونىمەن قويشى, 1993 جىلى قازاقستان مەن ۆەنگريا اراسىنداعى كەلىسىمشارت اياسىنداعى ستۋدەنتتەر الماسۋ باعدارلاماسى بويىنشا الماتىعا كەلىپ, اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتكە قابىلداندىم. الايدا, اۋديتورياداعى ساباقتار قاناعاتتاندىرا قويمادى. قۇر تەوريامەن تەرەڭگە بويلاي المايتىنىمدى بىردەن سەزدىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاي-ءتاي باسقان كەزى. قالاداعى قازاقتار ءبىر-بىرىمەن نەگىزىنەن ورىسشا سويلەسەدى. اينالامداعىلاردان بىردەڭە سۇراسام, «گوۆوريتە نا رۋسسكوم يازىكە» دەپ بەتىمدى قايتارىپ تاستايدى. ال, ەندى كەلىپ ويلانايىن. ءتىلدى تەزدەتىپ يگەرۋ ءۇشىن نە ىستەۋىم كەرەك سوندا؟ شاقشاداي باسىمدى شاراداي قىلىپ ونىڭ دا جولىن تاپتىم-اۋ اقىرى. قالادان قاشىپ, اۋىلدارعا بارۋ قاجەتتىگى جونىندە شەشىم قابىلدادىم.
جازيرالى جەتىسۋ, اسقاق الاتاۋ... سۇقتانساڭ كوز تويماس سۇلۋلىققا تولى وسىناۋ كوركەم ولكەنى كوپ كەزدىم. كوشپەلى ءومىردىڭ ەمىس-ەمىس ەلەستەرىمەن كەزدەستىم. اۋىلداعى ادامدار باسىمنان سيپاپ, باۋىرعا تارتتى. جىلقىشىلارمەن قىرعا شىعىپ, قىمىز ءىشتىم. سالبۋرىندى تاماشالاپ, ساياتشىلاردىڭ بۇركىت سالعانىن كوردىم. كەۋدەسى كەڭ سارايداي كەمەڭگەر قاريالاردان ەسكى اڭگىمەلەرگە قانىقتىم. حالىقتىڭ ادەت-عۇرىپتارىمەن تانىستىم. قىسقاسى, وتانىما قازاق بولىپ قايتتىم.
– دۇرىس. ەڭ باستىسى نيەت قوي. الدىنا بيىك ماقسات قويعان جان كەز-كەلگەن قيىندىقتى جەڭەدى. قارا سۋدى تەرىس اعىزارداي اعىلشىنشاسى مەن ورىسشاسى بار, بىراق انا تىلىنەن ماقۇرىم ءبازبىر باۋىرلارىمىزعا ساباق بولاتىن مىسال ەكەن بۇل ءوزى. تالابىڭىزعا نۇر جاۋسىن!
– راحمەت, شىن جۇرەكتەن شىققان تىلەگىڭىزگە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
– بۇگىنگى باسقوسۋدىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالىپ وتىرعان الماشيدەي ايتۋلى تۇلعاعا قانداي قاتىسىڭىز بار؟
– ايتايىن. قازاقستاننان قايتىپ ەلىمە ورالعان سوڭ سول كەزدە ءوزىم سەكىلدى ستۋدەنت, بۇگىندە ۇلكەن عالىم اتانعان يشتۆان شانتامەن كەزدەسىپ, ەكەۋىمىز ءبىراز سىرلاستىق. ول ماعان ماجاردىڭ ايگىلى شىعىستانۋشىسى ءالماشيدىڭ «ازيا جۇرەگىنە ساياحاتىم» اتتى 700 بەتتىك قالىڭ كىتابىن كورسەتتى. سونداعى سۋرەتتەر كوزىمە وتتاي باسىلدى. مەن ابدەن باۋىر باسقان جەتىسۋ قازاقتارىنىڭ جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن حابار بەرەتىن فوتولارداعى جاسىل جايلاۋ, وزەن-كول, تاۋ-تاس, تاعىسىن تاعىلار سانامداعى ساعىنىشتى تەربەپ جىبەردى. كەرەگەسىن ءتۇرىپ تاستاپ تورىندە جامباستاپ جاتقان كيىز ۇيلەر, دومبىراشىلار كۇرەڭ كەشتى كۇڭىرەنتىپ تارتقان قازاقتىڭ قايران كۇيلەرى, اتالار مەن اجەلەردەن ەستىگەن اڭىز-ەرتەگىلەر, ءبارى-ءبارى ەسىمە ءتۇستى.
