اتاجۇرتقا جول سالعان قۇجات

– اكىم ابدىقايىم ۇلى, ءسىزدىڭ ۇكىمەت دايىنداعان زاڭعا بالاما جوبا ۇسىنۋى­ڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟

– 1997 جىلى 23 قاڭتار كۇنى ۇكىمەت دايىنداعان «كوشى-قون تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى پارلامەنتكە كەلىپ ءتۇستى. ول كەزدە مەن دەپۋتات ەدىم. وسى زاڭ جوباسىنا جەتەكشىلىك ەتۋ ماعان جۇكتەلدى. جوبامەن تانىسۋ بارىسىندا ءبىرشاما قولايسىزدىقتى بايقادىم. ياعني ەلىمىزگە كوشىپ كەلۋشىلەردى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ تەتىگىن الىپ تاستاپ, ونى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە مىندەتتەپتى. ول تۇستا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتە مۇنداي مۇمكىندىك جوق بولاتىن. زاڭنىڭ ەكىنشى ءبىر كوڭىلگە قونباعان تۇسى قازاقستاننان سىرتقا قونىس اۋدارۋشىلارعا ارنايى مەملەكەت قازىناسىنان قارجىلىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى باپ ەنگىزىلىپتى.

قىسقاسى, ۇكىمەت ۇسىنعان جوبانىڭ رەس­پۋب­ليكاداعى ىشكى-سىرتقى كوشى-قون سايا­ساتىن ۇيىمداستىرۋ مەن نىسانالى تۇر­دە قامتاماسىز ەتۋ نەگىزدەرىن قۇقىق­تىق تۇر­عىدا قاناعاتتاندىرا المايتىنىن اڭ­عاردىم. زاڭنىڭ قۇقىقتىق سيپاتى مەن جەكەلەنگەن ارگۋمەنتتەر اراسىندا قاي­شى­لىقتار جەتەرلىك. وسىدان كەيىن بالاما زاڭ جوباسىن جاساۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىن­دىم دە, ۇكىمەت جوباسىنا جەتەكشىسى بولۋ­­دان باس تارتتىم. مەنىڭ جاڭادان زاڭ جو­باسىن جاساۋىما تۇرتكى بولعان دۇنيە وسى.

– سول كەزدە, ياعني 90-جىلداردىڭ اياعىندا ەلىمىزدەگى سىرتقى كوشى-قون پروتسەسىنىڭ جاعدايى قانداي ەدى؟

– بۇعان دەيىن ەلىمىزدە قۇقىقتىق قۇجات رەتىندە باسشىلىققا الىنىپ كەلگەن, ناقتىراق ايتقاندا, 1992 جىلى 26 ماۋسىمدا قابىلدانعان جەتى تارماقتان تۇراتىن زاڭدا مەملەكەتتىك كوشى-قون تۋرالى ەرەجە بار ەكەن. وسى قۇجات نەگىزىندە ەڭبەك مينيسترلىگى جانىنان كوشى-قون دەپارتامەنتى قۇرىلىپتى. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر بولىنگەن بيۋدجەتتى يگەرە الماي جاتسا, ول كەزدە كوشى-قون سالاسىنا بولىنگەن قارجى جەتپەي قينالىپ جاتتى. مىسالى, 1994 جىلى ۇكىمەت كوشى-قونعا 10 ميلليون تەڭگە جوسپارلاعان بولسا, ونىڭ ءبىر ميلليونى عانا ازەر شوتقا تۇسكەن. 1995 جىلى 23,5 ميلليون تەڭگە جوسپارلانعان ەكەن, وسىنىڭ 10 ميلليونى عانا بەرىلگەن. 1996 جىلى اتالمىش سالاعا 25 ميلليون تەڭگە قارجى جوسپارلانعان بولسا, سونىڭ 8 ميلليونى عانا قولعا تيگەن. وسىنداي جاعدايلاردان كەيىن مىڭداعان ورالمان باسپاناسىز بوسىپ كەتكەن, كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى كەلگەن ەلىنە كەرى قايتۋعا ءماجبۇر بولعان.

ەلباسى وسىناۋ قوردالانعان ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ جونىنەن ۇكىمەتكە 1994 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا جانە 1995 جىلدىڭ 31 مامىرىندا ەكى رەت ناق­تى تاپسىرما جۇكتەسە دە, كوزگە تۇسەرلىك جۇ­مىس جاسالماعان. ويتكەنى قارجى جوق. قىسقاسى, ەلىمىزدەگى كوشى-قون سالاسى قاتتى تۇرالاپ تۇردى.

– ءسىز ۇسىنعان زاڭ جوباسى ۇلكەندى-كىشىلى 40-تان اسا ءارتۇرلى تالقىلاۋ­داردىن وتكەن كورىنەدى. ءارى مەملەكەت­تىك تىلدە جازىلعان تۇڭعىش زاڭ بولعان­دىقتان قيىندىق تا بولعان شىعار؟

– 1997 جىلدىڭ 7 اقپانى كۇنى پار­لامەنتتىڭ 5-ءشى زالىندا مەن ۇسىنعان جوبا تالقىلاناتىن بولدى. مەن «زاڭ جوباسىن مەملەكەتتىك تىلدە جازدىم جانە مەملەكەتتىك تىلدە تاقىلاۋعا ۇسىنامىن» دەدىم. بىراق سول كۇنى تالقىلاۋ بولماي قالدى. سەبەبى, جوبانىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى جوق. تەك قازاق تىلىندە جازىلعان زاڭدى تالقىلاۋ بۇعان دەيىن پارلامەنت تاجىريبەسىندە بولىپ كورمەگەن ەكەن.

وسىدان كەيىن قولىمداعى جوبانى ورىس تىلىنە اۋدارتۋ ماسەلەسى تۋىندادى. پارلامەنتتە ورىس تىلىنەن قازاقشاعا اۋداراتىن ادامدار بار دا, ال قازاقشادان ورىسشاعا اۋداراتىن مامان جوق. بىرنەشە بەلدى مەكەمەلەرگە حابارلاستىم, بارىندە وسىنداي جاعداي. تۋىنداعان ماسەلەنى قالاي شەشەمىز دەگەنگە تىرەلدىك. كەزەكتى جالپى وتىرىستا وسى ماسەلە جونىندە دابىل قاقتىم. توراعا ناقتى تاپسىرما بەردى. ءماجىلىستىڭ اپپارات باسشىسى «اۋدارماشىنى ءوزىڭىز تابىڭىز, قارجىسىن ءبىز تولەيىك», دەدى. سودان اۋدارماشى ىزدەدىم, تابىلمادى. اقىرى, ادىلەت مينيسترلىگىندە ىستەيتىن ءبىر تانىس قىزمەتكەرگە ءوتىنىش ايتىپ, جوبامدى ورىسشا اۋدارتتىم. ءىس مۇنىمەن دە بىتپەدى. بالاما جوبا ەكەنىن دالەلدەيتىن بىرنەشە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنان, مينيسترلىكتەن قورىتىندى الۋىم قاجەت بولدى. مەن ۇسىنعان قۇجاتپەن تانىسقان ىشكى ىستەر جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى قولداۋ تانىتتى...

جوبا مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان­دىقتان بارلىق تالقىلاۋ قازاق تىلىندە ءوتتى. سونىڭ بارىندە ىلەسپە اۋدارما قاتار جۇمىس ىستەدى. پارلامەنت تاريحىندا قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە ىلەسپە اۋدار­مانىڭ جۇمىسى العاش رەت وسىلاي قالىپ­تاستى دەۋگە نەگىز بار. ءسويتىپ 1997 جىل­دىڭ 26 اقپانى كۇنى پارلامەنت ءماجىلى­سى مەن ۇسىنعان جوبانى بارلىق دەپۋتاتتار تال­قىسىنا ۇسىنۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى.

– تۇسىنىكتى. ءسىز ۇسىنعان جوبانى ءوز ارىپتەستەرىڭىز قالاي قابىلدادى؟

– كوپشىلىگى قولدادى. ءتىپتى 35 دەپۋتات ءوز قولدارىن قويىپ, باسقا دەپۋتاتتاردىڭ دا قولداۋىن ءوتىنىپ, ۇندەۋ تاستادى. وسىلاردىڭ ىشىندە وزگە ۇلت وكىلدەرى دە بولدى. مىسالى, قاراعاندىلىق دەپۋتات ۆ.گروموۆ, پاۆلودارلىق ا.شۆارتسكوپف, جەزقازعاندىق پ.كولەسوۆ, كوكشەتاۋلىق ۆ.كاليۋجنىي جانە تاعى باسقالار بار.