الگى كىتاپقا قىزىققانىم سونشا, ەكى-ءۇش كۇن باس الماي وقىپ تاۋىستىم. سول ساتتەن باستاپ الماشي ساياحات جاساعان جەرلەرمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, دەرەكتى كينو تۇسىرۋگە بەل بۋدىم. كوپ كەشىكپەي كوكەيدەگى ويىمدى جۇزەگە اسىردىم.
– كينوفيلمدى ءتۇسىرۋ بارىسىندا قانداي قىزىق وقيعالار بولدى؟
– ايتسام نانبايسىز.
– ە, نەگە؟!
– ەندەشە, تىڭداپ كورىڭىز. الماشي ىلەدە قايىقپەن ءجۇزىپ بالقاش كولىنە بارعان. ءبىزدىڭ ەكسپەديتسيامىز دا سول باعىتپەن تارتتى. جول-جونەكەي دالادا ماڭ-ماڭ باسقان تۇيەلەردى كوردىك. ادەيىلەپ بۇرىلىپ قاسيەتتى جانۋارلاردىڭ قاسىندا ءبىراز ايالدادىق. ماڭعاز كەيىپتەگى مال يەسى ءبىزدى دامگە شاقىردى. داستارحان باسىنداعى اڭگىمە ۇستىندە وتاعاسى تۇيە باعۋ باياعىدان اتاكاسىپتەرى ەكەنىن, ءتىپتى وسىدان ءجۇز جىلداي بۇرىن اتالارى وسى ولكەگە ساپارلاعان الدەبىر ەۋروپالىق جيھانكەزگە لاۋشى بولعانىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى. ويلاپ قاراساق, بۇدان ءجۇز جىل بۇرىن بۇل جاققا الماشيدەن باسقا بىردە-ءبىر ەۋروپالىق اياق باسپاعان سەكىلدى. ەندەشە مىنا وتىرعان كىسى تۇيەلەرىمەن جۇگىن تاسىپ, الماشيعا قىزمەت كورسەتكەن كىسىنىڭ نەمەرەسى ەمەي, نەمەنە؟!
– مىنا قىزىقتى قاراڭىز...
– توقتاي تۇرىڭىز, ودان دا قىزىعىن ايتايىن. الماشي نارىنقول ءوڭىرىن ارالاپ, سانتاس اسۋى ارقىلى قاراقولعا اسقاندا ورازبەك دەگەن قىرعىز جىگىتىن جولباسشىلىققا جالداپتى. ءبىز ونىڭ دا ۇرپاقتارىمەن ۇشىراستىق. قالاي دەيسىز عوي. قاراقولعا جەتكەن بويدا دوقتىرباي ورازبەكوۆ اتىنداعى كوشەگە توپ ەتە قالدىق. ەرىكسىز ەلەڭ ەتتىك. ويتكەنى, ءالماشيدى قازاق-قىرعىز ونىڭ وقىمىستىلىعىن مەڭزەپ دوقتىرباي اتاعانىنان حاباردارمىز. ال, ورازبەك – جاڭاعى جولباسشىنىڭ اتى. ءجون سۇراماققا جاقىن ورنالاسقان ۇيلەردىڭ بىرىنە باس سۇقتىق. ءۇي ىشىندەگىلەردەن مىنا كوشەگە ەسىمى بەرىلگەن دوقتىرباي ورازبەكوۆتىڭ كىم ەكەنىن سۇرادىق. «ول مەنىڭ – اتام» دەدى شاڭىراق قوجايىنى شالقالاي قوقىرايىپ. «كىم بولعان» دەدىك ءبىز تاعى دا تاقىمداي ساۋال قويىپ. «نكۆد وفيتسەرى, ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر» دەدى اناۋ ودان سايىن استامسىپ. «ورازبەك اتالارىڭىز شە؟». «ول كىسى تۋرالى كوپ بىلە بەرمەيمىز. قىتايدان اپيىن تاسۋمەن اينالىسقان با, بەلگىسىزدەۋ. ايتەۋىر, شىڭجاڭ جاقتا قاپيادا قازاعا ۇشىراپتى».