– بارلىق تالقىلاۋعا ەكى زاڭ جوباسى قاتار ۇسىنىلىپ وتىردى ەمەس پە, سىزبەن قاتار ۇكىمەت مۇشەلەرى دە ءوز جوباسىن وتكىزۋگە تىرىسقان بولار؟

– كۇن تارتىبىنە ەكى زاڭ جوباسى قاتار ۇسى­نى­لىپ, بىردەي تالقىلانىپ وتىردى. تال­قى­لاۋلاردان كەيىن مەنىڭ جوبام ۇستەم­دىك الا باستادى. قىزىق بولعاندا ۇكىمەت اتىنان زاڭ جوباسىن ۇسىنىپ وتىر­عان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتى دا مەنىڭ جوباما وڭ باعا بەردى.

بۇنىڭ ءبارى قارسىلاستارعا وڭاي بول­مادى. ءتىپتى «ويناساق تا ءبىراز جەرگە باردىق, اتىڭىز شىقتى, ەندى بالاما جو­باڭىزدى قايتىپ الىڭىز» دەگەن سياقتى «سالەمدەمە» ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتتى...

– ءسىز نە دەدىڭىز؟

– مەن ايتتىم: «ماسەلە مەنىڭ اتىمدى شىعارۋ دا ەمەس, ماقۇل, بالاما زاڭ جوبامدى قايتىپ الايىن. تەك مەن ۇسىنعان ۇسىنىستار ۇكىمەت جوباسىندا كورىنىس تاپسىن» دەدىم.

– ول قانداي ۇسىنىستار ەدى؟

– مەنىڭ باعىتىم نەگىزىنەن ەلباسى­نىڭ كوشى-قون جونىندەگى ساياساتىن قول­داۋ بولاتىن. ول – ۇلتتىڭ مۇددەسى, مەم­لەكەت قاۋىپسىزدىگى, بىرتۇتاستىعى, دەمو­گرافيا­لىق احۋالى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ. سوندىقتان دا ءبىرىنشى كەزەكتە كوشى-قون جونىندە پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن ۋاكىلەتتىك ورگان قۇرۋ. ۇكىمەت جوباسىنداعى «وتانداستار» دەگەن انىقتامانى الىپ تاس­تاۋ. ويتكەنى انىقتامادا وتانداستار – قازاقستاندا دۇنيەگە كەلگەن بارلىق ۇلتتىڭ وكىلدەرى دەپ اتاپ وتكەن دە, ولارعا وتانداستار ەسەبىنەن جاعداي جاساۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار قانداستارىمىزدىڭ ءوز وتانىنا كوشىپ كەلۋىنە مەملەكەتتەن ار­نايى قارجى ءبولۋ. ۇكىمەتتىك جوبادا بىرىكتىرىپ جىبەرگەن رەپاتريانت پەن بوس­قىندار ارا جىگىن اشىپ, بولەك-بولەك مار­تەبە بەرۋ. ويتپەگەندە قازاقستانعا جان-جاقتان اعىلعان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنە, ياعني بوس­قىندارعا جول اشىلادى دەگەن ءسوز. رەپات­ريانتتارعا قازاقشا اتاۋ بەرۋ...

– بۇل ۇسىنىسىڭىزعا كەلىستى مە؟

– جوق, كەلىسپەدى.

– انشەيىندە پىكىر قايشىلىعىنا ۇرىنىپ, جىك-جىك بولىپ جۇرەتىن زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى ءسىزدىڭ جوبانى ءبىراۋىزدان قولدادى. بۇل دا كومەك بولعان شىعار؟

– مەن ۇسىنعان جوبا ماجىلىستە قارالماس بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى بۇكىلحالىقتىق تالقى­لاۋعا ۇسىنىلدى. ودان كەيىن 1997 جىل­دىڭ 2 ءساۋىرى كۇنى پرەزيدەنت جانىن­داعى مەملەكەتتىك ساياسات جونىندەگى ۇلت­تىق كەڭەستە قارالدى. وعان مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش كەكىلباي جەتەكشىلىك ەتتى. وتە قىزۋ تالقىلاۋ بولعانى ەسىمدە. كەنەس مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك مەن ۇسىنعان بالاما جوبانى قولداپ, ماجىلىسكە كەڭەس حاتتاماسىن ۇسىندى. اسىرەسە سوڭعى تالقىلاۋدا زاڭگەر-اكادە­ميك سالىق زيمانوۆ وتە بەلسەندىلىك تانىتتى. ونىمەن قويماي ءماجىلىس توراعاسىنا ءوز اتىنان رەسمي حات جولداپ, مەنىڭ جوبامنىڭ قابىلدانۋىن سۇرادى. حاتىندا: «ۇكىمەت ۇسىنعان زاڭ شيكى ءارى قۇقىقتىق مارتەبەسى وتە تومەن, زامان تالابىنا ساي ەمەس» دەپ كورسەتكەن.