ء تيىستى ماعلۇمات قۇلاعىمىزعا تيگەن سوڭ, «تەرگەپ-تەكسەرۋدى» دوعارىپ, جونىمىزگە كوشتىك.
– قولدارىڭىزدا اتا-اجەلەرىڭىزدىڭ سۋرەتى بار ما؟
– جوق. قايدان بولسىن...
– كورگىلەرىڭىز كەلە مە؟
– ونداي اتتى كۇن قايدا؟
– ەندەشە, كورىمدىكتەرىڭىزدى دايىنداڭىزدار.
الدارىنا تاستاي سالعان اتا-اجەلەرىنىڭ ات ۇستىندەگى بەينەلەرىن كورگەن ۇرپاقتارى ايران-اسىر بولىپ, كۇتپەگەن قۋانىشتان جانارلارى جاسقا شىلاندى.
سولاي...
– ءۇندى فيلمدەرىندەگىدەي ۇيلەسە كەتۋىن قاراشى. عاجاپ!
– ەڭبەگىمىزدىڭ ەش كەتپەگەنىنە ءبىز دە قاتتى قۋاندىق.
– ءداۋىت, ءسىزدى كوپ ءتىل بىلەدى دەيدى.
– سولاردىڭ ىشىندە ەڭ جاقسى بىلەتىنىم – قازاق پەن قىرعىزدىڭ ءتىلى. انا تىلىمنەن كەيىن, ارينە.
– ايەلىڭىز قازاق قىزى ەمەس پە؟
– قىرعىز. بۋداپەشتە ءبىلىم العان.
– قاپ, اتتەگەن-اي, ءوزىڭ قاتتى قادىرلەيتىن قوڭىر اعاڭمەن باجا بولاتىنداي ءجونىڭ بار ەدى.
– بۇيرىق سولاي بولعانى دا.
– ەلدەن ەستۋىمىزشە, ءبىزدىڭ باتىرلار جىرىمىزدىڭ ءبىرازىن بىلەتىن كورىنەسىز.
– ءيا, «الپامىستى», «قوبىلاندى باتىردى», «ەدىگەنى», «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» جاتقا ايتامىن.
– ال, ەندەشە اڭىراتىپ جىبەرشى بىرەۋىن.
– بۇرىنعى وتكەن ومىردە,
ەستىگەن ءسوز كوڭىلدە.
بۇل وقيعا ايتىلار,
ءۇش-ءتورت ساعات كەمىندە.
جيدەلى-بايسىن جەرىندە,
كوك تورعىندى كولىندە,
اسقارالى بەلىندە,
قوڭىرات دەگەن ەلىندە...
– وي, ازامات! كوپ جاسا!
P.S.: اڭگىمە سوڭىندا ءداۋىت شومفاي ءالماشيدىڭ جوعارىدا ءسوز بولعان كىتابىن قازاقشاعا اۋدارۋعا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ىنتا بىلدىرگەنىن, بۇل جوسپاردىڭ جۇزەگە اساتىنىنا كۇمانسىز ەكەنىن ەرەكشە ەكپىن تۇسىرە ايتتى. قازاقتىڭ ەتنوگرافياسىن جان-تانىمەن بەرىلە زەردەلەپ جۇرگەن ماجارلىق عالىمعا ءبىز دە ساتتىلىك تىلەدىك.
اڭگىمەلەسكەن
تالعات باتىرحان, «ەگەمەن قازاقستان»