سول تالقىلاۋدا گەرولد بەلگەر اعا­مىز ۇكىمەت ۇسىنعان جوبانى سىنعا الدى. سونداعى ايتقانى, بۇل زاڭ ومىردەن الىنب­اعان, شەشۋشى ءرول اتقارا المايدى, زاڭنىڭ تال بويىنان قازاق ۇلتىنا قاتىس­تى جاقسىلىقتاردى كورە الماي تۇرمىن, دەدى. سونىمەن قاتار اكادەميك ماناش قوزىباەۆ: «دەپۋتات اكىم ىسقاقتىڭ بالاما زاڭ جوباسىنىڭ مارتە­بەسى بيىك ەكەنى ءسوزسىز...», دەپ مەنى قول­داپ ءماجىلىس توراعاسىنا حات جولدادى. ىلە-شالا جازۋشىلار اتىنان ن.ورازالين, س.ورا­زالين, م.ماعاۋين, ق.ءجۇمادىلوۆ, ءا.تارازي, ق.ىسقاق, ق.تۇرسىنقۇلوۆ, ت.مە­دەت­­بەك باستاعان ءبىر توپ ازامات قول قو­يىپ, مەنىڭ جوبامدى قۋاتتاعان حاتتارى ءما­جى­­لىس پەن سەنات توراعالارىنىڭ اتىنا كەلىپ ءتۇستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­­­دەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جو­نىن­دەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى ك.ساعا­ديەۆ, ن.مامىروۆ, ا.گاركاۆەتس, پ.ءسا­ب­ي­ت­وۆا دا مەنى قولداپ ۇندەۋ تاستادى.

بۇدان مىناداي قورىتىندى جاساۋعا بولادى. قازاق زيالىلارى قازاقتاردىڭ بايىرعى وتانىنا ورالۋىنا مۇددەلى. دەمەك مەملەكەتتىك تىلدەگى زاڭ جوباسى كوكەيلەرىنەن شىققان. سول سەبەپتى زيالى قاۋىمنىڭ قولداۋىنا يە بولدىم.

– قىسقاسى, ءسىزدىڭ جوبا باسى ءبۇتىن زاڭعا اينالدى. ءسويتىپ «حالىقتىق كوشى-قون تۋرالى» زاڭ دۇنيەگە كەلدى. سونىڭ بۇگىنگى ناتيجەسى قانداي؟

– وزىڭىزگە ءمالىم, مەن ۇسىنعان جوبادا جەكە-دارا كوشى-قون اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە بار ەدى عوي, سول مەكەمە ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن ورتالىق اتقارۋشى ورگان رەتىندە 1997 جىلدىڭ اياعىندا قۇرىلدى. وسى جارلىقتا: «اگەنتتىكتىڭ مىندەتى – كوشى-قون پروتسەسىن باسقارۋ جانە حالىق سانىنىڭ ءوسۋى جونىندەگى ساياسات­تى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى» دەلىنگەن. بارلىق وبلىستاردا كوشى-قون جونىندە باسقارمالار قۇرىلدى. بۇلار كۇنى بۇگىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ وتىر.

ەكىنشىدەن, كۆوتا ماسەلەسى جانە ورالمان كىم, بوسقىن كىم, كوشىپ كەلۋشى كىم, كوشىپ كەتۋشى كىم, ىشكى كوشى-قون دەگەنى­مىز نە, وسىنىڭ ءبارى زاڭ جۇزىندە ناقتى­لاندى. 1997 جىلدارى كوشى-قونعا رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەتتەن 20-30 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىنىپ كەلسە, قازىر بۇل مەجە 17-20 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بۇگىنگى تاڭداعى مالىمەتكە جۇگىنسەك, اتامەكەنىنە ءبىر ميلليوننان اسا قازاق ورالىپتى. بۇل رەسمي كۆوتا بويىنشا ەسەپتەلگەن ادام سانى. ال دەموگرافتاردىڭ سوڭعى ەسەپتەۋى بويىنشا بۇل دەرەك ودان دا كوپ كورىنەدى.

اڭگىمەلەسكەن

بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»